Czym są odsetki (Faiz) i dlaczego są one zakazane (haram)?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

Czym są odsetki (Faiz) i dlaczego są one zakazane (haram)?

Nikt z nas nie ma wątpliwości, że odsetki (Faiz) są z perspektywy Islamu zakazane. Powód, dla którego są one zakazane jako boskie przykazanie, jest jasny: jest tak „Ponieważ Allah ich zakazał”. Podobnie jak to jest w przypadku obowiązku (fard) postu czy dawania jałmużny (zekat), przyczyna istnienia tego zakazu to „nakaz Boży” (emr-i ilahî). Jest to jedyne uzasadnienie naszych aktów służby Bogu (ubudijjet – ubudijjet, postawa sługi wobec Boga). Niemniej jednak, za tym nakazem idą również konkretne korzyści i mądrości (maslahat – maslachat). Jest to całkowicie normalne, ponieważ Ten, który wydał nakaz, najlepiej zna „przyrodzoną” (fitri – fitri) naturę wszechrzeczy i wie, jak wszystko powinno wyglądać.

Na przykład, wiemy, że post, który zachowujemy, ponieważ Allah tak nakazał, i jałmużna, którą dajemy, przynoszą wiele korzyści indywidualnych i społecznych. Ale nigdy nie pościmy w celu stosowania diety, ani nie dajemy jałmużny (zekat) tylko po to, by zrównoważyć dystrybucję ( podział) dochodów w społeczeństwie. Podobnie, ktoś, kto płaci podatki w ramach swojego obowiązku obywatelskiego, nie jest zwolniony z obowiązku zekatu, a ten, kto odkrył fizyczne korzyści modlitwy i wykonuje ćwiczenia aerobowe, nie odprawia modlitwy (namaz). Jak widać w tych przykładach, jeśli punkt wyjścia dla aktu służby Bogu (ubudijjet) przesunie się z „nakazu” na „korzyść” (maslahat), wówczas zniknie podstawa do posłuszeństwa dla kogoś, kto widząc nakaz, (słusznie zresztą) nie dostrzega korzyści.

Niemniej jednak, dla kogoś, kto wykonuje swoje akty służby z powodu nakazu Allaha, wspomniane korzyści mogą być źródłem pewności i zaufania. W tym sensie można powiedzieć, że są one potrzebne. Ponieważ każdy nakaz, choć nie jest to absolutną koniecznością, ma pewne korzyści (maslahat) i mądrości (hikmet). A zatem: pościmy, ponieważ Allah tak nakazał. I post ma pewne korzyści. Podobnie odsetki są zakazane (haram), ponieważ Allah ich zakazał. Jeśli przyjmiemy, że każdy nakaz Allaha jest formą „wychowania do postawy sługi” (ubudiyet terbiyesi), możemy, pomimo długiego wstępu, powrócić do naszego pytania: Dlaczego odsetki są zakazane?

Nasza odpowiedź jest już  znana: Ponieważ Allah ich zakazał. Jeśli pójdziemy za tym tokiem myślenia, zrozumiemy, że w przypadku nieprzestrzegania zakazu odsetek, nasza postawa sługi (ubudijjet) zostanie zaburzona. Oznacza to, że nasza służba Bogu osłabnie. Gdy w jedności Służba Bogu (Ubudijjet) – Panowanie Boga (Rububijjet) jedno słabnie, drugie rośnie. Miejsce opuszczone przez Zamiast postawy sługi (ubudijjet) poddamy się złudzeniu, że posiadamy włądzę. (Rububijjet vehmi). A miejsce ułudy panowania  zajmie świadomość służby Bogu. Jest jasne, że niepobieranie i niedawanie odsetek świadczy o postawie sługi (ubudijjet). Podobnie można powiedzieć, że nieprzestrzeganie tego nakazu nosi w sobie znamiona roszczenia do panowania (Rububijjet – rububijjet, atrybut boskości). Możemy to zrozumieć z perspektywy „nakazu”, czyli w kontekście posłuszeństwa i nieposłuszeństwa. Dlatego z perspektywy „islamskiej” (prawa) odsetki są zakazane. Jednakże, gdy odsłonimy tło tego zakazu, możemy zrozumieć, dlaczego są one zakazane nie tylko z perspektywy „islamskiej”, ale także „z perspektywy wiary” (İmanî). Przyjrzyjmy się więc ponownie procesowi pobierania odsetek:

