Najczęściej zadawane pytania na temat Śmierć i życie pozagrobowe

Skoro czasem, który rozpocznie się po nastaniu Zmartwychwstania, nazywamy Dniem Ostatecznym, to wiara w życie ostateczne, oznacza wiarę w to, że:

• tak jak wszystko inne, życie tego świata dobiegnie końca, a następnie przybierze ono inną formę,

• ludzie zostaną ponownie wskrzeszeni i powstaną ze swoich grobów,

• zostaną pociągnięci do odpowiedzialności/rozrachunku za swoje czyny na tym świecie,

• ich uczynki zostaną zważone, a ich księgi uczynków zostaną im wręczone,

• przejdą przez most Sirat,

• dobrzy wejdą do Ogrodu Raju, a źli do piekła.

Życie ostateczne dzieli się na czternaście etapów. Są to:

1. Życie w grobie.

2. Dęcie w Trąbę.

3. Nadejście Dnia Zmartwychwstania.

4. Ponowne wskrzeszenie.

5. Zgromadzenie.

6. Wręczenie Księgi uczynków.

7. Rozrachunek.

8. Waga.

9. Staw Obfitości (Al-Kauthar).

10. Most As-Sirāt.

11. Wstawiennictwo.

12. Al-A'raf – Wzniesione krawędzie.

13. Gehenna piekła.

14. Ogród Edenu.

1- Życie w Grobie / Życie w Barzakh.

Oryginał wersetu koranicznego:

إِنَّ لَهُ نَصِيبًا مِّمَّا كَسَبَ

وَأَنَّهُ سَيَصْلَىٰ نَارًا حَامِيَةً

Transliteracja: Thumma amātahu fa-aqbarah; Thumma idhā szā'a anszarah)

 „Potem sprowadził na niego śmierć i pozwolił, by go pogrzebano. A potem, jeśli zechce, wskrzesi go.” (Sura Abasa, 80:21-22)

Okres trwający od śmierci człowieka na tym świecie aż do momentu, gdy nadejdzie Dzień Zmartwychwstania i ludzie zostaną ponownie wskrzeszeni, nazywany jest życiem w grobie. Ponieważ stanowi on okres przejściowy między życiem doczesnym a życiem ostatecznym, nazywany jest również „życiem w Barzakh” lub „światem Barzakh”. Słowo Barzakh oznacza barierę, przeszkodę lub zasłonę między dwiema rzeczami.

Aby człowiek mógł doświadczyć życia w grobie, jego ciało nie musi być koniecznie złożone w mogile. Niezależnie od tego, czy zmarły zostanie pochowany, zjedzony przez dzikie zwierzęta, stanie się pożywieniem dla ryb w morzu, czy też zostanie spalony na popiół – wraz z jego śmiercią rozpoczyna się życie w grobie. Ze względu na to, że słowo „grób” może kojarzyć się wyłącznie z „wykopaną mogiłą”, aby uniknąć nieporozumień, być może trafniej jest określać ten etap jako „życie w Barzakh”.

Prorok Muhammad (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) w jednym ze swoich hadisów określił życie w grobie jako „pierwszy z przystanków życia ostatecznego” (Tirmidhi, Zuhd, 5).

W innym hadisie Prorok Muhammad (s.a.ł.) powiedział: „Grób jest albo jednym z ogrodów Raju, albo jednym z dołów Piekła” (Tirmidhi, Qiyamah, 26), informując tym samym, że w życiu grobowym będzie miała miejsce kara lub nagroda.

W jeszcze innym hadisie opisał to życie, które będzie trwało aż do Dnia Zmartwychwstania, w następujący sposób:

„Gdy człowiek po śmierci zostanie złożony w grobie, przyjdą do niego dwaj aniołowie o imionach Munkar i Nakir i zadadzą mu pytania: «Kto jest twoim Panem? Kto jest twoim Prorokiem? Jaka jest twoja religia?». Wierzący odpowie na te pytania z łatwością. Niewierzący natomiast nie będzie w stanie odpowiedzieć i doświadczy kary w grobie” (Tirmidhi, Jana'iz, 70).

2- Trąba i Dęcie w Trąbę

Ṣūr to trąba, w którą zadmie anioł Israfil (alejhissalam – Pokój z nim), aby zwiastować początek Dnia Zmartwychwstania oraz aby po jego nadejściu wszyscy ludzie zostali wskrzeszeni i zebrali się na miejscu zgromadzenia. Jak informują wersety Koranu, anioł Israfil (a.s.) zadmie w Trąbę dwukrotnie. Przy pierwszym dęciu, z wyjątkiem tych, których Allah zechce oszczędzić, wszystko, co jest na niebiosach i na ziemi, zadrży z przerażenia i umrze, a wtedy nastąpi Dzień Zmartwychwstania. Przy drugim dęciu wszystko zostanie wskrzeszone i ludzie pobiegną ku swojemu Panu, aby zebrać się na miejscu zgromadzenia. Przytoczmy jako przykład jeden z wersetów na ten temat:

وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ ٱلْأَجْدَاثِ إِلَىٰ رَبِّهِمۡ يَنْسِلُونَ

Transliteracja: Ła nufikha fī-ṣ-ṣūri fa-idhā hum min-al-adżdāthi ilá rabbihim jansilūn

 „I zadmą w Trąbę - i oto oni ze swoich grobów pospieszą do swego Pana.” (Sura Jasin, 36:51)

وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السَّمَاوَاتِ وَمَن فِى الْأَرْضِ إِلَّا مَن شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نُفِخَ فِيهِ أُخْرَىٰ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَّنظُرُونَ

Transliteracja: Ła nufikha fī-ṣ-ṣūri fa-ṣa'iqa man fī-s-samāłāti ła man fīl-arḍi illā man szā'a Allāh; thumma nufikha fīhi ukhrá fa-idhā hum qiyāmuj janẓurūn

 „I zadmą w Trąbę! I oto ten, kto jest w niebiosach, i ten, kto jest na ziemi, zostanie porażony, z wyjątkiem tego, kogo zechce Allah. Następnie zadmą w nią po raz drugi - i oto oni wstaną i będą patrzeć.” (Sura Az-Zumar, 39:68)

3- Nadejście Dnia Zmartwychwstania

يَسْـأَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ ٦

فَإِذَا بَرِقَ الْبَصَرُ ٧

وَخَسَفَ الْقَمَرُ ٨

وَجُمِعَ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ ٩

يَقُولُ الْإِنسَانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ ١٠

كَلَّا لَا وَزَرَ ١١

إِلَىٰ رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ ١٢

Transliteracja: Jas'alu ajjāna jaum-ul-qijāmah; Fa-idhā bariqa-l-baṣar; Ła khasafa-l-qamar; Ła dżumi'a-sz-szamsu ła-l-qamar; jaqūlu-l-insānu jauma'idhin ajna-l-mafarr; Kallā lā łazar; Ilá rabbika jauma'idhin al-mustaqarr

 „(Człowiek) pyta: «Kiedy więc nastąpi Dzień Zmartwychwstania?» Kiedy wzrok będzie oślepiony, kiedy księżyc ulegnie zaćmieniu, kiedy słońce i księżyc zostaną połączone, tego Dnia człowiek powie: «Gdzie jest ucieczka?» Ależ nie! Nie ma żadnego schronienia! Tego Dnia u twego Pana będzie miejsce stałego pobytu!” (Sura Al-Qijamah, 75:6-12)

Dzień zmartwychwstania ma dwa znaczenia: Pierwsze to zniszczenie porządku wszechświata, przewrócenie wszystkiego do góry nogami i unicestwienie, co oznacza koniec życia na świecie. Drugie znaczenie to ponowne wskrzeszenie zmarłych ludzi, ich powstanie i skierowanie się ku miejscu zgromadzenia.

Dzień zmartwychwstania w pierwszym znaczeniu rozpocznie się wraz z pierwszym dęciem anioła Israfila (Pokój z nim) w Trąbę, a w drugim znaczeniu – wraz z jego drugim dęciem. W związku z tym Dzień zmartwychwstania jest niezwykle ważnym wydarzeniem, obejmującym zarówno całkowitą śmierć ludzi, jak i ich ponowne wskrzeszenie.

Wersety Koranu informują o tym stanie. W jednym z wersetów na ten temat Allah mówi:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ ١

يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارَىٰ وَمَا هُمْ بِسُكَارَىٰ وَلَٰكِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِيدٌ ٢

Transliteracja: Jā ajjuhā-n-nāsu-t-taqū rabbakum; inna zalzalata-s-sā'ati szaj'un 'aẓīm; jauma taraunahā tadhhalu kullu murḍi'atin 'ammā arḍa'at ła taḍa'u kullu dhāti ḥamlin ḥamlahā ła tara-n-nāsa sukārā ła mā hum bi-sukārā ła lākinna 'adhāba-llāhi szadīd

 „O ludzie! Bójcie się waszego Pana! Zaprawdę, wstrząs Godziny jest rzeczą ogromną! W Dniu, kiedy ją ujrzycie, każda karmiąca zapomni o tym, co karmiła, a każda brzemienna złoży swoje brzemię. I zobaczysz ludzi jakby pijanych, chociaż oni nie będą pijani; lecz kara Allaha jest straszna.” (Sura Al-Hadżdż, 22:1-2)

Chociaż Święty Koran często porusza temat Dnia zmartwychwstania, pozostawia bez odpowiedzi pytania o to, kiedy on nastąpi, podkreślając, że nikt oprócz Allaha Wszechmogącego nie posiada tej wiedzy. W hadisach Proroka Muhammada (s.a.ł.) znajdują się natomiast informacje o pewnych znakach, które pojawią się, gdy Godzina będzie blisko.

4- Ponowne Wskrzeszenie po Śmierci

Na przestrzeni dziejów ludzkości kwestia „śmierci” zaprzątała umysły wszystkich ludzi w przeszłości, zaprząta je dzisiaj i, jak się wydaje, będzie je zaprzątać również w przyszłości. Dzieje się tak, ponieważ istota ludzka nosi w sobie pragnienie wiecznego życia i nigdy nie chce umierać. Mimo to nikt nie jest w stanie przeciwstawić się śmierci i każdy staje wobec niej bezradny.

Święty Koran na różne sposoby informuje, że ponowne wskrzeszenie jest racjonalnie możliwe i że z pewnością nastąpi. Ten, kto stworzył coś z niczego, z pewnością jest w stanie przywrócić to do istnienia po raz drugi. W Koranie jako dowód na to przytaczane są następujące wersety:

وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَّنَسِيَ خَلْقَهُ ۚ قَالَ مَن يُّحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ

قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ ۖ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ

Transliteracja: Ła ḍaraba lanā mathalał ła nasija khalqah; qāla maj juḥjī-l-'iẓāma ła hiya ramīm; Qul juḥjīha-lladhī ansza'ahā ałłala marrah; ła huła bikulli khalqin 'alīm

 „I przytacza Nam przykład, a zapomina o swoim stworzeniu. Mówi: «Kto ożywi kości, kiedy będą już spróchniałe?» Powiedz: «Ożywi je Ten, który je stworzył po raz pierwszy. On jest o każdym stworzeniu wszechwiedzący!»” (Sura Jasin, 36:78-79)

W innym wersecie Bóg Wszechmogący mówi:

Oryginał:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِن كُنتُمْ فِي رَيْبٍ مِّنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِن مُضْغَةٍ مُّخَلَّقَةٍ وَّغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِّنُبَيِّنَ لَكُمْ...

Transliteracja: Jā ajjuha-n-nāsu in kuntum fī rajbin mina-l-ba'thi fa-innā khalaqnākum min turābin thumma min nuṭfatin thumma min 'alaqatin thumma min muḍghatin mukhallaqatił ła ghayri mukhallaqatil li-nubajjina lakum...

 „O ludzie! Jeśli jesteście w zwątpieniu co do zmartwychwstania, to zaprawdę, stworzyliśmy was z prochu, potem z kropli nasienia, potem z grudki zakrzepłej krwi, potem z kawałka mięsa, ukształtowanego i nieukształtowanego, aby wam wyjaśnić (naszą moc)...” (Sura Al-Hadżdż, 22:5)

W tym wersecie Allah Wszechmogący, zwracając się do tych, którzy zaprzeczają ponownemu wskrzeszeniu po śmierci, najpierw w zwięzły sposób przedstawia przebieg pierwszego stworzenia człowieka. Następnie wyjaśnia etapy tego pierwszego stworzenia, począwszy od stanu kropli nasienia, aż do jego przyjścia na świat. W ten sposób, ukazując to cudowne stworzenie z niczego, przybliża do rozumu możliwość jego drugiego stworzenia i wskrzeszenia w życiu ostatecznym. Podkreśla również, że nie należy tego uważać za coś nieracjonalnego.

Ten, kto stwarza coś trudniejszego, z pewnością może stworzyć coś łatwiejszego. Stworzenie niebios i ziemi jest trudniejsze, niż stworzenie człowieka. Allah, który stworzył niebiosa i ziemię, i utrzymuje je w przestrzeni bez żadnego oparcia, bez wątpienia jest w stanie ponownie wskrzesić człowieka po śmierci. Ponadto, pierwsze stworzenie człowieka jest trudniejsze, niż jego drugie stworzenie. Allah, który był w stanie stworzyć człowieka po raz pierwszy, tym bardziej jest w stanie stworzyć go po raz drugi. W Koranie te znaczenia wyrażone są w następujących wersetach:

Oryginał:

أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّ ٱللَّهَ ٱلَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرۡضَ وَلَمْ يَعۡيَ بِخَلۡقِهِنَّ بِقَٰدِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحۡـِۧىَ ٱلۡمَوۡتَىٰۚ

Transliteracja: Ała lam jarał anna-llāha-lladhī khalaqa-s-samāłāti ła-l-arḍa ła lam ja'jā bikhalqihinna biqādirin 'alā aj juḥjija-l-mautā

 „Czyż oni nie widzieli, że Bóg, który stworzył niebiosa i ziemię i nie był zmęczony ich stworzeniem, jest w stanie ożywić umarłych?” (Sura Al-Ahqaf, 46:33)

Oryginał:

وَهُوَ الَّذِي يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ

Transliteracja: Ła huła-lladhī jabda'u-l-khalqa thumma ju'īduhu ła huła ahuanu 'alajh)

 „On jest Tym, który rozpoczyna stworzenie, a następnie je powtarza, a jest to dla Niego jeszcze łatwiejsze.” (Sura Ar-Rum, 30:27)

Oryginał:

أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِّنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ

Transliteracja: Afa’ajīnā bi-l-khalqi-l-ałłal; bal hum fī labsim min khalqin dżadīd

„Czyż zmęczyliśmy się pierwszym stworzeniem? Przeciwnie! Oni pozostają w zwątpieniu co do nowego stworzenia.” (Sura Qaf, 50:15)

Oryginał:

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَّاحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ

Transliteracja: Mā khalqukum ła lā ba'thukum illā ka-nafsił łāḥidah; inna-llāha samī'um baṣīr

 „Wasze stworzenie i wasze wskrzeszenie jest tylko jak stworzenie i wskrzeszenie jednej duszy. Zaprawdę, Allah jest Słyszący, Widzący!” (Sura Luqman, 31:28)

W tych wersetach wyjaśniono, że Allah Wszechmogący, który stworzył niebiosa i ziemię, z jeszcze większą łatwością stworzy człowieka. Zwraca się również uwagę na to, że skoro nie okazał On słabości przy pierwszym stworzeniu bytów, to tym bardziej nie okaże żadnej słabości przy drugim stworzeniu, które jest od niego łatwiejsze. Wskazuje się, że ludzie zostaną ponownie wskrzeszeni i powstaną ze swoich grobów. Ponadto podkreśla się, że stworzenie z niczego wszystkich ludzi, a następnie ich ponowne wskrzeszenie i zgromadzenie po śmierci, jest dla Niego tak samo łatwe, jak stworzenie, wskrzeszenie i zgromadzenie jednego człowieka.

