Czym jest ograniczona wolna wola (cüz'i irade)?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

Działania przejawiające się w człowieku możemy podzielić na dwie kategorie.

Jedna z nich to działania, które zachodzą całkowicie poza naszą wolą. Jako przykłady można tu podać bicie naszego serca, krążenie krwi, oddychanie, otwieranie i zamykanie powiek. Tego rodzaju działania nazywane są działaniami „przymusowymi” (ıztırari). Ponieważ wola człowieka nie ma na nie wpływu, za te działania nie ponosi się żadnej odpowiedzialności ani nie otrzymuje nagrody.

Druga kategoria naszych działań to te, które wykonujemy z własnej woli. Należą do nich takie czynności jak jedzenie, picie, patrzenie, mówienie, chodzenie. Tutaj mamy prawo wyboru i decyzji. Możemy patrzeć na to, co dozwolone (halal), jak i na to, co zakazane (haram). Możemy jeść to, co dozwolone, jak i to, co zakazane. Możemy mówić dobro, jak i kłamać czy obmawiać. Tego rodzaju działania nazywane są działaniami „dobrowolnymi” (ihtiyari).

Ograniczona wolna wola (cüz'i irade) to nasza zdolność wyboru w ramach tych działań, które nazywamy „działaniami dobrowolnymi”.

Pod względem stworzenia, tak jak działania przymusowe, również działania dobrowolne stwarza Allah. Jednak w naszych dobrowolnych działaniach i ruchach obecna jest nasza prośba (talep). Właśnie ta prośba nazywana jest ograniczoną wolną wolą (cüz'i irade).

Oznacza to, że w działaniach dobrowolnych człowiek jest tym, który prosi, a Allah jest tym, który stwarza działanie. Właśnie dzięki tej prośbie człowiek staje się posłuszny lub nieposłuszny. Innymi słowy, wola człowieka odnosi się do jakości działania, a moc Allaha do stworzenia samego działania.

Na przykład, samo działanie pisania stwarza Allah. To, co jest pisane, może być rzeczą nagradzaną, jak i grzesznym tekstem. W pierwszym przypadku mówimy, że tekst jest pożyteczny, a w drugim – że jest szkodliwy. Otóż o tym, czy działanie pisania jest pożyteczne czy szkodliwe, decyduje człowiek. Cokolwiek człowiek zdecyduje, Allah stwarza pismo zgodnie z jego decyzją. I to właśnie ten wybór i decyzja czynią go odpowiedzialnym. Teraz spróbujmy zrozumieć naturę ograniczonej wolnej woli za pomocą trzech różnych przykładów:

Przykład 1

Wyobraźmy sobie, że znajdujemy się w gościńcu pewnego króla. Na każdym piętrze tego gościńca wystawione są różne dobra i łaski. I widzimy, że w miarę wchodzenia na wyższe piętra te dobra i łaski się pomnażają. Załóżmy też, że na niższych piętrach gościńca w zamian za dobra jest kara, a w zamian za łaski – cierpienie. Jedynym sposobem, aby dostać się na wyższe piętra lub zjechać na niższe, jest wejście do windy i naciśnięcie przycisku piętra, na które chcemy dotrzeć.

Teraz jesteśmy w windzie i nacisnęliśmy przycisk prowadzący na wyższe piętra, a winda zawiozła nas na to piętro. Albo nacisnęliśmy przycisk prowadzący na niższe piętra, a winda zjechała na to piętro. Należy również pamiętać, że osoba, która nacisnęła przycisk, aby wjechać na górę, jeśli zechce, może zmienić zdanie i nacisnąć przycisk prowadzący na dół, i zacząć zjeżdżać. Albo osoba, która nacisnęła przycisk prowadzący na dół, jeśli zechce i jej podróż jeszcze się nie skończyła, może nacisnąć jeden z przycisków prowadzących na górę i dotrzeć na wyższe piętra.

Przeanalizujmy teraz naszą sytuację:

My nie zbudowaliśmy windy i nie wprawiamy jej w ruch własną siłą. Jednak winda nie porusza się też sama z siebie. Używając naszej woli, naciskamy przycisk, a winda dowozi nas na to piętro.

Zatem, tak jak nie możemy powiedzieć: „To ja poruszam windą i winda działa dzięki mojej sile”, tak samo nie możemy powiedzieć: „Ta winda porusza się sama; jeśli zechce, zawiezie mnie na górę, a jeśli zechce, na dół, nic nie zależy ode mnie”. Tak, nie możemy twierdzić, że poruszamy windą własną siłą, ponieważ nie mamy nawet milionowej części siły potrzebnej do poruszenia i skonstruowania windy. Nie tylko nie możemy twierdzić, że poruszamy nią własną siłą, ale nawet wejście do niej nie odbyło się dzięki naszej sile. Miłosierny władca tego gościńca umieścił nas w tej windzie bez żadnej naszej siły i ingerencji.