Osoba fizyczna lub prawna pożycza innej osobie pewną kwotę pieniędzy jako kapitał. Nie jest to jednak niewinna pożyczka. Pożyczkodawca dokonuje serii „ustaleń” (belirleme). Mowa o określonym czasie i określonej kwocie, która zostanie dodana do pożyczonej sumy. Pożyczkodawca czegoś „żąda” i jego żądanie „zostaje spełnione”. Nie ma co do tego żadnych wątpliwości. Krótko mówiąc, lichwiarz (faizci) jest siebie bardzo „pewny”. Z drugiej strony, rolnik, który zasiał pszenicę na swoim polu, czy kupiec na targu, nie dokonał żadnych ustaleń co do swojego zysku. Ani czas, w którym zarobi, ani kwota, którą zarobi, nie są znane. Dlatego często się modli (dua). Gdy dokona pierwszej sprzedaży (siftah), dziękuje Dawcy zaopatrzenia (Rızk – ryzk). W rezultacie, nadejście zaopatrzenia nieustannie przywołuje w jego pamięci Tego, który je zsyła. Działa w ramach kręgu przyczyn (sebepler dairesi). Wie jednak, że te przyczyny nie zawsze wystarczają, aby zbiory były takie, jak oczekiwał, lub aby towar sprzedał się tak, jak się tego spodziewał. Dlatego postrzega swój wysiłek jako przyczynę konieczną, ale niewystarczającą do uzyskania zaopatrzenia. Nie jest siebie całkowicie „pewny”.

Między tymi dwoma obrazami istnieje bardzo istotna różnica. W pierwszym, krąg przyczyn staje się znacznie silniejszy i grubszy. Ktoś określił – bez określania  swojego zaopatrzenia (ryzk) –  swój dochód (determinizm).

Odsetki, zapewniając tę możliwość determinowania, oddalają pożyczkodawcę od stanu służby Bogu (ubudijjet). Gdyż zasłona przyczyn (esbap perdesi) staje się przerażająco gruba, a ci, którzy się na niej opierają, upojeni poczuciem, że mogą robić, co chcą, popadają w złudzenie panowania (rububijjet vehmi). Innymi słowy, odsetki skutecznie wciągają człowieka w stan nieświadomości (gaflet), w którym przypisuje on skutki przyczynom (zamiast  Bogu). Jest to stan zamknięty na postawę służby (ubudijjet), która jest „stanem wibracji” (titreşim hâli). Człowiek jest wierzącym (mü’min) w takim stopniu, w jakim czuje, że znajduje się gdzieś pośrodku między strachem a nadzieją, życiem a śmiercią, głodem a sytością. Odsetki uniemożliwiają uświadomienie sobie tej relacji. I być może w tym tkwi znaczenie tego zakazu.

Nie ma wątpliwości, że zakaz odsetek w Islamie ma szczególne znaczenie. Waga tematu wynika z faktu, że odsetki, surowo potępione w Koranie i hadisach, są jednym z kluczowych pojęć we współczesnej (nieislamskiej) gospodarce. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że współczesna ekonomia jest „sterowana” za pomocą polityki i praktyk odsetkowych.

Ogromne rozmiary, jakie osiągnęły dziś rynki pieniężne i kapitałowe, są powszechnie znane. Z drugiej strony, bardzo trudno jest znaleźć firmę lub przedsiębiorcę, który działa wyłącznie w oparciu o własne środki kapitałowe, a tym bardziej polega wyłącznie na własnym kapitale przy zakładaniu nowego biznesu. Mimo że odsetki odgrywają kluczową rolę we współczesnym zarządzaniu i makroekonomii, faktem jest, że w naszej religii są one absolutnie zakazane (haram) i obłożone najsurowszymi sankcjami. Naturalnie, sytuacja ta stawia muzułmanów w Turcji i na całym świecie wobec dylematu i skłania ich do bierności we współczesnym życiu zawodowym i społecznym, gdzie niemal symbiotyczne relacje z instytucjami finansowymi są koniecznością. Powodem tego jest fakt, że temat odsetek nie jest w literaturze i publikacjach islamskich omawiany w sposób wystarczająco powszechny i kompleksowy, a niedostatecznie poinformowani, pobożni ludzie (mütedeyyin), z obawy przed popełnieniem błędu i grzechu, wolą trzymać się z dala od instytucji i produktów finansowych. Celem tego artykułu jest wniesienie skromnego wkładu w oświecenie naszego społeczeństwa, które jest wrażliwe na kwestię odsetek, występujących pod różnymi postaciami i nazwami.