Trudność i łatwość są pojęciami względnymi dla ludzi

W rzeczywistości pojęcia takie jak trudność i łatwość są pojęciami względnymi. Odnoszą się one do nas; dla Allaha Wszechmogącego nie ma czegoś takiego jak trudne, łatwe, trudniejsze czy łatwiejsze. Dla Niego wszystko jest łatwe. Ponieważ my jesteśmy istotami słabymi, stworzonymi jako ograniczone pod względem naszej siły, wiedzy, woli i wszystkiego innego. Allah natomiast jest wzniosłym Stwórcą, który jest nieskończony pod każdym względem i ma moc nad wszystkimi rzeczami. Ponieważ moc, wiedza, wola Allaha oraz wszystkie Jego atrybuty i imiona są nieskończone, w stwarzaniu bytów nie ma dla Niego różnicy między małym a dużym, licznym a nielicznym. Dlatego dla Niego nie ma żadnej różnicy między stworzeniem jednego atomu a stworzeniem słońca, między stworzeniem jednego człowieka a stworzeniem miliardów ludzi. Nic nie jest dla Niego trudne. Stworzenie wiosny przychodzi Mu z taką łatwością, jak stworzenie jednego kwiatu. Allah Wszechmogący, zwracając się do nas w Koranie w sposób dla nas zrozumiały, użył tych sformułowań, abyśmy mogli pojąć. W rzeczywistości bowiem dla Allaha nie ma różnicy między stworzeniem jednego atomu a stworzeniem całego wszechświata.

Allah, który ożywia martwą ziemię, może również wskrzesić człowieka.

Oryginał:

وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُّبَارَكًا فَأَنبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَّحَبَّ ٱلْحَصِيدِ

وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لََّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ

رِّزْقًۭا لِّلْعِبَادِ وَأَحْيَيْنَا بِهِۦ بَلْدَةًۭ مَّيْتًا كَذَٰلِكَ الْخُرُوجُ

Transliteracja: Ła nazzalnā mina-s-samā'i mā'am mubārakan fa-ambatnā bihi dżannātił ła ḥabba-l-ḥaṣīd; ła-n-nakhla bāsiqātil lahā ṭal'un naḍīd; Rizqal lil-'ibād, ła aḥjajnā bihi baldatan majtā; kadhalika-l-khurūdż

 „I spuściliśmy z nieba wodę błogosławioną i sprawiliśmy, że dzięki niej wyrosły ogrody i ziarno żniwne, i palmy wysokie, o gęstych kiściach daktyli, jako zaopatrzenie dla Naszych sług. I ożywiliśmy dzięki niej martwą krainę. Takie będzie zmartwychwstanie (wyjście z grobów).” (Sura Qaf, 50:9-11)

Tak jak na tym świecie sułtani i inni władcy, którzy dzierżą władzę państwową, nagradzają tych, którzy są posłuszni im i ustanowionym przez nich prawom, a karzą buntowników, tak samo Allah Wszechmogący, który posiada wspaniałe panowanie we wszechświecie, nagrodzi tych, którzy są Mu posłuszni, a ukarze tych, którzy się buntują. Jednakże na tym świecie ta nagroda i kara nie są wymierzane w pełni. Oznacza to, że istnieje inny świat, w którym zostaną one wymierzone w sposób pełny i bez braków. Tym światem jest świat ostateczny. Dlatego każdy, chcąc nie chcąc, zostanie tam skierowany.

Imiona Allaha wymagają istnienia życia ostatecznego

Imiona Allaha wskazują na istnienie świata ostatecznego i ponownego wskrzeszenia, i wręcz tego wymagają. Ponieważ Allah jest wieczny, również Jego imiona i manifestacja tych imion będą wieczne. Na przykład, przejawy imion Allaha Al-Karim (Hojny) i Ar-Rahim (Miłosierny) są widoczne we wszechświecie w najwspanialszy sposób.

Allah jest Al-Karim, czyli posiadaczem nieskończonej hojności. Widzimy to w różnorodności owoców i warzyw, które ofiarowuje we wszechświecie. Wypełnia owocami gałęzie drzew, wysyła dary na szczytach roślin. Świat roślin stał się jakby sługą, karawana za karawaną przynoszą ludziom dary Allaha. Świat zwierząt stał się odrębną karawaną, przynosząc inne rodzaje darów, takie jak mleko i mięso. Wszystko to jest dowodem nieskończonej hojności i Właściciela tej hojności. Jednak krótkie życie człowieka pokazuje, że w krótkim czasie nie był on i nie będzie w stanie w pełni doświadczyć nieskończonej hojności. A przecież bycie nieskończenie hojnym wymaga nieskończonego obdarowywania. Ponieważ świat jest przemijający, przejaw tego imienia Allaha wymaga istnienia wiecznego świata, w którym ludzie będą mogli doświadczać nieskończonych darów.

Podobnie, Allah jest Ar-Rahim, czyli posiadaczem nieskończonego miłosierdzia. Jednym z dowodów na to jest umieszczenie współczucia w sercach wszystkich matek, dzięki czemu z czułością chronią swoje potomstwo. Na przykład kura karmi swoje pisklę, gdy jest małe, ale gdy dorośnie, odpędza je, zabierając mu ziarno. To pokazuje, że to nie matka okazuje współczucie, lecz Ten, kto daje matce współczucie, a gdy zadanie się kończy, zabiera je z powrotem. Ochrona całego potomstwa we wszechświecie poprzez współczucie dane wszystkim matkom jest dowodem nieskończonego miłosierdzia.

Dzięki temu współczuciu matki czerpią wielką przyjemność z opieki nad potomstwem. Z powodu tego współczucia potrafią nawet poświęcić życie dla swojego dziecka. Jednak myśl o rozłące z dzieckiem na zawsze, bez powrotu, sprawia, że matka myśli o wiecznym oddzieleniu od ukochanego potomstwa, co z kolei sprawia, że współczucie staje się dla niej udręką. Posiadacz nieskończonego miłosierdzia nie pozwoliłby na taką wieczną rozłąkę, ponieważ taki stan byłby sprzeczny z prawdziwym miłosierdziem. Zatem dowody nieskończonego miłosierdzia widoczne we wszechświecie wymagają wiecznego zjednoczenia i nie pozwalają na wieczne unicestwienie. To również wskazuje na istnienie i wieczność życia ostatecznego.

Allah jest jednocześnie Al-Hakim, czyli posiadaczem nieskończonej mądrości. Tę mądrość rozumiemy, widząc, że wszystko we wszechświecie jest stworzone z mądrością i celem. Na przykład, gdy pytamy: „Dlaczego nasze ucho ma kształt muszli?”, odpowiadamy: „Aby lepiej zbierało dźwięki”. Gdy pytamy: „Dlaczego liście są zielone?”, również podajemy cel i korzyść. Wszystkie nauki badają wszechświat i w każdej rzeczy, pod każdym względem, odkrywają i opisują mądrość, cel i pożytek. Innymi słowy, dowodzą one, że Byt, który rządzi wszechświatem, działa z nieskończoną mądrością. Mądre stworzenie jest zaś przeciwieństwem tego, co zbędne, bezcelowe, bez miary i planu. Oznacza to, że Ten, który jest Mądry, który działa mądrze, nie marnotrawi. Zatem Stwórca wszechświata, który uczynił cały wszechświat sługą człowieka, nie rzuci człowieka w ziemię, by ten już nie powstał, marnując w ten sposób owoce całego wszechświata. Zatem mądrość zawarta we wszechświecie dowodzi istnienia wiecznego świata.

Widzimy, że Allah, zgodnie ze swoim imieniem Ar-Razzaq (Zaopatrujący), daje każdej żywej istocie najbardziej odpowiednie pożywienie i karmi każdą istotę w najpiękniejszy i najbardziej litościwy sposób. Jednakże, ponieważ ten świat jest przemijający i tymczasowy, Jego imiona nie mogą się tu w pełni zmanifestować. Aby te imiona mogły się zmanifestować w sposób pełny, doskonały i nieskończony, konieczne jest istnienie świata ostatecznego i wskrzeszenie w nim tych, którzy umarli na tym świecie. Dlatego Allah Wszechmogący sprowadzi życie ostateczne i wskrzesi nas w nim na nowo.

Nie należy zapominać, że my, ludzie, gdy otworzyliśmy oczy na ten świat, podobnie jak nowo narodzone dziecko, znaleźliśmy tu wszystko gotowe. Tak jak noworodek sam nie przygotowuje sobie kołyski i warunków niezbędnych do życia, tak i człowiek, przychodząc na ten świat, sam nie przygotował sobie warunków do życia. Przychodząc na świat, zastał wszystko gotowe. Otóż Byt, który nas tu sprowadził, stworzył nas i przyprowadził tutaj, nie pytając nas i nie konsultując z nami, czy chcemy przyjść na ten świat, zanim się tu znaleźliśmy.

Ten Wzniosły Stwórca, prowadząc nas od dzieciństwa do młodości, od młodości do starości, od starości do śmierci, również nie pyta nas i nie konsultuje, czy chcemy, aby to się stało, czy nie. Innymi słowy, tak jak nie pytał nas i nie konsultował, stwarzając nas z niczego i przyprowadzając na ten świat, tak samo nie pyta nas i nie konsultuje, zabierając nas z tego świata, i ostatecznie, wskrzeszając nas i gromadząc w życiu ostatecznym, również nie będzie nas pytał, ani się z nami konsultował.

To, że dziecko w łonie matki zaprzecza istnieniu świata zewnętrznego, ponieważ nie jest w stanie pojąć jego natury, nie unicestwia tego świata. Podobnie, to, że my stąd nie widzimy życia ostatecznego i zaprzeczamy mu, ponieważ nie znamy jego natury, nie unicestwia świata ostatecznego, Raju i Piekła. Zaprzeczanie życiu ostatecznemu nie jest przeszkodą dla jego istnienia, jest jednak przeszkodą dla wejścia do Raju. Naszym zadaniem nie jest zaprzeczanie, lecz wiara w to, że po śmierci nastąpi poranek zmartwychwstania, z taką samą pewnością, jak nadejście wiosny po zimie i poranka po nocy, oraz przygotowanie się na to poprzez wiarę i dobre uczynki. To właśnie powinien uczynić człowiek rozumny.

Poprzez nasze zaprzeczenie jedynie pozbawiamy się szczęścia wiecznego życia w Ogrodach Raju, które tam na nas czekają, i ponosimy wielką i niemożliwą do naprawienia stratę. W życiu ostatecznym nie zostaniemy wskrzeszeni własną siłą i wolą, lecz zostaniemy wskrzeszeni przez Allaha; tak samo jak nie przyszliśmy na ten świat z własnej woli i siły, lecz zostaliśmy tu sprowadzeni Jego mocą. Akt stwarzania i wskrzeszania nie jest naszym dziełem, lecz dziełem Allaha. To, co jest niemożliwe według naszej ograniczonej siły, jest niezwykle łatwe dla mocy Allaha, i gdy nadejdzie czas, On to urzeczywistni.

Z drugiej strony, gdy spojrzymy na dziecko w łonie matki, widzimy, że jego organy, takie jak ręce, nogi, oczy i uszy, nie są mu tam potrzebne i nie używa ich w łonie matki. Rozumem pojmujemy, że Stwórca, który dał mu te organy, dał je po to, by używał ich w świecie poza łonem matki, i że stworzył go dla świata zewnętrznego. Dokładnie tak samo my nie jesteśmy w stanie w pełni wykorzystać w tym świecie niektórych z uczuć, które zostały nam dane. Co więcej, nasze pragnienia, takie jak pragnienie wiecznego życia i nieśmiertelności, nie mają w tym świecie odpowiednika. Oznacza to, że miejscem, w którym te pragnienia zostaną zaspokojone, nie jest ten świat, lecz siedziba ostateczna. Ten świat został stworzony dla człowieka jako tymczasowe miejsce, podobne do łona matki, podczas gdy życie ostateczne zostało stworzone jako siedziba, w której będzie żył wiecznie. Ponieważ uczucia człowieka oraz dane mu narzędzia materialne i duchowe nie mieszczą się w tym świecie i domagają się świata ostatecznego.

Ponowne wskrzeszenie po śmierci nastąpi zarówno cieleśnie, jak i duchowo. Dla Allaha jest to niezwykle łatwe. Tak jak możliwe jest jednoczesne oświetlenie wszystkich lamp na ziemi z jednego centrum, tak samo w jednej chwili ciałom zostanie dane życie. Podobnie, jak żołnierze odpoczywającej armii mogą zebrać się w jednej chwili na rozkaz, tak samo dusze w jednej chwili powrócą do ciał, a człowiek zostanie wskrzeszony w czasie krótszym niż mgnienie oka.

„Patrząc na zgromadzenie i rozproszenie w porze wiosennej, widzimy, że Allah Wszechmogący w bardzo krótkim czasie gromadzi i rozprasza miliony gatunków małych i dużych zwierząt oraz roślin. Wskrzesza i przywraca w niezmienionej formie korzenie wszystkich drzew i traw oraz niektóre zwierzęta. Inne stwarza w formie tak podobnej, że niemal identycznej. Choć nasiona, które materialnie niewiele się od siebie różnią, są tak wymieszane, z pełnym rozróżnieniem i rozpoznaniem, z taką szybkością, rozległością i łatwością, w pełnym porządku i mierze, zostają wskrzeszone w ciągu sześciu dni lub sześciu tygodni. Czyż jest możliwe, aby dla Bytu, który dokonuje tych dzieł, cokolwiek mogło być trudne; aby nie mógł stworzyć niebios i ziemi w sześć dni, aby nie mógł zgromadzić człowieka jednym okrzykiem (dźwiękiem z Trąby anioła Israfila Pokój z nim)? Nigdy w życiu!”

— Bediüzzaman, z dzieła „Słowa” (Sözler)

5- Zgromadzenie i Miejsce Zgromadzenia

Oryginał:

خُشَّعًا أَبْصَارُهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ كَأَنَّهُمْ جَرَادٌ مُّنتَشِرٌ

مُهْطِعِينَ إِلَى الدَّاعِ ۖ يَقُولُ الْكَافِرُونَ هَٰذَا يَوْمٌ عَسِرٌ

Transliteracja: Khuszsza'an abṣāruhum jakhrudżūna mina-l-adżdāthi ka-annahum dżarādum muntashir; Muhṭi'īna ila-d-dā'; yaqūlu-l-kāfirūna hādhā jaumun 'asir

 „Z upokorzonymi spojrzeniami wyjdą z grobów, jak szarańcza rozproszona. Spiesząc ku wzywającemu, niewierni powiedzą: «To jest Dzień trudny!»” (Sura Al-Qamar, 54:7-8)

Ḥashr oznacza zebranie ludzi przez Allaha Wszechmogącego w jednym miejscu po ponownym wskrzeszeniu, w celu pociągnięcia ich do odpowiedzialności. Miejsce, w którym ludzie zostaną zebrani, nazywa się „Mahshar”. W Świętym Koranie znajduje się wiele wersetów na temat zgromadzenia. Jako przykład możemy podać następujący werset:

Oryginał:

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ أَهَٰٓؤُلَآءِ إِيَّاكُمْ كَانُوا۟ يَعْبُدُونَ

Transliteracja: Ła jauma jaḥszuruhum dżamī'an thumma jaqūlu lil-malā'ikati a-hā'ulā'i ijjākum kānū ja'budūn

„W Dniu, kiedy On zbierze ich wszystkich, powie do aniołów: «Czy to was oni czcili?»” (Sura Saba, 34:40)

W hadisach Proroka Muhammada (s.a.ł.) opisuje się, że Mahshar będzie idealnie płaskim miejscem, ludzie zostaną zgromadzeni nadzy, bosi i bez żadnych wad, a podczas oczekiwania na miejscu zgromadzenia słońce przybliży się do nich i będą się pocić. Ludzie tego dnia zostaną zgromadzeni w trzech grupach: idący pieszo, jadący na wierzchowcach i czołgający się na twarzach (Buchari, Rikak, 44-45).

6- Wręczenie Ksiąg Uczynków

Oryginał:

وَكُلَّ إِنسَانٍ أَلزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابَهُ يَلْقَاهُ مَنْشُورًا

اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَىٰ بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا

Transliteracja: Ła kulla insānin alzamnāhu ṭā'irahu fī 'unuqih; ła nukhridżu lahu jauma-l-qijāmati kitābaj yalqāhu manszūrā; Iqra' kitābak; kafá bi-nafsika-l-jauma 'alajka ḥasībā

„I każdemu człowiekowi przywiązaliśmy jego los do szyi. A w Dniu Zmartwychwstania My przedstawimy mu księgę, którą on znajdzie otwartą. (I powiemy mu): «Czytaj swoją księgę! Dziś twoja własna dusza wystarczy przeciwko tobie jako rozliczający!»” (Sura Al-Isra, 17:13-14)

Ludziom zebranym na placu Mahshar, w celu przeprowadzenia ich rachunku, zostaną rozdane księgi uczynków, w których zapisane są ich dobre i złe czyny dokonane na świecie. Natura tych ksiąg nie jest nam znana.