Tak jak nie możemy powiedzieć: „To ja poruszam windą i winda działa dzięki mojej sile”, tak samo nie możemy twierdzić, że „nie mamy żadnego wpływu na ruch windy, a winda zabiera nas na wybrane przez siebie piętra”. Albowiem winda zabiera nas na piętro, które wybraliśmy i którego przycisk nacisnęliśmy. Nie zabiera nas na żadne piętro, którego nie chcieliśmy i którego przycisku nie nacisnęliśmy.

Zatem najprawdziwsze stwierdzenie brzmi: „My nie poruszamy windą i winda nie działa dzięki naszej sile, ale za pomocą naszej woli określamy piętra, na które wjedziemy lub zjedziemy, i naciskamy przycisk.” Oznacza to, że to my wyznaczamy piętro, na które chcemy dotrzeć, a winda porusza się zgodnie z naszym wyborem i prośbą.

Przejdźmy teraz do wyjaśnienia prawd zawartych w tej przypowieści:

• Gościniec w tym przykładzie to ten świat i ten piękny wszechświat.

• Właściciel gościńca to Allah, Władca wieczności.

• Wyższe piętra gościńca to czyny prowadzące do Raju; niższe piętra to grzechy prowadzące do Piekła.

• Winda to wola i moc Allaha. Naciśnięcie przycisku windy to prośba do Allaha o stworzenie danego czynu. To właśnie jest ograniczona wolna wola (cüz'i irade).

Gdy za pomocą naszej ograniczonej woli siadamy do Koranu i prosimy o akt czytania Koranu, Allah swoją mocą stwarza czyn „czytania Koranu”. To tak, jakbyśmy nacisnęli górny przycisk windy, a winda zawiozła nas na to piętro. Wszystko – od ruchu naszych ust po czytany przez nas Koran – należy do Allaha. Powstaje dzięki Jego stworzeniu i powołaniu do istnienia. Jedyne, co do nas należy, to wybór i prośba o stworzenie tej sytuacji. Ten wybór i prośba nazywane są ograniczoną wolną wolą.

Gdybyśmy zamiast siadać do Koranu usiedli do książki, której czytanie jest zakazane (haram), wówczas za pomocą naszej ograniczonej woli, tak jakbyśmy nacisnęli przycisk windy prowadzący na niższe piętra, poprosilibyśmy Allaha o stworzenie tego czynu. A Allah, ponieważ jest to świat próby, stworzyłby ten czyn. Jako że stworzenie Allaha jest podporządkowane naszemu pragnieniu, czyli naszej ograniczonej woli, to my ponosimy odpowiedzialność. Chociaż często zdarza się, że Allah z miłosierdzia nie stwarza tego grzechu i staje między nami a nim.

Przykład 2

Wyobraźmy sobie, że na przystani stoją w rzędzie statki króla, a naprzeciwko są dwie wyspy. Załóżmy, że król nakazał kapitanom płynąć na prawą wyspę i zabronił płynąć na lewą. Król, poddając kapitanów próbie posłuszeństwa, nie przeszkadza tym, którzy płyną na lewą wyspę, aby próba nie została naruszona.

Statki są wyposażone w te same urządzenia, a droga do obu wysp jest otwarta. Ponadto wszelkie potrzeby i paliwo niezbędne do podróży statków są zapewnione przez króla. Jedyne, co kapitan ma tutaj do zrobienia, to obrócenie steru i wybranie wyspy, na którą chce płynąć. Statek, który go tam dowiezie, i ruch tego statku, należą do władcy.

Jeśli kapitan, posłuszny rozkazowi króla, popłynie na prawą wyspę, spotka tam różnorodne dary i dobra. Jeśli popłynie na lewą wyspę, stanie się celem ataku dzikich bestii i zostanie ukarany przez urzędników. Każdy kapitan jako sternik-żołnierz króla ma możliwość nadania statkowi kursu i popłynięcia na wybraną wyspę. Na którąkolwiek wyspę kapitan zechce popłynąć, statek skieruje się tam zgodnie z nadanym przez niego kursem, a morze poniesie go na swoich falach aż do tej wyspy.

Zaznaczmy również, że kapitan w każdej chwili podróży ma prawo zmienić kurs. Na przykład płynąc w kierunku lewej wyspy, może zmienić kurs na prawą lub płynąc w kierunku prawej, może zmienić go na lewą.

Przeanalizujmy teraz sytuację: Kapitan nie porusza statkiem własną siłą i mocą. Nie tylko nie ma siły potrzebnej do poruszenia statku, ale także nie jest w stanie sam zaspokoić jego potrzeb. On nie zbudował statku, nie jest właścicielem morza, ani innych urządzeń na statku; wszystko to należy do władcy.

Jednakże statek nie porusza się też sam, bez woli kapitana. Wybór kapitana nadaje statkowi kierunek. Kapitan nie może teraz powiedzieć: „Ja kieruję i prowadzę statek własną siłą.” Nie ma na to siły. Ale nie może też powiedzieć: „Statek płynie niezależnie od mojej woli, siłą zabiera mnie na wybraną przez siebie wyspę. Nie jestem odpowiedzialny za jego ruch.” Tak, nie może tego powiedzieć. Albowiem statek płynie zgodnie z jego wyborem. Zatem najprawdziwsze stwierdzenie brzmi: „Nie jestem właścicielem statku i urządzeń na nim, należą one do mojego władcy. Jestem tylko sternikiem, który wyznacza kurs temu statkowi. Ale jestem takim sternikiem, że za każdy ruch statku będę rozliczany, ponieważ ten ruch był spowodowany moją wolą i pragnieniem.”