DEFINICJA ODSETEK (FAİZ)

Według ekonomistów, w gospodarce wolnorynkowej odsetki pełnią kluczową funkcję, określając podział zasobów między oszczędności a konsumpcję. Oszczędności, za pośrednictwem mechanizmu odsetkowego, są kierowane do bardziej wydajnych obszarów. W sytuacjach, gdy zasoby maleją, inwestycje o stosunkowo niższej rentowności są eliminowane. Według powszechnej definicji, odsetki to opłata należna w zamian za wynajem pieniądza. W węższym znaczeniu jest to opłata za wynajem stosowana w odniesieniu do pożyczonych funduszy i ustalana przez rynek. W tym kontekście kształtuje się ona w zależności od podaży i popytu na rynkach finansowych. Nazywa się to również „odsetkami od długu”.

Odsetki są dochodem o charakterze nieosobowym, niezależnym od właściciela pieniędzy. Zazwyczaj wskazuje to, że stopa procentowa kształtuje się zgodnie z warunkami rynkowymi, a osoba pożyczająca pieniądze nie odgrywa w tym procesie roli. Rzeczywiście, w dzisiejszych czasach osobiste relacje między klientami a instytucjami finansowymi stopniowo zanikają, a miliony ludzi nigdy nie poznają właścicieli ani zarządców banków, którym powierzają swoje pieniądze. Oznacza to, że relacje osobiste między instytucjami a ludźmi niemal całkowicie zniknęły. Z innej perspektywy, odsetki są wynagrodzeniem za odroczenie konsumpcji dóbr i usług lub kosztem jej przyspieszenia. Innymi słowy, zapewniają one połączenie między teraźniejszością

W przypadku długów, których przedmiotem jest zapłata określonej sumy pieniędzy, odsetki są świadczeniem wylliczanym w zależności od okresu, w którym wierzyciel był pozbawiony tych pieniędzy, oraz od określonej stopy procentowej. Ta definicja, oceniająca zjawisko z prawnego a przyszłością.punktu widzenia, wskazuje na dwa elementy warunkujące powstanie odsetek: czas i stopę procentową. W wielu definicjach odsetki postrzegane są jako opłata za korzystanie z pieniędzy. Nie jest to w pełni poprawne. Aby pożyczkodawca (mukriz) miał prawo do odsetek, nie jest wymagane, aby dłużnik faktycznie korzystał z pieniędzy. Warunkiem koniecznym i wystarczającym do powstania odsetek jest to, że wierzyciel był pozbawiony pewnej sumy pieniędzy przez określony czas. Aby wierzytelność przynosiła odsetki, własność pieniędzy musi przejść na dłużnika, a zwrot po określonym czasie musi być warunkiem umowy. Według innej popularnej i ogólnie przyjętej definicji, odsetki są dochodem dla pożyczkodawców i kosztem  ponoszonym przez pożyczkobiorców.

W terminologii islamskiej odsetki wyjaśniane są za pomocą pojęcia „riba”. Riba (riba) oznacza: nadwyżkę, dodatek, wzrost (przyrost, pomnożenie). W ten sposób zakaz objął każdą nadwyżkę pobieraną w zamian za pożyczkę, bez rozróżnienia, czy jest to gotówka, czy towar. Riba oznacza również nielegalny, zakazany zysk (haram kazanç). Według innej definicji z prawa islamskiego, „odsetki to nadwyżka zastrzeżona w umowie kupna-sprzedaży”.

RODZAJE ODSETEK (FAİZ ÇEŞİTLERİ)

W teorii i praktyce istnieje wiele rodzajów odsetek, które podlegają różnym klasyfikacjom. Ograniczymy się do omówienia ich w stopniu, który pomoże w dobrym zrozumieniu zjawiska odsetek.