Niewątpliwie nie przypominają one znanych nam na świecie ksiąg. Mówiąc językiem współczesnej technologii, możemy je porównać do ukrytych kamer, które nagrywają obraz i dźwięk, a następnie prezentują te nagrania widzom.

Posiadacz wiedzy i mocy, który chroni rośliny w ich maleńkich nasionach, potężne drzewa w ich małych pestkach, a ludzi i zwierzęta w kropli wody, zachowując ich gatunki, w ten sam sposób może zapisać uczynki człowieka w księdze. Tak jak my zapisujemy setki stron informacji i dokumentów na małej płycie CD. Kwestia ta jest opisana w Koranie w następujący sposób:

Znaczenie wersetu:

وَوُضِعَ الۡكِتَابُ فَتَرَى ٱلْمُجۡرِمِينَ مُشۡفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يٰوَيْلَتَنَا مَالِ هَٰذَا ٱلۡكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَّلَا كَبِيرَةً إِلَّآ أَحۡصَىٰهَا ۚ وَوَجَدُواْ مَا عَمِلُواْ حَٰضِرًا ۖ وَلَا يَظۡلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا

Transliteracja: Ła łuḍi'a-l-kitābu fa-tara-l-mudżrimīna muszfiqīna mimmā fīhi ła jaqūlūna jā łajlatanā māli hādha-l-kitābi lā jughādiru ṣaghīratał ła lā kabīratan illā aḥṣāhā; ła ładżadū mā 'amilū ḥāḍirā; ła lā jaẓlimu rabbuka aḥadā

 „I zostanie położona księga. I zobaczysz grzeszników przerażonych tym, co jest w niej. I będą mówili: «Biada nam! Cóż to za księga, która nie opuszcza niczego, ani małego, ani wielkiego, lecz wszystko oblicza?» I znajdą przed sobą wszystko, co uczynili. A twój Pan nikomu nie czyni niesprawiedliwości.” (Sura Al-Kahf, 18:49)

Księgi uczynków zostaną wręczone przeznaczonym do Raju z prawej strony, a przeznaczonym do Piekła z lewej strony lub od tyłu. Wręczenie księgi z prawej strony jest zwiastunem lekkiego rachunku, natomiast wręczenie jej z lewej strony jest zapowiedzią ciężkiego rachunku.

7- Rozrachunek

Oryginał:

رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ

Transliteracja: Rabbanā-ghfir lī ła li-łālidajja ła lil-mu'minīna jauma jaqūmu-l-ḥisāb

„Panie nasz! Przebacz mi i moim rodzicom, i wierzącym - w Dniu, kiedy nastąpi rozrachunek!” (Sura Ibrahim, 14:41)

W życiu ostatecznym, po otrzymaniu przez ludzi ksiąg uczynków, Allah Wszechmogący dokona ich rozrachunku na podstawie zapisów w tych księgach, a nikomu nie zostanie wyrządzona niesprawiedliwość.

W Świętym Koranie znajduje się wiele wersetów na ten temat. Oto niektóre z nich:

Oryginał:

ٱلْيَوْمَ تُجْزَىٰ كُلُّ نَفْسٍۢ بِمَا كَسَبَتْ ۚ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ ۚ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ ٱلْحِسَابِ

Transliteracja: Al-jauma tudżzā kullu nafsim bi-mā kasabat; lā ẓulma-l-jaum; inna-llāha sarī'u-l-ḥisāb

 „Tego Dnia każda dusza otrzyma zapłatę za to, co sobie zyskała. Tego Dnia nie będzie żadnej niesprawiedliwości! Zaprawdę, Allah jest szybki w rachunku!” (Sura Al-Mu'min, 40:17)

Prorok Muhammad (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) poinformował, że w Dniu Rozrachunku ludzie z pewnością zostaną zapytani o pięć następujących rzeczy:

1. Na co poświęcili swoje życie,

2. Na co zużyli swoją młodość,

3. W jaki sposób zdobyli swój majątek,

4. Na co wydali swój majątek,

5. Czy postępowali zgodnie z tym, co wiedzieli.

8- Waga

Oryginał:

وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَّإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَىٰ بِنَا حَاسِبِينَ

Transliteracja: Ła naḍa'u-l-małāzīna-l-qisṭa li-jaumi-l-qijāmati fa-lā tuẓlamu nafsun szaj'ā; ła in kāna mithqāla ḥabbatim min khardalin atajnā bihā; ła kafá binā ḥāsibīn

„I My postawimy wagi sprawiedliwe w Dniu Zmartwychwstania. Żadna dusza nie dozna niesprawiedliwości w niczym. I jeśli to będzie nawet waga ziarnka gorczycy, My je przyniesiemy. A My wystarczymy jako rozliczający!” (Sura Al-Anbiya, 21:47)

Mīzān, oznaczające miarę i wagę, jest boską miarą sprawiedliwości, służącą do ważenia uczynków każdego człowieka w życiu ostatecznym. Jednakże jej natura i istota nie mogą być poznane przez ludzi. Nie przypomina ona bowiem wag znanych na tym świecie ani żadnych innych instrumentów pomiarowych. Po zważeniu uczynków, ci, których dobre uczynki i zasługi przeważyły nad grzechami i złem, osiągną zbawienie. Ci zaś, których uczynki okażą się lekkie, trafią do Piekła i poniosą karę. Wierzący, którzy trafią do Piekła, po odbyciu kary odpowiadającej popełnionym przez nich grzechom, zostaną z niego wyprowadzeni i zabrani do Raju. Święty Koran informuje, że ci, których dobre uczynki okażą się ciężkie, będą wieść przyjemne życie:

Oryginał:

فَأَمَّا مَن ثَقُلَتْ مَوَازِينُهُ

فَهُوَ فِي عِيشَةٍ رَّاضِيَةٍ

وَأَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازِينُهُ

فَأُمُّهُ هَاوِيَةٌ

Transliteracja: Fa-ammā man thaqulat małāzīnuh; Fa-huła fī 'īszatir rāḍijah; Ła ammā man khaffat małāzīnuh; Fa-ummuhu hāłijah

 „Ten, którego waga będzie ciężka, będzie wiódł życie przyjemne. A ten, którego waga będzie lekka, jego matką będzie Otchłań.” (Sura Al-Qari'ah, 101:6-9)

Oryginał:

فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ 

وَمَن خَفَّتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوا۟ أَنفُسَهُمْ فِى جَهَنَّمَ خَٰلِدُونَ

Transliteracja: Fa-man thaqulat małāzīnuhu fa-ulā'ika humu-l-mufliḥūn; Ła man khaffat małāzīnuhu fa-ulā'ika-lladhīna khasirū anfusahum fī dżahannama khālidūn

 „Ci, których wagi będą ciężkie - będą szczęśliwi. A ci, których wagi będą lekkie - to ci, którzy stracili swoje dusze; oni będą przebywać w Piekle na wieki.” (Sura Al-Mu'minun, 23:102-103)

9- Staw obfitości

Oryginał:

الْكَوْثَرَ أَعْطَيْنَاكَإِنَّا 

Transliteracja: Innā a'ṭajnāka-l-kauthar

 „Zaprawdę, daliśmy tobie (O Muhammadzie) obfitość!” (Sura Al-Kauthar, 108:1)

 

Al-Kauthar to jedna z rzek Raju, a jednocześnie nazwa „stawu”, nad którym ta rzeka się znajduje i do którego wlewają się jej wody. Wody płynące z rzeki Al-Kauthar gromadzą się w tym stawie na miejscu zgromadzenia. W Dniu Zmartwychwstania, gdy ludzie zostaną wskrzeszeni i zebrani, Prorokowi Muhammadowi (s.a.ł.) zostanie dany staw Al-Kauthar. On jako pierwszy dotrze do tego stawu. Ci, którzy tego dnia do niego dotrą, napiją się z jego wody i już nigdy więcej nie odczują pragnienia. Jak donoszą hadisy, brzeg tego stawu ma długość miesięcznej podróży, jest więc bardzo rozległy; jego woda jest bielsza od mleka, zapach piękniejszy od piżma, a jego miara liczniejsza, niż gwiazdy na niebie (Buchari, Rikak, 53).

10- Most As-Sirāt

As-Sirāt jest używane w znaczeniu „mostu lub drogi rozciągniętej nad Piekłem. Wszyscy, zarówno wierzący, jak i niewierzący, będą przechodzić przez ten most.

W hadisach Proroka Muhammada (s.a.ł.) jest powiedziane, że wierni będą przechodzić przez most As-Sirāt z prędkością zależną od ich uczynków: niektórzy jak błyskawica, inni jak wiatr, a jeszcze inni czołgając się. Niewierzący oraz wierni, których grzechy nie zostały wybaczone, zostaną stamtąd strąceni do Piekła. Ci, którzy przejdą przez As-Sirāt, wejdą do Raju (Buchari, Rikak, 52).

Koran również oświadcza, że każdy dotrze do Piekła:

Oryginał:

وَإِن مِّنكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا ۚ كَانَ عَلَىٰ رَبِّكَ حَتْمًا مَّقْضِيًّا 

ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّـٰلِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا

Transliteracja: Ła im minkum illā łāriduhā; kāna 'alá rabbika ḥatmam maqḍijjā; Thumma nunadżdżī alladhīna-ttaqał ła nadharu-ẓ-ẓālimīna fīhā dżithijjā

 „I nie ma wśród was nikogo, kto by tam nie miał przybyć. To jest rozstrzygające postanowienie twojego Pana. Potem My zbawimy tych, którzy byli bogobojni, a niesprawiedliwych pozostawimy tam na klęczkach.” (Sura Marjam, 19:71-72)

As-Sirāt z pewnością będzie istniał w formie, w jakiej zechce Allah i Jego Wysłannik, w sposób, który Allah zna i postanowił. Ten most, rozciągający się nad Piekłem do Raju, jest w rzeczywistości mostem, który człowiek buduje przez całe swoje życie na świecie poprzez wiarę i dobre uczynki. Uczynki człowieka na tym świecie stają się przed nim mostem w życiu ostatecznym. Właściwie przez As-Sirāt przechodzimy już na tym świecie. Oznacza to, że zasługujemy na przejście przez niego, wierząc w zasady wiary i czyniąc dobro na tym świecie. Ponieważ ci, którzy na tym świecie wierzyli i czynili dobro, będą w stanie go przejść tam, a ci, którzy nie wierzyli i nie czynili dobra, nie zdołają.

Ponieważ świat ostateczny jest światem niewidzialnym (ghajb – niepoznawalnym, niewidzialnym i nieodczuwalnym), my, będąc na tym świecie, nie jesteśmy w stanie pojąć tamtejszych realiów za pomocą naszego ograniczonego rozumu i zmysłów. Tak jak dla dziecka w łonie matki, które jeszcze się nie narodziło, cały ten świat i wszystko, co w nim jest, jest niewidzialne, tak samo dla nas świat ostateczny jest niewidzialny. Dlatego o istnieniu mostu As-Sirāt, który znajduje się w świecie niewidzialnym, możemy wiedzieć jedynie dzięki objawieniu, które Allah przekazał swojemu Prorokowi. Mimo to, nie jesteśmy w stanie pojąć jego natury i tego, jak on wygląda.

Allah Wszechmogący w Koranie zwraca się do nas, ludzi, na poziomie, który jesteśmy w stanie zrozumieć. Nieznane pojęcia związane ze światem ostatecznym, takie jak Trąba, Księga Uczynków, Staw, Most (As-Sirāt), Waga itd., opisuje za pomocą nazw przedmiotów znanych nam na tym świecie, abyśmy mogli je pojąć. W rzeczywistości jednak tamtejsze byty nie mają żadnego związku ani podobieństwa z tutejszymi. Na przykład most As-Sirāt nie ma żadnego podobieństwa do mostów na świecie, tamtejsza waga do tutejszych wag, tamtejsza Trąba do tutejszych trąb czy trąbek, a tamtejsze księgi do tutejszych ksiąg, poza samą nazwą. Ich prawdziwą naturę zna jedynie Wzniosły Allah.

Oryginał:

مَا مِن شَفِيعٍ إِلَّا مِنۢ بَعْدِ إِذْنِهِ

Transliteracja: Mā min szafī'in illā mim ba'di idhnih

 „Nie ma wstawiennika, chyba że za Jego pozwoleniem.” (Sura Junus, 10:3)

11- Wstawiennictwo (Szafā'ah)

W życiu ostatecznym jest to prośba, modlitwa i błaganie o przebaczenie, zanoszone do Allaha przez proroków, uczonych i męczenników, którym Allah na to pozwolił, w intencji grzesznych wiernych, aby ich grzechy zostały odpuszczone, oraz w intencji bezgrzesznych, aby mogli osiągnąć wyższe stopnie.

Święty Koran przywiązuje szczególną wagę do kwestii wstawiennictwa i łączy ją z zagadnieniem monoteizmu. Oto niektóre z wersetów Koranu na ten temat:

Oryginał:

مَن ذَا ٱلَّذِى يَشْفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذْنِهِ

Transliteracja: Man dha-lladhī jaszfa'u 'indahu illā bi-idhnih

 „Któż jest w stanie wstawiać się u Niego bez Jego pozwolenia?” (Sura Al-Baqarah, 2:255)

Oryginał:

وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَىٰ

Transliteracja: Ła lā jaszfa'ūna illā liman-irtaḍā

 „I nie będą się wstawiać, chyba że za tym, kogo On upodobał.” (Sura Al-Anbija, 21:28)

Allah Wszechmogący, w zgodzie ze swoją boską sprawiedliwością, może zgodzić się na wstawiennictwo za swoimi sługami, którzy zasłużyli na przebaczenie. Prorok Muhammad (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) powiedział w jednym z hadisów:

„Każdy prorok ma swoją szczególną, przyjętą modlitwę, którą zanosił. Ja jednak zachowałem moją modlitwę, aby wstawiać się za moją wspólnotą (ummah) w życiu ostatecznym.” (Buchari, Da'awat, 1)

Mimo to, obowiązkiem muzułmanów jest, aby nie okazywać niedbałości w wypełnianiu nakazów i zakazów religii, opierając się na nadziei wstawiennictwa, i nigdy ich nie porzucać. Wręcz przeciwnie, aby zasłużyć na wstawiennictwo, należy wykazywać jeszcze większy wysiłek w przestrzeganiu tych nakazów i zakazów. Postępowanie w inny sposób może pozbawić daną osobę wstawiennictwa.

12- Al-A'raf – Wzgórza/Wzniesienia

Al-A'raf to nazwa nadana wysokiemu murowi i baszcie oddzielającej Ogrod Raju od piekła. Innymi słowy, Al-A'raf to strefa przejściowa, która znajduje się pomiędzy Rajem, a piekłem i oddziela je od siebie. Istnieją spory co do tego, kim będą ludzie Al-A'raf, a w tej kwestii wyróżniają się dwa poglądy:

1. Ludzie, którzy zmarli, nie usłyszawszy przesłania żadnego proroka (ahl al-fitrah), oraz dzieci politeistów (muszrik), które zmarły w dzieciństwie.

2. Wierni, których dobre i złe uczynki są sobie równe. Zanim wejdą do Raju, przez pewien czas będą przebywać między Rajem, a piekłem.

W Koranie na temat mieszkańców Al-A'raf powiedziane jest:

Oryginał:

وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَّعَلَى ٱلْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَّعْرِفُونَ كُلًّاۢ بِسِيمَىٰهُمْۚ وَنَادَوْا۟ أَصْحَٰبَ ٱلْجَنَّةِ أَن سَلَامٌ عَلَيْكُمْۚ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ

وَإِذَا صُرِفَتْ أَبْصَٰرُهُمْ تِلْقَآءَ أَصْحَٰبِ ٱلنَّارِ قَالُوا۟ رَبَّنَا لَا تَجْعَلْنَا مَعَ ٱلْقَوْمِ ٱلظَّٰلِمِينَ

Transliteracja: ła bajnahumā ḥidżāb; ła 'ala-l-a'rāfi ridżāluj ja'rifūna kullam bi-sīmāhum; ła nādał aṣḥāba-l-dżannati an salāmun 'alajkum; lam yadkhulūhā ła hum jaṭma'ūn; Ła idhā ṣurifat abṣāruhum tilqā'a aṣḥābi-nnāri qālū rabbanā lā tadż'alnā ma'a-l-qaumi-ẓẓālimīn

 „A między nimi będzie zasłona. A na wzniesieniach (Al-A'raf) będą ludzie, którzy rozpoznają wszystkich po ich znakach. I będą wołać do mieszkańców Ogrodu: «Pokój wam!» Oni tam jeszcze nie weszli, chociaż bardzo tego pragną. A kiedy ich spojrzenia zwrócą się ku mieszkańcom Ognia, powiedzą: «Panie nasz! Nie umieszczaj nas z ludem niesprawiedliwych!»” (Sura Al-A'raf, 7:46-47)

Mimo to, Al-A'raf nie jest miejscem stałego pobytu. Wzniosły Allah, po tym jak przez pewien czas zatrzyma tam mieszkańców Al-A'raf, wyda o nich swój osąd i ze swojej łaski wprowadzi ich również do Raju.

