Dlaczego człowiek nie może w pełni pojąć istoty Allaha?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

Każdy wierzący pragnie poznać Allaha i zrozumieć Go w możliwie najdoskonalszy sposób. Poznanie Wszechmogącego Boga (Cenâb-ı Hakk) jest jednak możliwe wyłącznie poprzez Jego imiona i atrybuty. Istota (Esencja – Zât) Allaha pozostaje poza zasięgiem ludzkiego rozumu, gdyż żaden umysł nie został stworzony ze zdolnością do jej pojęcia. Dlatego Wysłannik Allaha, Prorok Muhammad (s.a.v. — sallallāhu ‘alayhi wa sallam — Pokój i błogosławieństwo Allaha niech będą z nim), powiedział:

„Rozmyślajcie o stworzeniach Allaha, lecz nie rozmyślajcie o Jego Istocie (Zât). (Bayhaqi, I, 136; Ajluni, I, 311.)

وَلِلّٰهِ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى فَادْعُوهُ بِهَاۖ 
„Do Boga należą imiona najpiękniejsze: wzywajcie Go nimi” (Przegrody (Al-A’raf), 180).

 

Wysłannik Allaha (niech pokój i błogosławieństwo Allaha będą z nim) powiedział:

„Zaprawdę, Allah ma dziewięćdziesiąt dziewięć imion. Kto je wyliczy, wejdzie do Raju”.

(Sahih al-Buchari, Kitāb at-Tawḥīd, 12).

Rozmyślanie i kontemplacja nad przejawami (tadżalli) imion i atrybutów Allaha widocznych w stworzeniach stanowią ważny akt czci (ibāda) i są do tego wyraźnie zachęcane. Należy jednak pamiętać, że imiona i atrybuty Allaha są nieskończone, dlatego ich pełne i całkowite objęcie przez ludzki rozum jest niemożliwe.

Dla przykładu rozważmy atrybut wiedzy (‘Ilm) Allaha. Wszechmogący mówi o nim w Koranie:

„Gdyby wszystkie drzewa na ziemi były piórami i gdyby morze, któremu pomogłoby jeszcze siedem mórz, było atramentem, to i wówczas nie wyczerpałyby się słowa Boga. Zaprawdę, Bóg jest Potężny, Mądry!” ( Sura Lokman (Lukman), 27)

Nawet pomijając fakt, że wszystkie drzewa na ziemi musiałyby stać się piórami, aby zapisać Jego wiedzę, wystarczy spojrzeć jedynie na morza, by uświadomić sobie ogrom tej prawdy. Trzy czwarte powierzchni Ziemi pokrywają morza i oceany, wśród których znajdują się głębiny sięgające jedenastu tysięcy metrów. Gdyby całe te morza stały się atramentem, a do nich dodano jeszcze siedem kolejnych, wiedza Allaha i tak nie zostałaby wyczerpana przez zapisanie.

Znaczenie tego wersetu można lepiej zrozumieć poprzez następujący przykład. Gdybyśmy chcieli zapisać wiedzę osoby o przeciętnej inteligencji, być może wystarczyłaby do tego niewielka ilość atramentu — szklanka lub dzbanek. Przyjmijmy natomiast, że osoba ta posiada wyjątkowo szeroką wiedzę. Nawet wówczas do jej zapisania wystarczyłby ograniczony zasób, na przykład kocioł o pojemności stu litrów atramentu.

Pełne poznanie wiedzy Allaha wymagałoby objęcia jej granic. Jednakże tak jak niemożliwe jest objęcie wszystkich oceanów za pomocą dzbanka czy nawet dużego kotła, tak samo niemożliwe jest objęcie wiedzy Allaha — nawet gdyby ilość „atramentu” była wielokrotnie większa niż objętość wszystkich mórz.

Z tego wynika, że granice wiedzy Allaha są niepoznawalne. Ogrom tej wiedzy w sposób absolutny przewyższa możliwości ludzkiego pojmowania. Człowiek, dzięki swojej ograniczonej wiedzy, jest jednak w stanie zrozumieć istnienie oraz nieskończoność Boskiej wiedzy. I właśnie ta świadomość — że wiedzy Allaha nie można w pełni pojąć — sama w sobie stanowi pewien rodzaj wiedzy.

Tak jak nieskończona jest Jego wiedza, tak samo nieskończone są Jego inne atrybuty: moc, widzenie, słyszenie, wola, życie oraz mowa. Skoro człowiek nie jest w stanie objąć nawet jednego atrybutu — wiedzy — Stwórcy, którego wszystkie atrybuty są nieskończone, to poznanie Istoty Tego, który posiada te atrybuty, jest tym bardziej niemożliwe.

„Powiedz: „Wzywajcie Boga albo wzywajcie Miłosiernego, ale jakimkolwiek imieniem Go wzywacie, do Niego należą imiona najpiękniejsze!”. Nie podnoś głosu podczas swej modlitwy, ale i nie mów nazbyt cicho. Poszukaj drogi pośredniej.” (Podróż nocna (Al-Isra), 110).

Ponadto Allah nie ma sobie równego ani podobnego. Nie należy do tego samego rodzaju co byty stworzone we wszechświecie, dlatego nie może być z niczym porównywany. Z tej właśnie głębokiej prawdy wynika zakaz Wysłannika Allaha (s.a.v.) dotyczący rozmyślania nad Istotą Allaha.

Wszechmogący Bóg (Cenâb-ı Hakk) posiada niezliczone imiona i atrybuty. Allah pozwala człowiekowi doświadczać i rozpoznawać te imiona poprzez jego własną egzystencję. Podobnie jak ciemność nocy uwidacznia światło, tak również człowiek – poprzez swoją słabość i bezradność, ubóstwo i potrzeby, niedoskonałość i braki – ukazuje oraz ogłasza moc, potęgę, bogactwo i miłosierdzie Wszechpotężnego i Majestatycznego (Kadir-i Zü’l-Dżalâl). W ten sposób człowiek staje się zwierciadłem (ayinadârlık) dla wielu imion i atrybutów Allaha.

Poprzez samo swoje stworzenie człowiek ukazuje imiona Allaha takie jak Sâni‘ (Artysta) oraz Hâlık (Stwórca). Dzięki temu, że został stworzony w najpiękniejszej postaci, objawiają się w nim imiona Rahmân (Miłosierny) i Rahîm (Litościwy). Z kolei poprzez fakt, że jest wychowywany i prowadzony w najdoskonalszy sposób, odzwierciedla imiona Kerîm (Szczodry, Szlachetny) oraz Latîf (Subtelny, Delikatny). W ten sposób człowiek – wraz ze wszystkimi swoimi organami i zmysłami, zdolnościami i uczuciami – staje się zwierciadłem różnorodnych przejawów Boskich imion Wszechmogącego Boga.

Dzięki ograniczonym darom, które zostały mu dane – takim jak cząstkowa wiedza, siła, wzrok, słuch, zdolność posiadania i zarządzania – człowiek staje się lustrem dla nieskończonej wiedzy, mocy, widzenia, słyszenia i panowania Władcy wszechświata. Poprzez te dary człowiek pojmuje i obwieszcza Boskie atrybuty. Może powiedzieć na przykład: „Tak jak ja zbudowałem ten dom, wiem, jak go zbudować, widzę go, posiadam i nim zarządzam, tak również ten ogromny pałac wszechświata ma swojego Mistrza. Ten Mistrz go zna, widzi, stwarza i nim rządzi”.

Poznaj Islam