• Odsetki proste (Basit Faiz): Zazwyczaj odsetki są płacone na koniec okresu kredytowania wraz z kapitałem. Nazywa się je odsetkami prostymi; są łatwe do obliczenia i nie mają skomplikowanego charakteru. Nie ma różnicy między ogłoszoną, uzgodnioną stopą procentową a rzeczywistą. Jednakże, choć na papierze, gdy mowa jest o odsetkach, ma się na myśli odsetki proste, jednak praktyka rzadko podąża w tym kierunku.
• Odsetki składane (Bileşik Faiz / Mürekkep Faiz): To one windują odsetki, powiększają kapitał jak szkodliwy mikrob i wprawiają dłużnika w osłupienie. W skrócie oznaczają one naliczanie odsetek od odsetek. Na przykład, w przypadku rocznego kredytu handlowego, odsetki są pobierane 4 razy w roku, zanim dług zostanie spłacony w terminie zapadalności. Dlatego stopa procentowa ogłoszona przez bank klientowi jako, powiedzmy, 60%, w rzeczywistości wynosi 75%. W przypadku zadłużenia na karcie kredytowej, gdzie kapitał i odsetki są podzielone na miesięczne raty, odsetki składane osiągają znacznie wyższy poziom. Żaden bank (ani instytucja finansowa) nie informuje klienta kredytowego o stopie procentowej składanej. Co ciekawe jednak, te same banki, sprzedając obligacje skarbowe, zawsze informują, a nawet eksponują, odsetki składane od zysku zapewnianego klientowi. Odsetki składane mogą prowadzić do bardzo niebezpiecznych konsekwencji dla dłużnika. Podobnie jak kula śnieżna zamienia się w lawinę, mogą one, czasem bez wiedzy dłużnika, postawić go w obliczu ogromnego ciężaru zadłużenia.
• Odsetki dyskontowe (İskonto Faizi): Polegają na obliczeniu odsetek i odliczeniu ich z góry od kapitału, a następnie wypłaceniu pozostałej kwoty netto. Zazwyczaj jest to mylące dla dłużnika. Na przykład, 6-miesięczne odsetki dyskontowe, podane przez bank, firmę faktoringową lub innego wierzyciela jako 40% rocznie, w rzeczywistości wynoszą 56% rocznie.
• Odsetki za zwłokę (Temerrüt Faizi): Jest to zastosowanie wyższej stopy procentowej wobec dłużnika, który nie jest w stanie spłacić długu na czas. Opiera się na założeniu, że dłużnicy zawsze działają w złej wierze i celowo nie spłacają długu.Gdy nakładane jest  zobowiązanie do zapłaty odsetek za zwłokę, nie bada się przy tym, czy dłużnik ponosi winę. Wierzyciel nie musi udowadniać swojej szkody, aby mieć prawo do odsetek za zwłokę, a dłużnik nie może się od nich uwolnić, udowadniając swoją niewinność.
• Odsetki za opóźnienie (Gecikme Faizi): Jest to rekompensata za domniemaną szkodę poniesioną przez wierzyciela, który nie otrzymał należności w terminie. Mają one charakter odszkodowania mającego na celu pokrycie szkody poniesionej przez wierzyciela. Wierzyciel nie musi udowadniać szkody; opóźnienie w spłacie długu jest wystarczającym powodem.
• Odsetki karne (Cezai Faiz): Stosowane wobec dłużnika, który nie przestrzega umowy. Mogą dotyczyć nie tylko długów pieniężnych, ale wszelkiego rodzaju zobowiązań.
• Odsetki ustawowe (Kanunî Faiz): Powstają z mocy prawa, niezależnie od woli stron. Nawet jeśli strony nie zawrą w umowie klauzuli odsetkowej, przeciwko stronie, która nie spłaci długu pieniężnego, powstaną odsetki ustawowe.
• Odsetki umowne (Akdî Faiz): Nawet jeśli w przepisach nie ma postanowienia o możliwości naliczania odsetek dla danego rodzaju wierzytelności, strony mogą za obopólną zgodą uzgodnić odsetki i zawrzeć je w umowie.

ODSETKI W PROCESIE HISTORYCZNYM

Odsetki pojawiały się od najdawniejszych czasów wraz z transakcjami pożyczkowymi. Wykopaliska w naszym kraju [Turcji] ujawniły, że asyryjscy kupcy w 2000 r. p.n.e. sprzedawali ludności Anatolii złote i srebrne monety, cynę i pszenicę na kredyt z odsetkami w wysokości 100%. Odsetki, stare niemal jak historia ludzkości, stale przyciągały uwagę zarówno duchownych, jak i filozofów i ekonomistów. We wszystkich religiach i we wszystkich systemach prawnych odsetki były przedmiotem interwencji władzy państwowej. Dodawanie do długu głównego kwot wynikających z umów pożyczki i innych umów, zapewnianie wierzycielowi nieuzasadnionego zysku i skutki, które stawiały dłużnika w trudnej sytuacji ekonomicznej, zawsze były uważane za szkodliwe zarówno z moralnego, jak i społecznego punktu widzenia. Od starożytności odsetki były uznawane za kwestię doktryn religijnych sprawiedliwości i moralności, oraz potępiane na ich  gruncie.