13- Piekło gehenny

Oryginał:

وَقُلِ ٱلْحَقُّ مِن رَّبِّكُمْۖ فَمَن شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَن شَاءَ فَلْيَكْفُرۚ إِنَّآ أَعْتَدْنَا لِلظَّـٰلِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَاۖ وَإِن يَسْتَغِيثُواْ يُغَاثُواْ بِمَآءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الوُجُوهَ ۚ بِئْسَ ٱلشَّرَابُ وَسَآءَتْ مُرْتَفَقًا

Transliteracja: Ła quli-l-ḥaqqu mir rabbikum; fa-man szā'a falju'min ła man szā'a faljakfur; innā a'tadnā liẓ-ẓālimīna nāran aḥāṭa bihim surādiquhā; ła ij jastaghīthū jughāthū bi-mā'in kal-muhli jaszłi-l-łudżūh; bi'sa-szszarābu ła sā'at murtafaqā

 „Powiedz: «Prawda pochodzi od waszego Pana. Przeto kto chce, niech wierzy, a kto chce, niech nie wierzy!» Zaprawdę, przygotowaliśmy dla niesprawiedliwych ogień, którego namioty ich otoczą. A jeśli będą prosić o pomoc, to zostanie im udzielona pomoc w postaci wody podobnej do roztopionego metalu, która będzie palić twarze. Jakże to zły napój i jakże to złe miejsce wypoczynku!” (Sura Al-Kahf, 18:29)

Oryginał:

إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِۖ

كَأَنَّهُۥ جِمَـٰلَتٌ صُفْرٌۭ

Transliteracja: Innahā tarmī bi-szararin kal-qaṣr; Ka-annahu dżimālatun ṣufr

 „Ono rzuca iskry tak wielkie jak zamek, jak gdyby były to wielbłądy żółtej maści.” (Sura Al-Mursalat, 77:32-33)

Oryginał:

إِذَا رَأَتْهُم مِّن مَّكَانٍۢ بَعِيدٍ سَمِعُوا۟ لَهَا تَغَيُّظًۭا وَّزَفِيرًۭا

Transliteracja: Idhā ra'at-hum min makānim ba'īdin sami'ū lahā taghajjuẓał ła zafīrā

„Kiedy zobaczy ich z dalekiego miejsca, oni usłyszą jej wściekłość i ryk.” (Sura Al-Furqan, 25:12)

Gehenna to siedziba kary w życiu ostatecznym, w której niewierzący będą przebywać wiecznie, a grzeszni wierni tymczasowo, aby ponieść karę na miarę swoich grzechów.

Gdy przyjrzymy się wszystkim wersetom Koranu dotyczącym piekła, z ich znaczeń możemy wywnioskować, co następuje: chociaż podstawą kary w piekle jest ogień, jest to rozległa kraina cierpienia, w której znajdują się wszelkie rodzaje materialnych i duchowych boleści, cierpień, mąk i tortur, które oddziałują na wszystkie zmysły człowieka, zarówno te, które możemy sobie wyobrazić, jak i te, których nie możemy.

Niewierzący pozostaną w piekle na wieki i nigdy stamtąd nie wyjdą. Co do grzesznych wiernych, po odbyciu kary w wymiarze swoich grzechów, zostaną stamtąd wyprowadzeni i zabrani do Raju.

Jak na każdym etapie życia ostatecznego, również karę w piekle dusza będzie odczuwać wraz z ciałem. Jednakże ból, cierpienie, męka, tortury, ogień itp. wspomniane w kontekście życia w piekle nie mogą być porównywane z ich odpowiednikami na tym świecie. Ich prawdziwą naturę zna tylko Allah; ludzie, będąc na tym świecie, nie są w stanie ich poznać.

14- Ogród Raju

Oryginał:

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ۖ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا ۙ قَالُوا هَٰذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ ۖ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا ۖ وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ ۖ وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Transliteracja: Ła baszsziri-lladhīna āmanū ła 'amilu-ṣṣāliḥāti anna lahum dżannātin tadżrī min taḥtiha-l-anhār; kullamā ruziqū minhā min thamaratin rizqan qālū hādha-lladhī ruziqnā min qablu ła utū bihi mutaszābihā; ła lahum fīhā azłādżum muṭahharatuł ła hum fīhā khālidūn

 „I zwiastuj radosną wieść tym, którzy uwierzyli i czynili dobre dzieła, że dla nich będą Ogrody, gdzie w dole płyną strumyki. Ilekroć będą zaopatrzeni w jakiś owoc z nich, powiedzą: «To jest to, co otrzymywaliśmy kiedyś!» A otrzymają go w podobnej postaci. Będą tam mieli małżonki bez skazy i będą tam przebywać na wieki.” (Sura Al-Baqarah, 2:25)

Ogród to nazwa siedziby w życiu ostatecznym, ozdobionej różnorodnymi dobrami, w której wierni będą przebywać wiecznie.

Gdy analizujemy Święty Koran, widzimy, że opisuje on Ogrody Raju i jego mieszkańców w następujący sposób:

Raj jest miejscem, którego rozległość jest jak niebiosa i ziemia, gdzie nie ma ani palącego gorąca, ani mrożącego zimna. W Raju, gdzie znajdują się rzeki czystej wody, mleka o niezmiennym smaku i klarownego miodu, jest także źródło słodkiej wody pachnącej imbirem oraz napój, który pozostawia po sobie zapach piżma. Rajskie wino to napój, który nie powoduje bólu głowy, nie upija, sprawia przyjemność pijącym i pochodzi z białego źródła. Gdy się je pije, nie upija, nie powoduje zawrotów głowy, nie skłania do grzechu, ani nie prowadzi do bredzenia. W Raju znajdują się różnorodne owoce, gaje palmowe, drzewa granatu, winnice, bezkolcowe drzewa lotosu, bananowce z uginającymi się kiściami oraz różnorodne mięso ptaków. (Zob. Al-Imran, 3:133; Al-Insan, 76:13, 18; Muhammad, 47:15; Al-Mutaffifin, 83:25-26; As-Saffat, 37:45-47; Al-Łaqi'ah, 56:21, 28-29; At-Tur, 52:23; Ar-Rahman, 55:68; An-Naba, 78:32).

Stroje mieszkańców Ogrodu są z czystego, cienkiego i grubego jedwabiu; ich ozdoby są ze złota, ich domy są piękne. Aby im służyć, krążą wokół nich nieśmiertelni młodzieńcy, którzy z powodu swojej urody wyglądają jak rozsypane perły; podają im złote puchary i tace. Wszystko, czego zapragną dusze mieszkańców Raju i co ujrzą ich oczy, jest tam dostępne. Mają tam pałace, wzniesione jeden nad drugim, pod którymi płyną rzeki. Czekają na nich nieskazitelnie czyste małżonki, opisane wieloma wspaniałymi cechami. Zarówno mieszkańcy Raju, jak i ich małżonki, spoczywają w cieniach Raju, oparci na tronach. Nienawiść z ich serc została usunięta przez Allaha, a oni siedzą jako bracia na tronach, zwróceni ku sobie. Nie odczuwają tam żadnego zmęczenia, ani trudu. Nie słyszą tam ani pustych, ani kłamliwych słów. (Zob. Al-Kahf, 18:31; Al-Insan, 76:19, 21; Al-Hadżdż, 22:23; Fatir, 35:33; At-Taubah, 9:72; Az-Zukhruf, 43:71; Az-Zumar, 39:20; Al-Baqarah, 2:25; Al-Łaqi'ah, 56:35-38; As-Saffat, 37:48-49; An-Naba, 78:33, 35; Jasin, 36:56; Al-Hidżr, 15:47).

Dobra Raju są tak piękne, że ludzki rozum i wyobraźnia nie są w stanie ich objąć. Znajdują się tam wszelkie rodzaje cielesnych i duchowych przyjemności oraz szczęścia, we wszystkich ich szczegółach. Allah Wszechmogący, opisując tamtejsze dobra, czyni to, porównując je do dóbr doczesnych, abyśmy mogli je zrozumieć. W rzeczywistości jednak tamtejsze dobra nie mają z tutejszymi żadnego podobieństwa poza nazwą. Są to niezrównane dary stworzone nie według warunków tego świata, lecz według warunków Raju. Prorok Muhammad (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) w hadisie qudsi (świętym hadisie) tak wyjaśnił błogosławieństwa Raju:

„Allah Wszechmogący rzekł: Przygotowałem dla Moich prawych sług w Raju takie dobra, jakich żadne oko nie widziało, żadne ucho nie słyszało i o jakich żadne ludzkie serce nawet nie pomyślało.” (Buchari, „Tafsir”, sura 32; Tauhid, 35; Muslim, Dżannah, 1; Tirmidhi, „Tafsir”, sura 32)

Niewątpliwie największymi dobrami w Raju są osiągnięcie zadowolenia Allaha i ujrzenie Go. Na ten temat w Koranie powiedziano:

Oryginał:

وَرِضْوَٰنٌ مِّنَ ٱللَّهِ أَكْبَرُ ۚ ذَٰلِكَ هُوَ ٱلْفَوْزُ ٱلْعَظِيمُ

Transliteracja: Ła riḍłānum mina-llāhi akbar; dhālika huła-l-fauzu-l-'aẓīm

 „...a zadowolenie Allaha jest większe. To jest zwycięstwo ogromne!” (Sura At-Taubah, 9:72)

Z drugiej strony, wierni, po wejściu do Raju w życiu ostatecznym, ujrzą Allaha. Nie ma pewnej wiedzy na temat natury i sposobu tego widzenia.

W Koranie czytamy:

Oryginał:

وُجُوهٌ يَّوْمَئِذٍ نَّاضِرَةٌ

إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٌ

Transliteracja: Łudżūhuj jauma'idhin nāḍirah; ilá rabbihā nāẓirah

„Tego Dnia niektóre twarze będą jaśniejące, patrzące na swego Pana.” (Sura Al-Qijamah, 75:22-23)

Prorok Muhammad (s.a.ł.) tak oto opisuje, jak wierni ujrzą Allaha w życiu ostatecznym:

„Zaprawdę, ujrzycie waszego Pana tak, jak widzicie ten księżyc (w pełni).” (Buchari, Małaqit, 16; Tauhid, 24; Muslim, Iman, 81; Tirmidhi, Dżannah, 15)

Raj i życie w nim są nieśmiertelne i nieskończone, a mieszkańcy Raju będą tam żyć wiecznie. To właśnie wieczność i nieśmiertelność czynią Raj rajem i nadają tamtejszemu życiu wartość i wzniosłość. Mimo wszystkich swoich piękności i wspaniałych dóbr, gdyby Raj, podobnie jak ten świat, był przemijający i śmiertelny, gdyby istniała tam śmierć, wówczas i on nie miałby wartości. Oznacza to, że sama wieczność i nieśmiertelność są w Raju wielkim darem i to ta cecha czyni go cennym.

Nie zapominajmy, że na Raj trzeba zasłużyć, żyjąc na tym świecie. Droga do jego zdobycia prowadzi przez wiarę w istnienie i jedność Allaha, w Jego aniołów, księgi, proroków, w Dzień Ostateczny oraz w przeznaczenie; przez czyny zgodne z Koranem i tradycją Proroka Muhammada (s.a.ł.), dokonywane dla zadowolenia Allaha, oraz przez życie w zgodzie z dobrą moralnością. Innej drogi do zbawienia nie ma. Dlatego wszyscy powinniśmy na tym świecie dokładać starań, aby zasłużyć na Raj. Niech Allah Wszechmogący obdarzy nas wszystkich wejściem do Raju i życiem w nim na wieki, ciesząc się Jego zadowoleniem. Āmīn.

Dzień Ostateczny, po arabsku akhira, to czas, który rozpocznie się na nowo po zakończeniu życia na tym świecie i będzie trwał wiecznie. Początkiem tego okresu jest koniec życia doczesnego, który nazywamy Dniem Zmartwychwstania (po arabsku qijama).

Pytania, na które odpowiedzi poszukują wszystkie umysły, takie jak: „kim jestem, skąd przybyłem, dokąd zmierzam, jaki jest cel mojego stworzenia?”, zaprzątały również umysły filozofów, dla których myślenie stało się sztuką. Jedni odpowiadali na te pytania, afirmując wiarę, inni – negując ją, a jeszcze inni woleli w ogóle nie zastanawiać się nad tego rodzaju kwestiami.

Temat życia ostatecznego (Achirat) i życia po śmierci był generalnie szeroko omawiany w filozofii Wschodu. Natomiast w filozofii greckiej, mimo jej rozległości i objęcia przez nią zagadnień dotyczących wszechświata i tego, co poza nim, widzialnego i niewidzialnego, nie poświęcono mu wystarczającej uwagi; poruszano go jedynie pośrednio. Kwestia ta była podejmowana przez greckich filozofów wierzących w wieczność duszy jedynie w ramach tematów dotyczących duszy ludzkiej i jej wieczności[1].

Pitagoras twierdził, że dusza nie ginie, lecz poprzez reinkarnację (tanasuch) przechodzi do innych bytów, a poprzez kolejne nowe narodziny oczyszcza się. Pitagoras opowiadał, że sam również doświadczył reinkarnacji[2].

Sokrates poruszał tę kwestię, mówiąc o duszy, nad którą wiele się zastanawiał. Chociaż słowa Sokratesa na temat wieczności duszy nie są do końca jasne, z jego obojętności na wyrok śmierci wydany przez ateńskich władców w jego ostatnich dniach, można wywnioskować, że wierzył w życie ostateczne. Sokrates w chwili śmierci, wyjaśniając swoim uczniom przyczyny, które czynią wiarę w wieczność duszy konieczną, powiedział: „W bytach istnieje powrót do ich początków. Po życiu następuje śmierć, a po śmierci życie...”[3].

Platon również przywiązywał wielką wagę do kwestii wieczności duszy, przytaczając na ten temat dowody. Z powodu tej staranności nadano mu przydomek Platon-u Ilahi (Boski Platon)[4].

Poglądy Arystotelesa[5], znanego w świecie islamu jako al-mu'allim al-ałłal (pierwszy nauczyciel), na temat życia ostatecznego są sprzeczne. Według niektórych Arystoteles, uważając duszę i ciało za jedną, nierozłączną substancję i twierdząc, że wraz ze zniszczeniem ciała ginie również dusza, negował życie po śmierci i nieśmiertelność duszy. Z tego powodu niektórzy uczeni islamscy stali się wrogami filozofii greckiej i oskarżali Arystotelesa o bezbożność (ilhad)[6]. Inni zaś twierdzili, że te oskarżenia są błędnym mniemaniem, a Arystoteles swoimi słowami: „W naturze odpłata (mudżazat) jest konieczna”, jasno wykazał, że wierzył w życie ostateczne[7]. Przekazuje się, że Arystoteles w chwili śmierci zachowywał się spokojnie, podobnie jak Sokrates. Ta postawa miała zwrócić uwagę jego uczniów, którzy zapytali o jej przyczynę, a on miał odpowiedzieć, że dusza pozostaje wieczna po śmierci, i przytoczył na to dowody[8].

Można powiedzieć, że z wyjątkiem niektórych filozofów wierzących w trwanie duszy (baqa’), w filozofii greckiej we wszystkich jej okresach dominowała negacja życia ostatecznego. Taka sytuacja nie jest dziwna dla filozofii naznaczonej piętnem herezji i pogaństwa[9].