Przejdźmy teraz do wyjaśnienia prawd zawartych w tej przypowieści:

• Przystań w tym przykładzie to ten świat.

• Władca to Władca Wszechświata, Allah.

• Każdy statek to człowiek. Urządzenia na tym statku to uczucia i organy dane człowiekowi.

• Te dwie wyspy to: prawa to Raj i czyny prowadzące do Raju, a lewa to Piekło i czyny prowadzące do Piekła.

• Nadanie statkowi kursu przez kapitana i obrócenie steru to ograniczona wolna wola (cüz'i irade). Tak, każdy organ i komórka w ciele człowieka, każdy system i sfera we wszechświecie działają i poruszają się z woli i mocy Allaha. Ale człowiek w swoich dobrowolnych działaniach nie jest rzucony na morze wydarzeń jak kapitan ze związanymi rękami. Sam, za pomocą swojej ograniczonej woli, wyznacza i ustala kurs swojemu statkowi-ciału. W ten sposób sam decyduje o celu swojej podróży. Właśnie ta zdolność decydowania nazywana jest ograniczoną wolną wolą.

Przykład 3

Wyobraźmy sobie dziecko, które siedzi na plecach siłacza. Przed nimi są dwie góry. Na prawej górze znajdują się smaczne jedzenie i wszelkiego rodzaju dobra, a na lewej tylko kolczaste rośliny i dzikie zwierzęta.

Ponieważ siła dziecka, które ma wejść na jedną z tych gór, nie wystarczy, aby wejść na nie samodzielnie, siłacz wziął je na plecy i, działając zgodnie z życzeniem dziecka, ma je wnieść na wybraną przez nie górę. Dziecko, zamiast wejść na piękną prawą górę, zapragnęło wejść na lewą i poprosiło siłacza, aby go tam wniósł. Siłacz wniósł go na tę górę. A w nagrodę za swoje pragnienie, po wejściu na tę górę, zostało samo z setkami cierpień i lęków.

Przeanalizujmy teraz sytuację: Dziecko nie wspięło się na tę górę własną siłą, zresztą jego siła i moc nie wystarczyłyby, aby samodzielnie na nią wejść. Ale siłacz też nie wniósł go siłą na lewą górę. Gdyby dziecko chciało wejść na prawą górę, siłacz wniósłby je na prawą. Rzeczywiście, wiele z nich wniósł na prawą górę. Zatem dziecko nie może ani twierdzić, że weszło na górę własną siłą, ani powiedzieć, że siłacz siłą wniósł je na lewą górę.

Najprawdziwsze słowa, jakie dziecko może powiedzieć, to: „Tak, nie wszedłem na górę własną siłą, wniósł mnie na nią siłacz. Ale siłacz nie zrobił tego, ignorując moją wolę i pragnienie. Wręcz przeciwnie, usłuchał mojej prośby. Ja chciałem, żeby wniósł mnie na lewą górę, a on to zrobił. Cała odpowiedzialność za wejście na tę górę spoczywa na mnie.”

Przejdźmy teraz do wyjaśnienia prawd zawartych w tej przypowieści:

• Prawa góra w tym przykładzie to Raj i dobre uczynki, które do niego prowadzą.

• Lewa góra to Piekło i złe uczynki, które do niego prowadzą.

• To dziecko to my, czyli człowiek.

• Siłacz to moc i siła Allaha.

Tak, my wykonujemy nasze czyny, opierając się na mocy Allaha. Tak jak dziecko w przykładzie siedzi na plecach siłacza, tak my działamy, opierając się na Mocy Boskiej. Prosimy Allaha, aby wniósł nas na wzgórze, na które chcemy wejść, i stworzył czyn, który chcemy wykonać. Właśnie ta nasza prośba to ograniczona wolna wola (cüz'i irade). A Allah, bez względu na to, o stworzenie czego poprosiliśmy, nawet jeśli nie jest z tego czynu zadowolony, stwarza go ze względu na tajemnicę próby. Tutaj my jesteśmy tymi, którzy proszą o stworzenie czynu, a Allah jest tym, który stwarza czyn. Ponieważ nasza prośba i pragnienie są przyczyną stworzenia czynu, to my ponosimy odpowiedzialność.

Zatem naszym zadaniem jest używanie naszej ograniczonej woli do prośby o dobre uczynki i proszenie Allaha, aby stworzył dla nas czyny rajskie. Ta prośba i pragnienie, połączone ze szczerą intencją, uczynią nas godnymi Raju.

Szczęśliwi ci, którzy daną im ograniczoną wolę używają do stwarzania dobrych uczynków i przez nią wykonują czyny rajskie! I biada tym, którzy zdradzają powiernictwo, używając tej ograniczonej woli, danej im, aby prosić o dobro, na drodze zdobywania grzechów!

 

Poznaj Islam