Wielki grecki filozof Arystoteles w swojej słynnej książce „Polityka” pisze: „Najbardziej godna nienawiści jest lichwa, ponieważ zysk z niej pochodzi bezpośrednio z istoty samego pieniądza i jest sprzeczny z celem, który doprowadził do jego powstania. Pieniądz został bowiem stworzony do wymiany, a odsetki pomnażają ilość pieniądza… dlatego jest to najbardziej sprzeczny z naturą sposób zarabiania pieniędzy.”

Według świętego Tomasza z Akwinu: „Nie ma możliwości oddzielnej sprzedaży pieniądza i jego użytkowania. Skoro nie można oddzielić i sprzedać użytkowania od samej rzeczy, żądanie odsetek za użytkowanie jest w rzeczywistości niesprawiedliwością, a nawet kradzieżą. Oznacza to bowiem dwukrotną sprzedaż tej samej rzeczy (użytkowania wraz z samą rzeczą). Jeśli odsetki są ceną czasu, nikt nie jest w stanie żądać odsetek. Czas jest bowiem wspólny dla wszystkich ludzi i należy tylko do Boga. Zatem pobieranie odsetek jest zarówno kradzieżą, jak i zbrodnią przeciwko Bogu, który dał ludziom czas za darmo.”

Zarówno w prawie rzymskim, jak i w starożytnej Grecji, choć z różnymi podejściami, dążono do ograniczenia, a nawet zakazania odsetek.

W oryginalnej formie judaizmu odsetki były zakazane. Później, w trosce o relacje wewnątrz narodu Izraela, zakaz ten został zniekształcony i przyjęto, że obowiązuje on tylko między Żydami, a pobieranie odsetek od nie-Żydów jest dozwolone.

W religii chrześcijańskiej stosunek do odsetek przechodził różne etapy. Jezus Chrystus pośrednio odrzucał transakcje odsetkowe, nauczając swoich uczniów, aby czynili dobro poprzez bezinteresowną pomoc. Kościół przez długi czas upierał się przy zakazie, ale później, pod presją życia społecznego i gospodarczego, a zwłaszcza wraz z pojawieniem się kapitalizmu, powoli zaczął akceptować pożyczki na procent. Jan Kalwin spojrzał na odsetki nie tylko z perspektywy konsumpcji, ale także wziął pod uwagę produkcję i zezwolił na pożyczanie pieniędzy na procent w tym celu.

Według merkantylistów, odsetki są czynszem od kapitału. Merkantyliści, traktując odsetki na równi z dzierżawą gruntów i czynszem za nieruchomości, stwierdzili, że „odsetki są czynszem od kapitału”.

Według fizjokratów, odsetki należne za pożyczenie pewnej sumy pieniędzy nie mogą być niższe niż renta, jaką przyniosłaby ziemia, którą można by za te pieniądze kupić.

Klasyczni ekonomiści, tacy jak Adam Smith i David Ricardo, postrzegali odsetki jako wynagrodzenie, które pożyczkobiorca płaci wierzycielowi za zysk, jaki osiągnie z pożyczonych pieniędzy. U klasycznych ekonomistów, którzy wychodzili z założenia, że kapitalista i przedsiębiorca to ta sama osoba, odsetki i zysk były traktowane łącznie i mylone ze sobą. Proces industrializacji, w którym żyli, uzasadniał to założenie.  Karol Marks, o którym wiemy, że studiował Koran, określił odsetki jako sprzeczne z naturą i niemoralne. John Maynard Keynes, odchodząc od klasycznych ekonomistów, argumentował, że odsetki nie są konieczne dla oszczędności. Według niego odsetki nie zachęcają do inwestycji, a wręcz je hamują.