Temat życia po śmierci w filozofii zachodniej był często podejmowany albo pod hasłem nieśmiertelności, albo nieśmiertelności duszy. W historii myśli islamskiej natomiast, w zależności od sytuacji, używano bardzo różnorodnych terminów: al-ma'ad, al-ba'su ba'da'l-maut, al-haszr, al-i'ada, an-nasz'a as-sānija, al-chulud, al-baqa’, baqa’ ar-ruh... Wyrażenia te były używane zarówno w odniesieniu do zmartwychwstania duchowego, jak i cielesnego[10].

Nawet jeśli chodzi o zmartwychwstanie duchowe, w pismach większości filozofów zachodnich, podobnie jak u filozofów greckich, nie widzimy zbyt wielu śladów wiary w życie ostateczne. Prawdopodobnie przyczyny tego należy szukać w cywilizacji, w której żyli, opierającej się na materii. Większość pisarzy i myślicieli nie potrafiła wyjść poza ramy swojej cywilizacji i pozostawała pod jej wpływem. Cywilizacja zachodnia jest w swej istocie cywilizacją doczesną. W jej fundamentach, czyli w cywilizacjach rzymskiej i greckiej, życie ostateczne, określane jako kraina śmierci (hades), zajmowało bardzo nieistotne miejsce nawet w życiu religijnym. To życie ostateczne było rodzajem piekła... Ta wiara cywilizacji greckiej została całkowicie zniszczona po renesansie. Chrześcijaństwo w miejsce hadesu postawiło jego przeciwieństwo – królestwo niebieskie. Czyli, w pewnym sensie, zaświaty cywilizacji greckiej były życiem ostatecznym bez raju, a chrześcijaństwa – życiem ostatecznym bez piekła... Cywilizacja zachodnia po renesansie, odrzucając oba te pojęcia, zerwała związek z pojęciem życia ostatecznego, zaświatów, stając się cywilizacją doczesną. Dlatego też wielkie umysły, które w niej wyrosły, pozostając w tych granicach, postrzegały ideę życia ostatecznego albo jako zmianę i wydarzenie zachodzące w duszy, albo przekształciły ją w szczęśliwą lub mroczną metamorfozę zachodzącą w duszy społeczeństwa, w losie ludzkości, ale wciąż w ramach tego świata. W wierzeniach i poglądach pozaislamskich pojęcia śmierci i zmartwychwstania najczęściej wyrażały koniec pewnej klasy lub epoki; śmierć i zmartwychwstanie były traktowane głównie jako śmierć i zmartwychwstanie biologiczne, psychologiczne lub socjologiczne i historyczne[11].

Jest oczywistą prawdą, że w popadnięciu myślących umysłów ludzkości w taką gnuśność wielką rolę odegrał dobrobyt materialny i mnożenie się środków, które niweczą uczucia i subtelne władze człowieka.

Wśród starożytnych filozofów najbardziej znanym, który zajmował się trwaniem duszy, był Platon. Wśród późniejszych i w naszej najnowszej historii, na czele najbardziej znanych zachodnich filozofów, którzy wierzyli w życie po śmierci i trwanie duszy i którzy stworzyli filozofię tej kwestii, stoją Kant, a następnie Kartezjusz, a po nich Leibniz i Spinoza[12].

Kant, po wyjaśnieniu trudności w udowodnieniu istnienia Allaha za pomocą rozumu teoretycznego, wysunął inny rodzaj rozumu, który nazwał rozumem praktycznym (la raison pratique), mając na myśli sumienie, i z jego pomocą najpierw doszedł do istnienia życia ostatecznego, a stamtąd do istnienia Allaha[13].

Filozofowie muzułmańscy natomiast, chociaż nie przywiązywali do tematu życia ostatecznego takiej wagi, jak Koran, w porównaniu z filozofami zachodnimi więcej nad nim rozmyślali i niemal wszyscy wypowiedzieli się w tej dziedzinie.

Wszyscy filozofowie muzułmańscy wyrazili wiarę w ma'ad[14] (ponowne zmartwychwstanie). Rzeczywiście, u wszystkich z nich możemy zobaczyć wyraźne oznaki tej wiary. Dlatego też nazywani są filozofami muzułmańskimi[15]. Oskarżenie ich przez Al-Ghazaliego o niewiarę (takfir) opiera się na zarzucie, że nie akceptowali zmartwychwstania cielesnego[16].

Ibn Sina w swoich dziełach Asz-Szifa i An-Nadżat twierdzi, że wierzy w zmartwychwstanie cielesne, ale że tego rodzaju zmartwychwstania nie da się udowodnić rozumowo. Mówi, że filozofowie muzułmańscy bardziej interesowali się zmartwychwstaniem duchowym i nie przywiązywali wagi do szczęścia cielesnego. Ibn Sina mówi: „Należy wiedzieć, że jedna część ma'ad jest przekazana przez prawo religijne (szariat) i jej dowód polega jedynie na potwierdzeniu wieści przyniesionej przez prawo i proroctwo; ta część ma'ad to zmartwychwstanie ciała. Dobra i zła ciała są znane, nie ma potrzeby ich wyjaśniać. Prawdziwe prawo, które przyniósł nam nasz Prorok, Pan i Władca Muhammad (s.a.v.), szeroko opisało nam stan szczęścia i nieszczęścia dotyczący ciała. Inna część ma'ad jest tą, którą można pojąć rozumem i dowodem apodyktycznym, a którą potwierdza również proroctwo; jest to szczęście i nieszczęście duszy, które jest ustalone przez dowód – chociaż wyobrażenia, z przyczyn, które wymienimy, są niewystarczające, by pojąć to szczęście i nieszczęście. Pragnienie filozofów muzułmańskich do takiego szczęścia jest większe niż do osiągnięcia szczęścia cielesnego. Nawet gdyby takie szczęście zostało im dane, nie zwracaliby na nie uwagi i nie uważaliby go za wielkie w porównaniu ze szczęściem, jakim jest zbliżenie się do Boga Wszechmogącego”[17].

Jak widać, te wyrażenia jasno pokazują, że Ibn Sina wierzył również w zmartwychwstanie cielesne. Niewiele różnią się one od słów wielu teologów i mistyków muzułmańskich. Obok tych, którzy wyrażają tę opinię[18], są również tacy, którzy, biorąc pod uwagę jego wypowiedzi w innych dziełach, twierdzą, że jego pogląd na ten temat pozostaje niejasny[19].

Rzeczywiście, Ibn Sina w swoim traktacie Al-Adhałijja, w którym omawia i ocenia wszystkie różne poglądy na temat ma'ad, jasno broni zmartwychwstania duchowego, krytykując wszystkie różne poglądy na temat zmartwychwstania cielesnego. Po przedstawieniu swoich poglądów na niemożność zmartwychwstania cielesnego, mówi: „Możemy uznać te wyjaśnienia za wystarczające, aby wykazać sprzeczności tych, którzy mówią, że ma'ad dotyczy tylko ciała lub zarówno ciała, jak i duszy”[20]. A przytaczając dowody przeciwko reinkarnacji, mówi: „Zatem ma'ad dotyczy tylko duszy”[21].

Te sprzeczne wyrażenia w dziełach Ibn Siny stały się przyczyną różnych interpretacji. Ülken mówi na ten temat: „...Czy ta niepewność wynika z rozwoju jego myśli w ciągu życia... z niezdecydowania? Czy z tego, że wahał się powiedzieć ludowi tego, co mówił, zwracając się do filozofów lub mistyków? Bardzo trudno jest ostatecznie rozstrzygnąć te kwestie. Pewne jest jednak to, że Ibn Sina w najważniejszych księgach poruszył kwestię zmartwychwstania cielesnego i bronił jej jako czegoś, czego rozum nie może przeniknąć i co należy przyjąć jedynie na mocy nakazu prawa religijnego. Z tego punktu widzenia krytyka Al-Ghazaliego, który opierając się na tych samych dowodach, stawia go w jednym rzędzie z Al-Farabim, nie wydaje się zbyt trafna”[22].

Hasan Asî, redaktor Al-Adhałijja, stwierdza, że wraz z pojawieniem się tego dzieła pogląd Ibn Siny na temat zmartwychwstania cielesnego stał się jasny i nie pozostawia miejsca na wątpliwości[23]. Asî twierdzi, że przeciwne poglądy w jego innych dziełach wynikają z tego, że pisał je, zwracając się do dwóch grup: ogółu i elity, i że w tej kwestii badacze filozofii Ibn Siny są zgodni[24].

W kwestii negacji zmartwychwstania cielesnego to, co mówi się o Al-Farabim, jest jeszcze bardziej skrajne. Surowa krytyka Ibn Tufajla wobec Al-Farabiego w tej kwestii jest na tyle poważna, że budzi wątpliwości co do jego wiary w życie ostateczne. Krytykując słowa Al-Farabiego: „szczęście człowieka jest tylko na tym świecie”, Ibn Tufajl mówi: „Al-Farabi pozbawił wszystkich ludzi nadziei na miłosierdzie Allaha, zrównał człowieka cnotliwego z niegodziwym. Powiedział bowiem, że końcem wszystkich jest nicość. Jest to błąd, którego nie można wypowiedzieć, błąd nie do przyjęcia”[25]. Jednak Ibn Tufajl zwraca uwagę, że w przekazach dotyczących filozofii Al-Farabiego jest wiele wątpliwości. Mówi: „W tym, co przekazano o filozofii Al-Farabiego, jest wiele wątpliwości. W Al-Millat al-Fadila mówi o trwaniu złych dusz i ich nieskończonych cierpieniach. W As-Sijasa al-Madanijja zaś mówi, że tego rodzaju dusze zginą, a trwanie dotyczy tylko dusz cnotliwych i doskonałych. W komentarzu do Kitab al-Achlaq zaś, mówiąc o szczęściu człowieka, twierdzi, że to szczęście jest tylko na tym świecie, a następnie dodaje: «To, co przekazano poza tym, to majaczenia i zabobony»”[26]. Podobnie, w dziele Ara'u Ahl al-Madina al-Fadila podzielił stany dusz po śmierci na trzy części, mówiąc, że te, które są cnotliwe, będą w wiecznym szczęściu, te, które są zepsute, w wiecznej niedoli, a te, które są nieświadome, zginą[27]. Ülken twierdzi, że pogląd Al-Farabiego na temat indywidualnego trwania duszy po śmierci jest niejasny[28].

Jak widać, przekazy dotyczące Al-Farabiego, podobnie jak w przypadku Ibn Siny, są ze sobą sprzeczne. Dlatego nie należy być zbyt śmiałym w wydawaniu ostatecznych sądów.

Ibn Ruszd[29] natomiast był często przedstawiany przez zachodnich filozofów jako ateista i negujący życie ostateczne. Słynny chrześcijański teolog Tomasz z Akwinu jest jednym z tych, którzy wysuwali takie twierdzenia. Tymczasem Ibn Ruszd nigdy nie negował zmartwychwstania, wręcz przeciwnie, tych, którzy negowali ponowne zmartwychwstanie po śmierci, określał jako heretyków (zindik)[30]. Ibn Ruszd twierdził, że drugie stworzenie będzie inne, wznioślejsze niż pierwsze. Mówił, że zmartwychwstanie ciał nastąpi nie w tej samej formie, lecz w podobnej, i w tych kwestiach nie krytykował Al-Ghazaliego, wręcz przeciwnie, jego poglądy określał jako dobre (dżajjid) i aprobował je[31]. Ponadto z jego wypowiedzi wynika, że nie zgadzał się z poglądem Al-Ghazaliego, jakoby filozofowie muzułmańscy negowali zmartwychwstanie cielesne[32]. Na temat duszy zaś, w odpowiedzi na Al-Ghazaliego, powiedział: „Mówienie o duszy jest bardzo trudną i subtelną sprawą. Tę kwestię Allah przeznaczył dla swoich sług, którzy pogłębili swoją wiedzę”[33]. Jednak, podobnie jak w przypadku innych filozofów, na temat Ibn Ruszda również dokonano różnych interpretacji, opierając się na jego poglądach w innych dziełach[34]...

Podsumowując, możemy powiedzieć, że niemal wszyscy filozofowie muzułmańscy wierzyli w wieczność duszy i zmartwychwstanie duchowe. W kwestii zmartwychwstania cielesnego zaś, z powodu ich rozbieżnych wypowiedzi, trudno jest wydać ostateczny osąd.

Prof. Dr Veysel Güllüce

Przypisy:

Tłumaczenie przypisów z zachowaniem oryginalnej struktury i informacji bibliograficznych.

[1]. Faui, s. 19, 50.

[2]. Asz-Szahrastani, s. 394; Addison, s. 144.

[3]. Faui, s. 57-60.

[4]. Tamże, s. 73. Wyjaśnienie tych dowodów zob. Ali Arslan Aydın, el-Ba's ve'l-Hulud, Stambuł, 1998.

[5]. Pitagoras zmarł w 322 p.n.e. (pomyłka w oryginale, powinien być ok. 495 p.n.e.); Sokrates w 399 p.n.e.; Platon w 347 p.n.e.; Arystoteles w 322 p.n.e.

[6]. Tamże, s. 86.

[7]. Asz-Szahrastani, s. 463.

[8]. Zob. Abu'l-Faradż Dżamaluddin b. al-Dżauzi, as-Sabat 'inda'l-Mamat, red. Abdullah al-Lajsi, Mu'assasat al-Kutub as-Saqafijja, Bejrut, 1986, s. 93.

[9]. Faui, s. 98.

[10]. Mehmet Aydın, Din Felsefesi, wyd. Uniwersytetu 9 Września, Izmir, 1990, s. 189. Jednakże w filozofii generalnie używano pojęć takich jak me'ad, hulud, beka-i ruh, i najczęściej miały one na myśli zmartwychwstanie duchowe. W Koranie natomiast, we wszystkich pojęciach związanych z życiem ostatecznym, nie robiono rozróżnienia na zmartwychwstanie cielesne i duchowe, lecz miano na myśli oba jednocześnie.

[11]. Sezai Karakoç, Ruhun Dirilişi, Diriliş yay., Stambuł, 1974, s. 104.

[12]. Abbas Mahmud al-Aqqad, al-Falsafa al-Qur'anijja, Al-Maktaba al-Asrijja, Bejrut, s. 180; Abdülhay Nasih, Ölüm Ötesi Hayat, Nil yay., Izmir, 1988, s. 119-120.

[13]. Na temat argumentacji Kanta za istnieniem życia ostatecznego i Allaha za pomocą rozumu praktycznego zob. Nedim Dżisr, Qissat al-Iman, al-Maktab al-Islami, Bejrut, 1969, s. 169-173.

[14]. Filozofowie muzułmańscy generalnie wyrażali kwestię życia ostatecznego za pomocą tego pojęcia. W Świętym Koranie jest ono używane w formie czasownikowej, jak w wersecie „jak stworzyliśmy po raz pierwszy, tak przywrócimy (nu'iduh)” (Sura Al-Anbija, 21:104). W jednym miejscu (Sura Al-Qasas, 28:85) jest użyte jako nazwa miejsca, w znaczeniu Mekki. To, że przyjęli ten termin zamiast wyrażeń częściej używanych w Koranie, można uznać za wskaźnik, że podchodzili do tej kwestii w sposób odmienny od tego, jak ujmuje ją Koran. Rzeczywiście, Faui stwierdza, że znaczenie, jakie filozofowie przypisywali słowu ma'ad, często różniło się od jego znaczenia w religii. Według nich ma'ad oznaczał raczej powrót dusz do wzniosłego, rozumnego, świetlistego świata, w którym przebywały przed zstąpieniem do swoich mrocznych ciał (s. 106).

[15]. Fawi, s. 107.

[16]. Zob. Al-Ghazali, Abu Hamid, al-Munqiz min ad-Dalal, Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, 1988, s. 42; Tahafut al-Falasifa, red. Sulajman Dunja, wyd. 4, Dar al-Ma'arif, Kair, b.d., s. 308.

[17]. Abu Ali al-Husajn Ibn Sina, asz-Szifa al-Ilahijjat, red. Sa'id Zajid Kinłani, Intiszarat Nasir Husraw, Teheran, 1363 (1984/85), s. 423; Ibn Sina, an-Nadżat fi'l-Hikma al-Mantiqijja ła't-Tabi'ati ła'l-Ilahijja, Matba'at as-Sa'ada, Egipt, 1938, s. 291.

[18]. Zob. Hayrani Altıntaş, İbn Sina Metafiziği, wyd. Wydziału Teologicznego Uniwersytetu w Ankarze, Ankara, 1985, s. 142.