ZAKAZ ODSETEK (FAİZ) W ISLAMIE

W Koranie zakaz odsetek został wprowadzony stopniowo (tedricen) i znalazł wyraz w różnych wersetach. Werset 279 z Sury al-Baqara jest krótki, ale treściwy: „A jeśli się nawrócicie i wyrzekniecie odsetek, to należy się wam wasz kapitał. W ten sposób ani nie będziecie wyrządzać krzywdy, ani sami krzywdy nie doznacie.” (ne zülüm etmiş ne de zulme uğramış olursunuz).

Ponadto, Prorok Muhammad w swoim Kazaniu Pożegnalnym (Veda Hutbesi) powiedział: „Wszelkie rodzaje lichwy (riba) z czasów Dżahilijji (dżahilijja – Epoka Ignorancji, okres przedislamski) zostały zniesione, a wasz kapitał należy do was. W ten sposób ani nie będziecie wyrządzać krzywdy, ani sami krzywdy nie doznacie.”

Istota przesłania zawartego w wersecie i hadisie jest następująca:

i) W zamian za pożyczoną wartość nie można pobierać żadnej nadwyżki; jednocześnie wierzyciel ma prawo do odzyskania pożyczonego kapitału w całości. Zgodnie z pierwszym i bezpośrednim znaczeniem, transakcja pożyczki nie może być dokonywana w celu zapewnienia sobie nadwyżki. Z innych hadisów dowiadujemy się, że materiał stanowiący nadwyżkę nie musi być tego samego rodzaju co pożyczony towar (lub pieniądze). Oznacza to, że jeśli przedmiotem pożyczki jest, powiedzmy, towar A, to fakt, że nadwyżka jest oddawana w postaci towaru B, nie zmienia istoty rzeczy.

Z przeciwnego znaczenia wersetu i hadisu wynika, że wierzyciel ma prawo do odzyskania pożyczonego kapitału w całości, bez uszczerbku. Chociaż wydaje się to bardzo naturalne, zwrot dokładnie tego, co zostało pożyczone, nie zawsze jest możliwy. Na przykład, w bankach europejskich depozyty na żądanie nie tylko nie przynoszą zysku (nema), ale podlegają potrąceniu opłat za ich przechowywanie przez bank. Oznacza to, że kapitał jest zwracany nie w całości, ale z potrąceniem. W krajach byłego Związku Radzieckiego, w tym w republikach tureckich i obecnej Federacji Rosyjskiej, przy próbie wypłaty depozytu, właścicielowi zwraca się go po potrąceniu 10-15%. Chociaż takie traktowanie deponenta (mudi) może wydawać się oparte na wzajemnej zgodzie, w rzeczywistości tak nie jest. Nie ulega bowiem wątpliwości moc, z jaką banki, wobec których często odczuwa się lęk pomieszany z respektem, skutecznie narzucają swoje warunki jednostkom.

Również jednym z obszarów działalności zachodnich gigantów, jakimi są banki inwestycyjne, jest zarządzanie osobistymi funduszami bogatych i ich pomnażanie. Jednak w okresach bessy na giełdzie, instytucje te często deklarują straty i zwracają mniej, niż otrzymały. Wiadomo, że również w naszym kraju [Turcji] fundusze inwestycyjne, które stały się dość popularne, niekiedy przynoszą straty inwestorom, którzy im zaufali.

W Islamie natomiast wierzyciel jest chroniony w kwestii odzyskania swojego kapitału w całości. W tym kontekście, dłużnik, który nie spłaca długu na czas, jest uważany za tego, który wyrządza krzywdę (zulmetmiş sayılır). Według egzegetów Koranu (tefsirci), wierzyciel nie może być zmuszany do przyjęcia swojego kapitału w pomniejszonej kwocie. Istnieją nawet interpretacje (tefsir), zgodnie z którymi w przypadku niespłacenia długu, wierzyciel (pod warunkiem, że nie było to zastrzeżone na początku) może zażądać od dłużnika, oprócz pierwotnej należności, odszkodowania za szkodę poniesioną w wyniku nieterminowej spłaty.

PRZYCZYNY ZAKAZU ODSETEK

Drugim kluczowym punktem, na który wskazują powyższy werset i hadis (wraz z innymi), jest to, że riba (odsetki) jest źródłem niesprawiedliwości (haksızlık). W przypadku pobierania dodatkowej nadwyżki (riba) w zamian za pożyczkę, nieuniknione jest, doznanie niesprawiedliwości bądź to przez wierzyciela, bądź przez dłużnika. Życie finansowe w naszym kraju i na świecie jest pełne przykładów potwierdzających tę tezę. Zresztą banki w świecie zachodnim, gdzie zostały wynalezione, są definiowane jako „instytucje, które trzymają parasol nad klientami w słoneczną pogodę, a zwijają go, gdy zaczyna padać deszcz”.

Nasza najnowsza historia jest pełna dramatycznych wydarzeń, w których zarówno pożyczkodawca, jak i pożyczkobiorca krzywdzili siebie nawzajem, a w końcu innych niewinnych ludzi. W latach 80-tych, za pomocą dokumentu kupionego za 7,5 miliona lirów, nie wiadomo skąd pojawili się „bankierzy”, którzy w małych biurach zbierali od naszego narodu ogromne sumy w zamian za odsetki. Emerytury, pensje: wszystko to było przedmiotem inwestycji   bankierów z powodowanych chęcią zysku; wielu ludzi sprzedawało nawet swoje mieszkania, w których mieszkali, i przenosiło się na wynajem, aby tylko przekazać pieniądze bankierom. W końcu, z powodu bezgranicznych oszustw bankierów i naiwności (a po części chciwości) posiadaczy pieniędzy, sprawy wymknęły się spod kontroli do tego stopnia, że aby podtrzymać piramidę finansową (saadet zinciri), pożyczano pieniądze na procent nawet na jeden dzień. Ostatecznie bankierzy zniknęli wraz z zebranymi pieniędzmi. Od tych, których schwytano, niczego nie udało się odzyskać. Jednak niektórzy bankierzy zostali straceni, a większość skazano na więzienie. Podczas tych wydarzeń, które przeszły do historii gospodarczej jako „katastrofa bankierska”, naród był bezwstydnie ograbiany na oczach państwa.

Wiemy, że w każdej prowincji naszego kraju, a zwłaszcza w Stambule, wielu rzemieślników i kupców zbankrutowało z powodu zadłużenia u lichwiarzy (tefeci). Czasami słyszymy też o tych, którzy po zadłużeniu się po uszy, za jedyne wyjście uznawali zabójstwo lichwiarza. Morderstwo Nesima Malkiego w 1996 roku to kolejne uderzające wydarzenie pokazujące, że dłużnicy nie zawsze są niewinni.

Gdy wybuchł kryzys w 1994 roku, banki następnego ranka wysłały swoim klientom krótką notatkę informującą, że podjęły decyzję o zastosowaniu 700% odsetek do ich rachunków kredytowych. W ciągu kilku dni wiele fabryk i zakładów pracy musiało zostać zamkniętych. Rząd w pośpiechu wprowadził nieograniczoną gwarancję depozytów, która stała się tarczą chroniącą tych, którzy ulegli chciwości odsetkowej, kosztem tych, którzy nie mieli pieniędzy w banku.

Podczas kryzysów gospodarczych w listopadzie 2000 i lutym 2001 roku, odsetki od kredytów nagle wzrosły do 3000%. Niezliczone firmy zbankrutowały i zakończyły swoją działalność handlową. Z drugiej strony, niektórzy biznesmeni, zamiast inwestować kredyty z banku w działalność, przelewali je na swoje osobiste konta. Sami właściciele banków nie widzieli nic złego w wyprowadzaniu środków (hortumlamak) z własnych banków. W rezultacie 22 banki upadły, ich właściciele trafili do więzienia, a ich godność została zszargana. Wszystkie straty kryzysu zostały poniesione przez społeczeństwo, czyli przez naród.

Podsumowując, mądrość (hikmet) zakazu odsetek polega na tym, że są one źródłem niesprawiedliwości albo dla wierzyciela, albo dla dłużnika, albo, jak pokazują powyższe przykłady, dla obu stron, a w końcu szkodzą innym grupom społecznym, które nie zasługują na taki los.

W dzisiejszych czasach, gdy instrumenty i instytucje finansowe są bardzo zróżnicowane, zjawisko odsetek pojawia się pod różnymi maskami w niemal każdym zjawisku gospodarczym. Naszym zdaniem, w takim środowisku, przy ustalaniu, czy dana transakcja finansowa (mâlî işlem) wchodzi w zakres zakazu odsetek, naszym kryterium powinno być to, czy dana transakcja naraża w  jakikolwiek  sposób dłużnika na niesprawiedliwość ze strony wierzyciela lub społeczeństwa.

Poznaj Islam