[19]. Zob. Hilmi Ziya Ülken, İslâm Felsefesi Tarihi, Osman Yalçın Matbaası, Stambuł, 1957, s. 288.

[20]. Ibn Sina, al-Adhałijja fi'l-Ma'ad, red. Hasan Asi, wyd. 3, Bejrut, 1987, s. 71.

[21]. Tamże, s. 74.

[22]. Ülken, s. 290.

[23]. Zob. Ibn Sina, al-Adhawijja, s. 51.

[24]. Zob. tamże, s. 55-56.

[25]. Abdulhalim Mahmud, Falsafatu ibn Tufajl wa Risalatu Hajj b. Jaqzan, Dar al-Kutub al-Lubnani, Bejrut, 1982, s. 65.

[26]. Tamże, s. 77-78.

[27]. Aydın, Ali Arslan, s. 314-315 (za: Al-Farabi, tamże, s. 95-100).

[28]. Zob. Ülken, s. 287.

[29]. Al-Farabi zmarł w 950 r.; Ibn Sina w 1037 r.; Al-Ghazali w 1111 r.; Ibn Ruszd w 1198 r. (pomyłka w oryginale, powinien być 1126 r. urodzenia).

[30]. Zob. Ibn Ruszd, s. 585.

[31]. Tamże, s. 585-586.

[32]. Zob. tamże, s. 580-581.

[33]. Dżisr, Nedim, s. 105.

[34]. Szczegóły zob. Aydın, Ali Arslan, s. 351 i n.

Znaczenie wersetu

„Zaprawdę, daliśmy tobie, o Muhammadzie, Al-Kausar — obfitość i rzekę w Raju.”
(Sura Al-Kausar, 108:1)

Kausar (Kawthar) jest jedną z rzek Raju, a jednocześnie nazwą sadzawki (havuz), do której spływają jej wody. Sadzawka ta znajduje się na Miejscu Zgromadzenia (Mahszer).

W Dniu Zmartwychwstania sadzawka Kausar zostanie dana Prorokowi Muhammadowi ﷺ, który jako pierwszy do niej dotrze. Ci, którzy tego dnia napiją się z jej wody, nigdy więcej nie zaznają pragnienia.

Jak przekazują autentyczne hadisy:

• jeden z jej brzegów ma długość miesięcznej podróży,
• jej woda jest bielsza od mleka,
• jej zapach jest piękniejszy niż piżmo,
• a liczba jej pucharów jest większa niż liczba gwiazd na niebie.  (Buchari, Rikak, 53.)

Na przestrzeni dziejów we wszystkich społeczeństwach, choć nie w sensie islamskim, widoczne są silne lub słabe ślady wiary w życie ostateczne.

Wyniki badań z zakresu historii religii również potwierdzają tę prawdę. Tak jak w historii nie spotkano narodu bez religii, tak też nie spotkano społeczeństwa, które po wierze w Boga nie posiadałoby wiary w życie po śmierci, a przynajmniej w to, że dusza kontynuuje swoje istnienie po oddzieleniu się od ciała[1].

Grobowce, ślady obrzędów pogrzebowych, różne przedmioty składane w grobach, które przetrwały dziesiątki tysięcy lat, noszą ślady wiary w inny świat[2]. Na przykład ludzie z epoki neolitu grzebali wraz ze zmarłymi jedzenie, napoje, broń i ozdoby[3].

W królewskich grobowcach w Ur w Mezopotamii, datowanych na 2250 r. p.n.e., znaleziono meble, instrumenty muzyczne i przybory do gier hazardowych. W grobach znajdowała się broń, wino i jedzenie, a także szczątki żołnierzy zabitych, aby mogli dalej służyć swoim panom w zaświatach[4].

Podobnie w grobowcach babilońskich znaleziono ubrania, ozdoby, groty strzał, a nawet – obok sczerniałych kości kobiety – grzebień i flakony perfum, a obok małego dziecka – zabawki[5]...

Mówi się, że w starożytnym Egipcie istniała silna wiara w życie ostateczne. To, że starożytni Egipcjanie chowali swoich zmarłych w pozycji embrionalnej (kurfesa), czyli w pozycji siedzącej z brodą dotykającą kolan, interpretowano jako wskazówkę na wiarę w ponowne narodziny i odrodzenie w nowym świecie[6].

Niektórzy autorzy piszący w tej dziedzinie stwierdzili, że najważniejszą cechą odróżniającą religie Egiptu od innych religii jest znaczenie, jakie przywiązywali do idei wieczności i troska, jaką okazywali swoim zmarłym[7]. Według nich prawdziwe życie to życie po śmierci[8].

Liczne informacje wyrażające wiarę w życie ostateczne z tamtych czasów potwierdzają te poglądy. Na przykład, według przedstawień na starożytnych egipskich zabytkach, ten świat, rządzony przez Ozyrysa[9], jest światem trudnym, do którego nawet faraon nie mógł przejść do krainy wiecznego szczęścia bez pokonania wielu skomplikowanych i trudnych pytań[10]. W tym świecie, jeśli dobro przeważy, spotyka się dobre życie, a jeśli zło przeważy – złe życie. Ilość dobra i zła jest określana za pomocą wagi (mizan)[11].

Starożytni Egipcjanie mieli również różne księgi opisujące stany życia ostatecznego. Księga Umarłych[12], zbiór różnych tekstów magicznych zapisanych na ścianach grobów i grobowców, uważana za jedno z nieśmiertelnych dzieł egipskiej poezji, zawierała opowieści i modlitwy związane z życiem ostatecznym[13] oraz to, co dusza powinna powiedzieć przed boskim trybunałem[14]. Co więcej, aby pomóc zmarłemu, księgę tę grzebano razem z nim[15]. W Księdze Piramid znajdowały się formuły dotyczące losu króla w zaświatach, a w Księdze Sarkofagów formuły mające na celu ochronę zmarłego przed zagrożeniami w zaświatach i zapewnienie mu tam przyjemnego życia[16].

U starożytnych Egipcjan spotyka się również wiarę w reinkarnację (tanasuch)[17]. Według wyznawców tej wiary ci, u których przeważyło zło, powracają do życia doczesnego w ciałach zwierząt. Co więcej, nawet dobre dusze po trzech tysiącach lat życia w raju powracają do swoich starych ciał, aby ponownie poddać się próbie na ziemi[18].

Przypuszcza się, że u podstaw wielkiej staranności, jaką starożytni Egipcjanie przykładali do mumifikacji ciał, aby zapobiec ich rozkładowi, leżała właśnie ta wiara. Według nich dusza mogła żyć tylko tak długo, jak długo przetrwało ciało, a powrót duszy do ciała był możliwy tylko dzięki temu[19]. Mumifikacja jest również oceniana jako wyraz szacunku dla zmarłych, chęci ich zadowolenia i przejaw wiary w życie po śmierci[20].

Chociaż mówi się, że jednym z dowodów na znaczenie, jakie starożytni Egipcjanie przywiązywali do życia ostatecznego, jest budowanie dla zmarłych solidnych grobów i piramid[21], to fakt, że Egipcjanie w bardzo dawnych czasach chowali swoich zmarłych w skromnych grobach, a w okresach rozwoju cywilizacji budowali tak wielkie piramidy, nasuwa również myśl o pysze i chełpliwości[22].

To znaczenie, jakie starożytni Egipcjanie przypisywali życiu ostatecznemu, doprowadziło niektórych do przekonania, że pierwszym narodem w historii, który wierzył w życie ostateczne, byli właśnie oni. Na czele tych, którzy wysuwali takie twierdzenie, stoi historyk Herodot[23]. Jego słowa: „Egipcjanie są pierwszym narodem, który uwierzył w wieczność duszy”, pokazują, że to twierdzenie ma bardzo dawne korzenie. Również u współczesnych uczonych można spotkać tę tezę[24].

Sajjid Kutb, zgadzając się z tym twierdzeniem, napisał: „Tysiąc lat zanim w jakimkolwiek innym narodzie narodziła się myśl o życiu ostatecznym, w Egipcie ugruntowała się wiara w rozliczenie eschatologiczne. Egipcjanie jako pierwsi uwierzyli w życie ostateczne, a tysiąc lat po tym, jak ta wiara się ugruntowała, rozprzestrzeniła się ona wśród innych narodów”[25].

Naszym zdaniem jest to pogląd bardzo śmiały i należy do niego podchodzić z ostrożnością. Wiara w życie ostateczne, jak powiedział również tłumacz tego dzieła, Ateş, nie jest stopniowa. Wiara ta weszła do świata ludzkiego wraz z Hz. Adamem, a następnie w różnych okresach historii była głoszona ludziom za pośrednictwem proroków wysyłanych do różnych regionów świata. Wersety: „I nie było żadnej wspólnoty, do której nie zostałby wysłany ostrzegający (prorok)” (Sura Fatir, 35:24) i „Zaprawdę, wysłaliśmy do każdej wspólnoty posłańca, aby czcili Allaha i unikali taghuta” (Sura An-Nahl, 16:36) w sposób niepozostawiający żadnych wątpliwości wyrażają tę prawdę.

Niewątpliwie, wiara w życie po śmierci, której ślady obficie spotykamy u starożytnych Egipcjan, również pochodzi z boskich objawień przekazanych za pośrednictwem proroków. Rzeczywiście, Hz. Ibrahim wyemigrował do Egiptu i przebywał tam przez pewien czas, a Hz. Jusuf (Józef) przez długi czas panował w Egipcie, odgrywając wielką rolę w ugruntowaniu tej wiary. Werset: „Ja (Jusuf a.s.) porzuciłem religię ludu, który nie wierzy w Allaha i zaprzecza życiu ostatecznemu” (Sura Jusuf, 12:37) jest wyraźnym dowodem na to, że Hz. Jusuf głosił Egipcjanom wiarę w życie ostateczne.

Kutb, w wyjaśnieniu tego wersetu, używa następujących sformułowań, które pokazują, że później zrezygnował ze swojego wcześniejszego poglądu: „Wspomnienie życia ostatecznego jako słów Hz. Jusufa (a.s.) pokazuje, że wiara w życie ostateczne jest jednym z elementów wiary głoszonych przez wszystkich proroków od początku ludzkości. Nie jest to coś, co weszło do doktryny później, jak twierdzą historycy religii porównawczej. Chociaż do pogańskiej doktryny dżahilijji weszło to faktycznie później, w autentycznych objawieniach niebiańskich wiara w życie ostateczne zawsze była elementem fundamentalnym”[26].

Abu Zahra również mówi na temat tego wersetu: „Widać, że echo zaproszenia Hz. Jusufa wywarło wpływ na dusze Egipcjan i przetrwało przez pokolenia”[27].

Dlatego nie jest słuszne przypisywanie takiej wiary, która rozprzestrzeniła się wszędzie za pośrednictwem proroków, jednemu narodowi lub określonemu regionowi geograficznemu. Chociaż egipskie teksty religijne na ścianach piramid w Sakkarze, mające cztery tysiące lat, są uważane za najstarsze dzieła opisujące życie po śmierci[28], nie oznacza to, że Egipcjanie byli pierwszym narodem posiadającym wiarę w życie ostateczne. Ponieważ, jak wspomnieliśmy wcześniej, nawet u najstarszych plemion prehistorycznych istnieją oznaki wskazujące na wiarę w życie po śmierci. Aby powiedzieć, że Egipcjanie byli pierwszym narodem wierzącym w życie ostateczne, należałoby udowodnić, że byli oni pierwszymi ludźmi na scenie dziejów i że w tamtych czasach wierzyli w życie ostateczne. Skoro czegoś takiego nie udowodniono, to twierdzenie jest błędne. Naszym zdaniem ci spośród uczonych muzułmańskich, którzy przytaczali tę tezę, bez głębszego zastanowienia powtarzali twierdzenie Herodota.

Również teoria niektórych badaczy, że wiara w życie ostateczne u Egipcjan narodziła się z warunków życiowych i walki między dobrem a złem[29], jest słabym twierdzeniem, wysuniętym bez uwzględnienia prawd przedstawionych przez objawienie.

W religiach Indii natomiast najbardziej charakterystyczną cechą jest wiara w reinkarnację (tanasuch). Według Al-Biruniego: „Jak szahada jest symbolem islamu, Trójca chrześcijaństwa, a przestrzeganie szabatu judaizmu, tak reinkarnacja jest znakiem religii indyjskich. Kto nie wierzy w reinkarnację, nie jest uważany za jednego z nich”[30]. Jednak ta wiara nie narodziła się wraz z Hindusami. Hindusi na początku również wierzyli, że człowiek przychodzi na świat raz, a po śmierci dobrych czeka raj, a złych piekło pod rządami Jamy[31]. Później, wraz z tekstami Wed, wiara w reinkarnację weszła do religii indyjskich[32].

Zgodnie z wiarą w reinkarnację, gdy człowiek rodzi się na nowo, może przyjść na świat również w ciele zwierzęcia. Jednak według niektórych odłamów hinduizmu, dusza przechodzi tylko do swojego gatunku. Dusza ludzka powraca na świat jako człowiek, a dusza zwierzęca jako zwierzę[33].

W religiach indyjskich uwolnienie duszy ze świata materialnego i osiągnięcie wiecznych dóbr jest wyrażane różnymi terminami. W hinduizmie nazywa się to intilak, w dżinizmie nedżat, a w buddyzmie nirwana[34].

Prawo karmy, które jest przyczyną powrotu na świat, aż do zakończenia ewolucji duszy, również przybrało różne formy w religiach indyjskich. Karma w dżinizmie, w przeciwieństwie do hinduizmu, nie jest umownym prawem realizującym zapłatę za uczynki, lecz bytem materialnym. Tak jak mleko miesza się z wodą, tak karma miesza się z duszą i nie opuszcza jej, dopóki człowiek nie oczyści swojej duszy i nie uwolni się od ziemskich pragnień, powodując jego wielokrotne powroty na świat[35].

Buddyzm natomiast bardziej przypomina filozoficzny system myślowy niż religię. Mówi się nawet, że Budda później oddalił się od idei wiary w Boga, a tym samym zmieniło się również znaczenie nirwany, która oznaczała zjednoczenie z Bogiem. W ten sposób nirwana przeszła przez etapy historyczne. W późniejszych okresach nirwana była definiowana jako osiągnięcie przez duszę najwyższego etapu duchowego oczyszczenia poprzez oczyszczenie jaźni i opanowanie wszystkich materialnych pragnień, lub jako uwolnienie przez człowieka swojej duszy z kręgu karmy[36]. Biorąc pod uwagę istnienie w buddyzmie wiary w wieczność wszechświata, brak początku i końca[37], można lepiej zrozumieć, jak łatwo w takim systemie wierzeń jest zaprzeczyć istnieniu Boga.

Porównując religie starożytnego Egiptu i Indii, widzimy, że w obu istniała wiara w duchowe życie ostateczne, ale starożytni Egipcjanie przywiązywali większą wagę do zachowania ciał. Wiara w reinkarnację w religiach indyjskich jest bardzo wszechstronna, podczas gdy w starożytnym Egipcie była ograniczona, gdyż dotyczyła głównie faraonów. Egipcjanie, którzy uważali faraonów za bogów, uznawali, że umarło tylko ciało, a dusza powróciła na świat w ciele jednego z potomków lub krewnych tego faraona jako inny faraon[38].

Chociaż religie indyjskie pod względem trwania duszy i otrzymania zapłaty za uczynki przypominają religie niebiańskie, różnią się od nich tym, że ta zapłata jest poszukiwana w życiu doczesnym[39]. Religie indyjskie wyznające reinkarnację, jeśli można tak powiedzieć, szukały życia ostatecznego i wiecznego na tym świecie.

Istnienie w religiach indyjskich wiary w raj i piekło, która wydaje się sprzeczna z wiarą w reinkarnację[40], można interpretować jako pozostałość i kontynuację autentycznej religii Hindusów z wczesnych okresów[41].

Można powiedzieć, że wiara w raj i piekło, silnie widoczna w starożytnym Egipcie i słabo w starożytnych Indiach, w miarę przesuwania się w kierunku Chin traciła na sile i zanikała. Mówi się, że starożytni Chińczycy wierzyli, iż dusze po oddzieleniu się od ciała pozostają na świecie wraz ze swoimi rodzinami, dlatego czcili dusze swoich przodków i składali im ofiary[42]. Jednak naszym zdaniem nie należy tego uogólniać na cały ten rozległy obszar geograficzny. Ponieważ, jak wspomniano w przytoczonym wersecie z sury Fatir (35:24), do każdego ludu został wysłany prorok. Nie można więc sądzić, że na tak rozległym obszarze geograficznym i u tak licznego narodu w ogóle nie istniała wiara w życie ostateczne, raj i piekło. Ponadto fakt, że czegoś jeszcze nie ustalono, nie świadczy o tym, że tego nie ma. Rzeczywiście, w tybetańskiej Księdze Umarłych, pochodzącej z czasów prehistorycznych, szczegółowo opisano etapy, przez które przechodzi dusza po śmierci fizycznej, i to, co powinien czynić zmarły, który będzie przez nie przechodził[43].

Mówi się również, że Konfucjusz nie zajmował się życiem ostatecznym i całą swoją energię poświęcał temu doczesnemu życiu. Przypisuje mu się słowa: „Nie potrafimy służyć żywym, jakże mielibyśmy służyć zmarłym? Nie znamy życia, skąd mielibyśmy znać śmierć?”[44]. Według innego przekazu od niego: „Lepiej nie badać, czy istnieje życie po śmierci. Bo gdyby wiedziano, że zmarli bliscy żyją, ich kochające dzieci próbowałyby odebrać sobie życie. A gdyby wiedziano, że nie żyją, niektóre niewdzięczne dzieci zaniedbywałyby szacunek dla nich (!)”[45].

W szintoizmie również istnieje zwyczaj czczenia dusz zmarłych. Te dusze, zwane Kami, są deifikowane i wierzy się, że to one wszystkim rządzą[46].

W starożytnych religiach irańskich również istniała wiara w raj, piekło, rachunek i wagę oraz w most (Sinvat), który oddzielał dobre dusze od złych[47]. W Aweście, świętej księdze zaratusztrianizmu, zmartwychwstanie ciał zajmuje kluczowe miejsce[48]. Według przesłania Zaratusztry: „Na końcu świata umarli powstaną, każde stworzenie otrzyma zapłatę za swoje czyny, anioł ciemności wraz ze swoimi zwolennikami trafi do miejsca ciemności, a anioł światła wraz ze swoimi zwolennikami do świata światła, osiągając wieczne szczęście, którego nie dotknie żadne zło”[49]. Wszystko to jest jakby śladem i echem autentycznej religii[50].

W tym kontekście słowa Akkada: „Prawdopodobnie Persowie połączyli indyjską doktrynę o losie świata z egipską doktryną o rozliczeniu duszy i ważeniu uczynków na miejscu sądu”[51], wyrażające pogląd, że Persowie w swoich wierzeniach dotyczących życia ostatecznego byli pod wpływem Egipcjan i Hindusów, są słabym poglądem, ponieważ traktowanie tej kwestii wyłącznie w kategoriach wpływu i bycia pod wpływem na podstawie pewnych podobieństw w tych religiach nie jest z islamskiego punktu widzenia słusznym podejściem. Według islamskiej koncepcji takie podobieństwo wynika z faktu, że Allah wysłał do wszystkich tych narodów proroków, głoszących te same prawdy. Później te prawdy głoszone przez proroków uległy pewnym zniekształceniom, co doprowadziło do powstania różnic[52].

W przeciwieństwie do wielu innych religii, w systemie wierzeń Persów życie ostateczne, mimo różnic w opisie i charakterze, było stałą wiarą przyjętą przez wszystkie odłamy[53].

U Sabejczyków również istniała wiara w Dzień Zmartwychwstania i życie ostateczne. Według niej, w czasach ostatecznych anioł zwinie niebo, słońce i księżyc znikną, a światło gwiazd zgaśnie[54]. Dobre dusze, szybko pokonując przeszkody, po zważeniu na wadze Abatura, wzniosą się do świata światła. Złe dusze natomiast, napotykając różne przeszkody i doznając cierpień, po przebywaniu w morzu Suf przez okres odpowiadający ich grzechom, zostaną przyjęte do świata światła. Ci, którzy całkowicie sprzeciwiają się boskiej nauce, nigdy nie wzniosą się do świata światła[55]. W drugiej głównej części Ginzy, największej objętościowo księgi Sabejczyków, zwanej Lewą Ginzą, omawiane są wyłącznie tematy duszy, jej zbawienia i wzniesienia do świata światła (eschatologia)[56]. W odłamie Harranijja Sabejczyków natomiast dominuje pogląd reinkarnacji[57].

Starożytni Mezopotamczycy (Sumerowie, Asyryjczycy, Babilończycy) również wierzyli, że w życiu ostatecznym otrzyma się zapłatę za uczynki dokonane na świecie[58].

Zwyczaj palenia zmarłych przez Hetytów i składania do ich grobów, choć w niewielkiej ilości, darów, daje podstawy do przypuszczeń, że również oni mieli swoją własną wiarę w życie ostateczne[59].

Według starożytnych Turków ałtajskich, na końcu świata bóg Ülgen będzie walczył ze swoim synem, w końcu Ülgen zwycięży, pozostanie sam na ziemi, a następnie wskrzesi wszystkich zmarłych, rozpoczynając zgromadzenie[60].

W mitologii greckiej nieśmiertelność duszy zajmowała ważne miejsce[61]. Jednak ocena życia po śmierci przez starożytnych Greków była pesymistyczna. Wierzyli, że zmarli gromadzą się w zakurzonym, zimnym miejscu pod ziemią zwanym Hadesem[62]. Co więcej, mimo wysiłków kościoła chrześcijańskiego, u dzisiejszych greckich wieśniaków ta wiara w podziemne, mroczne, wieczne miejsce wciąż wywiera swój wpływ[63]. Obok tego pesymizmu, wierzyli również, że Elizjum, do którego trafiali dobrzy po śmierci i które miało znajdować się na ziemi, jest krainą absolutnego szczęścia i wiecznej wiosny[64].

Starożytni Rzymianie wierzyli w postać o imieniu Charon, która przewoziła dusze zmarłych do zaświatów. Ponieważ Charon pracował za opłatą, do ust zmarłego wkładano monetę. Podczas procesji pogrzebowej na przodzie niesiono wizerunki zmarłego i jego przodków. Po zakończeniu ceremonii kapłani kropili wszystkich obecnych wodą i odsyłali ich[65].

W starożytnych religiach amerykańskich wiara w życie po śmierci również zajmowała ważne miejsce. Według Azteków stan ludzi po śmierci zależał od sposobu, w jaki umarli. U Inków istniał zwyczaj mumifikacji zmarłych[66].

Większość plemion indiańskich wierzy, że dusze zmarłych żyją w innym wymiarze, który ma formę interakcji ze światem. Co więcej, podobnie jak w niektórych innych kulturach, u Indian istniała wiara, że również zwierzęta po śmierci fizycznej kontynuują swoje życie[67].

W systemach wierzeń aborygenów australijskich istnieje silna wiara w życie po śmierci. Sztuka naskalna, wyryta na wspaniałych skałach w północnej części Australii, wyraża, że śmierć nie jest końcem[68].

Z przytoczonych dotychczas przykładów z różnych religii, które panowały w odległych od siebie regionach świata, wynika, że wiara w życie po śmierci była wspólną wiarą niemal całej ludzkości. Istota ludzka nie postrzegała śmierci jako końca, wierzyła, że wraz ze śmiercią wszystko się nie kończy.

W niektórych religiach, mimo dużych różnic w opisie, spotykamy prawdy objawione w Koranie, takie jak Dzień Zmartwychwstania, rozliczenie z uczynków, waga, most, raj, piekło. W religiach takich jak hinduizm i buddyzm, w których wierzono w wieczność tego świata, wieczne życie ostateczne poszukiwano na tym świecie. W religiach starożytnych Chin i Japonii, o których mówi się, że nie miały wiary w życie ostateczne, istniała przynajmniej wiara w to, że dusza[69] nie umiera i kontynuuje swoje istnienie.

Wszystkie te wierzenia dotyczące życia po śmierci mogą nie obejmować wszystkich epok tych narodów. Ustalenia dokonane w wyniku badań mogą być również śladem wierzeń, jakie posiadali w którymkolwiek okresie swojej historii. Możemy jednak powiedzieć, że poszukiwanie życia po śmierci, a przynajmniej wiara w to, że dusza kontynuuje swoje istnienie po śmierci, była wspólnym punktem dla wszystkich narodów we wszystkich epokach.

To, że ślady tej wiary, w silnej lub słabej formie, widać w każdej religii, pokazuje, że ludzkość nigdy nie była pozostawiona bez przewodnika i że do każdego ludu został wysłany prorok. Różnorodność form, jakie przybrała, wynika zaś ze zniekształcenia prawd głoszonych przez tych proroków z biegiem czasu. Jedną z przyczyn, dla których wiara w życie ostateczne tak bardzo różni się w różnych religiach, jest również to, że ludzie, tworząc wyobrażenia o świecie, którego nie widzieli, przyrównywali tamtejsze byty i wydarzenia do tych na ziemi, dokonując błędnych analogii.

W podtrzymywaniu żywotności tej wiary wielką rolę odgrywa również pragnienie wiecznego życia tkwiące w naturze ludzkiej. Istota ludzka zawsze poszukiwała nieśmiertelnego życia, a nawet jeśli nie usłyszała i nie poznała prawdziwego życia ostatecznego objawionego przez islam, odczuwała potrzebę wiary w życie po śmierci, nawet jeśli było ono legendarne, i wierzyła w nie.

Prof. Dr Veysel Güllüce

Przypisy:

Tłumaczenie przypisów z zachowaniem oryginalnej struktury i informacji bibliograficznych.

[1]. Hançerlioğlu, s. 26.

[2]. Raymond A. Moody Jr., Życie po życiu, przeł. Gönül Suveren, wyd. 2, İnkılap ve Aka yay., Stambuł, 1983, s. 21; M. Ali Aynî, Hayat Nedir, Ahmet Sait Matbaası, Stambuł, 1945, s. 61.

[3]. James Thayer Addison, La Vie Après La Mort Dans Les Croyances de L'humanité, Paryż, 1936, s. 26.

[4]. Jenny Randles-Peter Hough, Inny świat, przeł. M. Harmancı, Say yay., Stambuł, 1994, s. 15-16.

[5]. Addison, s. 27.

[6]. Faradżullah Abdulbari Abu Ataillah, al-Jaum al-Achir bajna'l-Jahudijja ła'l-Masihijja ła'l-Islam, wyd. 2, Dar al-Łafa, al-Mansurijja, 1992, s. 30-31.

[7]. Abu Ataillah, s. 29-30.

[8]. R. Emmanuel, Hint Yunan ve Mısır Mitolojilerinde Gizemli Bilgilerin Kaynakları, Ruh ve Madde Yayınları, Stambuł, 1995, s. 23.

[9]. Addison, s. 74; R. Emmanuel, s. 26.

[10]. Addison, s. 31.

[11]. Sajjid Kutb, Kur'an'da Kıyamet Sahneleri, przeł. S. Ateş, wyd. 2, Ankara, b.d., s. 21-22.

[12]. Addison, s. 74, 115; Talat Sait Halman, Eski Mısır'dan Şiirler, wyd. 2, Stambuł, 1995, s. 52.

[13]. Tamże, s. 25.

[14]. Muhammad Abu Zahra, ad-Dijanat al-Qadima, Dar al-Fikr al-Arabi, Kuwejt, b.d., s. 16.

[15]. Randles-Hough, s. 15.

[16]. Challege Felicien, Dinler Tarihi, przeł. S. Tiryakioğlu (miejsce i data wydania nieznane), s. 32.

[17]. Abdulaziz as-Sa'alibi, Muhadarat fi Tarich al-Madzahib ła'l-Adjan, Bejrut, 1985, s. 55.

[18]. Hançerlioğlu, s. 45-73.

[19]. Abu Zahra, s. 17.

[20]. Haluk Hacaloğlu, Hayat, Ölüm ve Ötesi, Ruh ve Madde Yayınları, Stambuł, 1996, s. 96.

[21]. Muhammad Ahmad Abdulkadir, Aqidat al-Ba's ła'l-Achira fi'l-Fikr al-Islami, Dar al-Ma'rifa al-Dżami'ijja, Aleksandria, 1986, s. 29.

[22]. Abu Ataillah, s. 31.

[23]. Herodot podróżował po Egipcie w V w. p.n.e. (Halman, s. 30).

[24]. Zob. Abu Ataillah, s. 33.

[25]. Kutb, Kur'an'da Kıyamet Sahneleri, s. 27.

[26]. Kutb, fi Zilal al-Qur'an, Dar asz-Szuruk, Bejrut, 1980, IV, 1988. Te słowa Kutba pokazują, że zrezygnował on ze swojego wcześniejszego poglądu na ten temat, ponieważ jego komentarz fi Zilal al-Qur'an, w którym znajdują się te słowa, zaczął być pisany cztery lata po dziele Maszahid al-Qijama fi'l-Qur'an, przetłumaczonym na turecki jako Kur'an'da Kıyamet Sahneleri, i pisanie go trwało wiele lat (zob. Salah Abdulfattah al-Chalidi, Sajjid Qutb min al-Milad ila'l-Istiszhad, Dar al-Qalam, Damaszek, 1991, s. 533, 544).

[27]. Abu Zahra, s. 8.

[28]. Randles-Hough, s. 13.

[29]. Abu Ataillah, s. 32.

[30]. Tamże, s. 41 (za: Abu'r-Rajhan b. Ahmad al-Biruni, Tahqiqu ma li'l-Hind, 1983, s. 39).

[31]. Randles-Hough, s. 19; Addison, s. 248.

[32]. Dżauhari, X, cz. 2, s. 25.

[33]. Ahmad Czelebi, Adjanu Hindi'l-Kubra, Maktabat an-Nahda, Kair, 1976, wyd. 4, s. 178.

[34]. Tamże, s. 117.

[35]. Tamże, s. 116.

[36]. Tamże, s. 161.

[37]. Tamże, s. 165.

[38]. Abdulfattah al-Faui, Aqidat al-Ma'ad bajna'd-Din ła'l-Falsafa, Dar al-Uruba, Kuwejt, s. 42.

[39]. Czelebi, Adjanu Hindi'l-Kubra, s. 64.

[40]. Günay Tümer-Abdurrahman Küçük, Dinler Tarihi, Ocak yay., Ankara, 1988, s. 240; Randles-Hough, s. 21; Abu Ataillah, s. 44.

[41]. Abu Ataillah, s. 45.

[42]. Abu Zahra, s. 90.

[43]. Zob. Kazi Dawa Samdup, Tybetańska Księga Umarłych, przeł. Suat Tahsuğ, Ruh ve Madde Yayınları, Stambuł; zob. także: A. Moody, s. 123, 124, 126.

[44]. Abu Zahra, s. 90-91.

[45]. Felicien, s. 83.

[46]. Tamże, s. 91.

[47]. Addison, s. 155-156, 226; Kutb, Kur'an'da Kıyamet Sahneleri, s. 28-29; Ekrem Sarıkçıoğlu, Dinler Tarihi, Bayrak yay, 1983, s. 113; Tümer-Küçük, s. 240-241.

[48]. Addison, s. 155.

[49]. Sa'alibi, s. 66.

[50]. Abu Ataillah, s. 47-48.

[51]. Tamże, s. 46 (za: al-Aqqad, Abbas, Kitabun fi Nasz'ati'l-‘Aqidati'l-Islamijja, s. 88).

[52]. Tamże, s. 46.

[53]. Faui, s. 50.

[54]. Sarıkçıoğlu, s. 118.

[55]. Zob. Şinasi Gündüz, Sabiiler Son Gnostikler, Vadi yay., Ankara, 1995, s. 130–137.

[56]. Gündüz, s. 55.

[57]. Muhammad ad-Dibadżi, „As-Sabi'a man hum ła ma hija dżuzuruhum”, al-Arabi, nr 398, s. 186. Stwierdza się, że Sabejczycy, o których mowa w Koranie, należą do odłamu Mandaitów (tamże).

[58]. Sarıkçıoğlu, s. 33.

[59]. Tamże, s. 56.

[60]. Tamże, s. 98.

[61]. Zob. Addison, s. 125.

[62]. U starożytnych Greków to miejsce nazywano również Polami Elizejskimi. Wiara w to, że zmarli przebywają pod ziemią, jest spotykana u wielu narodów. Aralu u Babilończyków, Szeol u Żydów, Tartar u Rzymian, Amenti u Egipcjan są tego przykładami (zob. Addison, s. 71-72; Hacaloğlu, s. 74).

[63]. Addison, s. 73.

[64]. Addison, s. 81-82; Randles-Hough, s. 17.

[65]. Sa'alibi, s. 98.

[66]. Sarıkçıoğlu, s. 102.

[67]. Randles-Hough, s. 29, 37.

[68]. Randles-Hough, s. 27-28.

[69]. Generalnie cała ludzkość wierzyła, że dusza jest bytem niewidzialnym dla oka i niedotykalnym dla ręki, podobnym do wiatru lub pary (zob. Addison, s. 12).

As-Sirāt to most lub droga rozciągnięta nad Piekłem. Przez ten most przejdą wszyscy ludzie — zarówno wierzący, jak i niewierzący.

W hadisach Proroka Muhammada (pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) przekazano, że wierzący będą pokonywać most as-Sirāt z różną prędkością, stosownie do swoich uczynków: niektórzy przejdą po nim z szybkością błyskawicy, inni z szybkością wiatru, a jeszcze inni będą poruszać się, czołgając się. Przekazano również, że niewierni oraz ci wierzący, których grzechy nie zostaną odpuszczone, zostaną strąceni z tego mostu do Piekła. Natomiast ci, którzy przekroczą as-Sirāt, wejdą do Raju. (Buchari, Rikak, 52.)

W Świętym Koranie (Kur’ân) zostało jednoznacznie oznajmione, że każdy człowiek zetknie się z Piekłem:

„I nie ma wśród was nikogo, kto by tam nie miał przybyć. Jest to postanowienie twojego Pana, definitywnie rozstrzygnięte. Następnie My wyratujemy tych, którzy byli bogobojni, a niesprawiedliwych pozostawimy tam na kolanach.” ( Sura Marjam (Maria), 71-72)

Most Sirat z pewnością zaistnieje w takiej formie, o jakiej poinformował Allah i Jego Wysłannik ﷺ, w sposób znany i zadekretowany jedynie przez Allaha. Most ten, rozciągający się nad Piekłem i prowadzący do Raju, nie jest jedynie przyszłym wydarzeniem – w sensie duchowym jest on budowany przez człowieka już w doczesnym życiu.

W rzeczywistości Sirat jest drogą, którą człowiek konstruuje poprzez wiarę (iman) oraz prawe i dobre uczynki (salih amel). To, co człowiek czyni na tym świecie, ukaże się przed nim w życiu ostatecznym w postaci mostu. Można więc powiedzieć, że przechodzenie przez Sirat zaczyna się już tutaj, na ziemi.

Ci, którzy w tym życiu:

• wierzyli w zasady wiary,
• postępowali sprawiedliwie,
• czynili dobro,

będą w stanie przejść przez Sirat w życiu ostatecznym. Natomiast ci, którzy zaprzeczali wierze i zaniedbywali dobro, nie zdołają go przekroczyć.

Przypomnijmy

Uczynki człowieka dokonane na tym świecie ukazują się przed nim w Świecie Ostatecznym w postaci mostu. W rzeczywistości przechodzenie przez most Sirat rozpoczyna się już w życiu doczesnym. Oznacza to, że człowiek zasługuje na możliwość przejścia przez Sirat poprzez wiarę w zasady wiary oraz poprzez spełnianie dobrych i prawych uczynków w tym świecie.

Ponieważ Świat Ostateczny należy do sfery niewidzialnej (ghajb) – tego, co zakryte, niedostrzegalne i niepoznawalne zmysłami – człowiek nie jest w stanie pojąć jego realiów przy pomocy rozumu i doświadczenia zmysłowego.

Podobnie jak dziecko w łonie matki nie jest w stanie pojąć rzeczywistości świata zewnętrznego, tak samo życie ostateczne pozostaje dla nas tajemnicą. O istnieniu mostu Sirat, jak i innych rzeczywistości Dnia Ostatecznego, możemy dowiedzieć się wyłącznie poprzez objawienie (wahy) przekazane Prorokowi Muhammadowi ﷺ.  Mimo to nie jesteśmy w stanie pojąć prawdziwej natury (mahiyet) mostu Sirat ani jego rzeczywistej formy.

Znaczenie wersetu:
„Nie ma orędownictwa bez Jego zezwolenia.” (Sura Junus, 3).

Allah Najwyższy zwraca się do ludzi językiem dostosowanym do ich zdolności poznawczych. Aby umożliwić nam zrozumienie rzeczywistości Świata Ostatecznego, używa pojęć znanych z tego świata, takich jak:

• Sur (Trąba),
• Księga Uczynków,
• Sadzawka (Hawd),
• Sirat (Most),
• Mizan (Waga).

Należy jednak podkreślić, że byty te nie są podobne do ich ziemskich odpowiedników, poza samą nazwą. Most Sirat nie przypomina mostów tego świata, Waga Mizan nie jest podobna do ziemskich wag, Sur nie jest trąbą w ludzkim znaczeniu, a Księgi Uczynków nie są księgami w sensie materialnym. Ich prawdziwą istotę zna jedynie Allah Najwyższy.

Jest to wieczna kraina, do której udajemy się po zakończeniu pobytu na tym świecie. Wiara w życie ostateczne stanowi jeden z sześciu fundamentalnych artykułów wiary (iman) w islamie.

Etapy Życia Ostatecznego (Āchirah) Życie ostateczne (Ākhirah) dzieli się na czternaście etapów. Są to:

1. Życie w grobie (Barzakh)

2. Zadęcie w Trąbę (Sur)

3. Nadejście Dnia Zmartwychwstania (Qiyamah)

4. Zmartwychwstanie (Ba'th)

5. Zgromadzenie (Haszr / Hashr)

6. Wręczenie Księgi Uczynków

7. Rozliczenie (Hisab)

8. Waga (Mizan)

9. Źródło Proroka (Al-Kausar / Al-Kawthar)

10. Most (As-Sirat)

11. Wstawiennictwo (Szafa'at / Shafa'ah)

12. Al-A'raf (A'raf)

13. Piekło (Dżehennem / Jahannam)

14. Raj (Dżennet / Jannah)

Szefaat oznacza wstawiennictwo — modlitwę i prośbę o przebaczenie — zanoszone do Allaha przez proroków, uczonych oraz męczenników w intencji tych, którym Allah na to pozwoli.

Wstawiennictwo to dotyczy:

• wiernych grzeszników — w celu odpuszczenia ich grzechów lub złagodzenia kary;
• wiernych bezgrzesznych — w celu wyniesienia ich na wyższe stopnie w świecie ostatecznym.

Szefaat nie jest samodzielną ani niezależną siłą, lecz przejawem miłosierdzia Allaha, realizowanym wyłącznie zgodnie z Jego wiedzą, wolą i pozwoleniem.

Święty Koran przywiązuje szczególną wagę do zagadnienia orędownictwa, ściśle łącząc je z zasadą jedności Boga (tawhid). Podkreśla się w nim, że nikt nie ma prawa wstawiać się samowolnie, a wszelkie orędownictwo podlega pełnej władzy Allaha. Oto jeden z wersetów na ten temat:

„Któż mógłby wstawić się u Niego inaczej niż za Jego pozwoleniem? ”  ( Krowa (Al-Bakara) 255)

„Oni wstawiają się wyłącznie za tymi, z których On jest zadowolony, i lękają się ze strachu przed Nim.” (Sura Al-Anbija, 28).

Allah Najwyższy, zgodnie ze swoją boską sprawiedliwością, może zgodzić się na orędownictwo za tymi swoimi sługami, którzy zasłużyli na przebaczenie. Prorok Muhammad (sallallahu alejhi wa sallam) powiedział w jednym z hadisów:

„Każdy prorok ma swoją szczególną, wysłuchaną modlitwę, którą zanosił. Ja jednak zachowałem moją modlitwę na Dzień Ostateczny, aby użyć jej jako orędownictwa za moją wspólnotą (ummą).”

Mimo to obowiązkiem muzułmanów jest, aby nie polegali na orędownictwie i nie zaniedbywali wypełniania nakazów oraz zakazów religii ani nigdy ich nie porzucali. Wręcz przeciwnie: aby zasłużyć na orędownictwo, powinni wykazywać jeszcze większą gorliwość w przestrzeganiu tych nakazów i zakazów. Takie postępowanie może pozbawić taką osobę orędownictwa.

ثُمَّ أَمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنشَرَهُ

Znaczenie Ajetu:

„Potem sprowadzi na niego śmierć i da złożyć go do grobu. Potem, jeśli zechce, wskrzesi go..”

(Zmarszczył brwi (Abasa), 80:21-22)

Okres rozpoczynający się w chwili śmierci człowieka na tym świecie i trwający aż do momentu, gdy nastąpi Koniec Świata (Kıyamet/Qiyāmah) oraz ludzie zostaną ponownie wskrzeszeni, nazywany jest życiem w grobie (Kabir/Qabr). Okres ten określany jest również jako „życie w Barzakh” (hayat al-Barzakh) lub „świat Barzakh” (‘ālam al-Barzakh), ponieważ stanowi etap przejściowy pomiędzy życiem doczesnym a życiem ostatecznym (Ākhirah). Samo słowo Barzakh oznacza barierę, przegrodę lub zasłonę oddzielającą dwie rzeczy.

Aby człowiek mógł doświadczyć życia w grobie, nie jest konieczne, by jego ciało zostało fizycznie złożone w mogile. Niezależnie od tego, czy zmarły zostanie pochowany w ziemi, czy jego ciało zostanie pożarte przez dzikie zwierzęta, stanie się pożywieniem dla ryb w morzu, czy też zostanie spalone na popiół — życie w grobie rozpoczyna się wraz z chwilą śmierci. Ponieważ termin Kabir (Qabr) może być mylnie rozumiany wyłącznie jako wykopany grób (makber), dla uniknięcia nieporozumień właściwsze jest określanie tego etapu jako „życie w Barzakh”.

Nasz Prorok Muhammad (ﷺ — sallallāhu ‘alayhi wa sallam — Pokój i błogosławieństwo Allaha niech będą z Nim) w jednym z hadisów określił życie w grobie jako:

„Pierwszy z etapów życia ostatecznego (Ākhirah)”. 
At-Tirmidhi, Zuhd, At-Tirmidhi jest jednym z sześciu głównych zbiorów hadisów w islamie sunnickim.

W innym hadisie Prorok Muhammad (ﷺ) powiedział:

„Grób jest albo jednym z ogrodów Raju (Dżannah), albo jednym z dołów Piekła (Dżahannam).” (At-Tirmidhi, Qiyamah, 26)

Słowa te wskazują, że w życiu grobowym człowiek doświadczy albo nagrody, albo kary — w zależności od swojej wiary i czynów.

W jeszcze innym przekazie Prorok (ﷺ) opisał wydarzenia, które trwać będą aż do Dnia Zmartwychwstania:

„Gdy człowiek po śmierci zostanie umieszczony w grobie, przychodzą do niego dwaj aniołowie, Munkar i Nakir, którzy zadają mu pytania: ‘Kto jest twoim Panem? Kto jest twoim Prorokiem? Jaka jest twoja religia?’. Człowiek wierzący (Mu’min) odpowiada na te pytania z łatwością. Natomiast niewierzący (Kāfir) nie jest w stanie odpowiedzieć i doświadcza kary w grobie (‘adhāb al-qabr)” (At-Tirmidhi, Jana'iz, 70).

Al-A'raf (A'râf) to nazwa nadana wysokiej przegrodzie (murowi) znajdującej się między Rajem a Piekłem. Innymi słowy, Al-A'raf to strefa pośrednia, położona między Rajem a Piekłem, która je od siebie oddziela.

Istnieją spory co do tego, kim będą ludzie z Al-A'raf (A'râf ehli); w tej kwestii wyróżniają się dwa poglądy:

1. Ludzie, którzy zmarli, nie usłyszawszy przesłania żadnego z proroków (ludzie okresu przerwy — fetret ehli), oraz dzieci politeistów, które zmarły w dzieciństwie.
2. Wierni, których dobre i złe uczynki równoważą się. Zanim wejdą do Raju, będą przez pewien czas przetrzymywani między Rajem a Piekłem.

   W Koranie, w wersetach dotyczących ludzi z Al-A'raf, jest powiedziane:

   „Pomiędzy nimi będzie zasłona, a na przegrodach ludzie, którzy rozpoznają każdego po jego znamionach. Oni zawołają do mieszkańców Raju: „Pokój wam!”. Nie wchodzą jednak do niego, ale bardzo tego pragną. 47. Kiedy zaś ich wzrok skieruje się na towarzyszy ognia, powiedzą: „Panie nasz, nie umieszczaj nas razem z ludźmi niesprawiedliwymi!” (Sura Przegrody (Al-A’raf), 46-47.)

Mimo to Al-A'raf nie jest miejscem stałego pobytu. Wzniosły Allah, po przetrzymaniu tam ludzi z Al-A'raf przez pewien czas, wyda w ich sprawie wyrok i ze swojej łaski również ich wprowadzi do Raju.

Sur (Róg) to boska trąba, w którą zadmie anioł Isrāfīl (ʿalayhi as-salām — pokój z nim), aby zapoczątkować Kijamet (Kıyamet) — Dzień Sądu Ostatecznego. Po jego nastaniu zadęcie w Sur będzie również znakiem zmartwychwstania wszystkich ludzi, którzy zostaną zgromadzeni na miejscu zwanym Mahszer — Miejscu Zgromadzenia.

Jak informują wersety Szlachetnego Koranu, Isrāfīl (ʿalayhi as-salām) zadmi w Sur dwukrotnie. Przy pierwszym zadęciu, z wyjątkiem tych, których Allah zechce oszczędzić, wszystko, co znajduje się w niebiosach i na ziemi, zostanie ogarnięte przerażeniem i umrze. W ten sposób rozpocznie się Kijamet.

Natomiast przy drugim zadęciu wszyscy zostaną wskrzeszeni, a ludzie pośpieszą do swego Pana (Rabb), aby zgromadzić się na Mahszerze. Koran opisuje to wydarzenie następującymi słowami:

„A kiedy zadmą w trąbę, oto oni wyjdą z grobów, pospieszając do swego Pana! (Sura Ja sin, 51.)

Znaczenie wersetu:

„I zadmą w Trąbę (Sur), a wtedy padną martwi wszyscy, którzy są w niebiosach i na ziemi, z wyjątkiem tych, których zechce Allah. Następnie zadmą w nią po raz drugi, a oto oni wstaną i będą patrzeć” (Sura Az-Zumar, 68).

„Powiedz: „Prawda pochodzi od waszego Pana. Kto chce, niech wierzy, kto zaś nie chce, niech nie wierzy”. My przygotowaliśmy dla niesprawiedliwych ogień, który otoczy ich niczym płomienny namiot. I kiedy będą prosić o pomoc, to otrzymają wodę podobną do roztopionego metalu, która opali ich twarze. Jakże straszny to napój, jakże złe to miejsce odpoczynku! ”
(Sura  Grota (Al-Kahf), 29).

Piekło to siedziba kary w świecie ostatecznym, w której niewierzący będą przebywać wiecznie, a grzeszni wierni — tymczasowo, w celu odbycia kary na miarę swoich grzechów.

Gdy spojrzymy na wszystkie wersety Koranu dotyczące Piekła, z ich znaczenia możemy wywnioskować, co następuje: chociaż podstawę kary w Piekle stanowi kara ognia, jest to rozległa kraina cierpienia, w której występują wszelkie — możliwe i niewyobrażalne — materialne i duchowe  bóle, cierpienia, męki oraz tortury, oddziałujące na wszystkie zmysły człowieka.

„On rozrzuca iskry wielkie niczym wieże, podobne do żółtych wielbłądów”
(Wysłane (Al-Mursalat) 32-33).

Niewierzący pozostaną w Piekle na wieczność i nigdy stamtąd nie wyjdą. Natomiast grzeszni wierni, po odbyciu kary na miarę swoich grzechów, zostaną stamtąd wyprowadzeni i zaprowadzeni do Raju.

„A kiedy on zobaczy ich z oddali, wówczas usłyszą jego wściekłość i wycie”
(Sura Rozróżnienie (Al-Furkan)an, 12).

Podobnie jak na każdym etapie życia ostatecznego, także w karze piekielnej dusza (ruh) będzie doświadczać jej razem z ciałem. Jednak ból, cierpienie, męka, tortury, ogień itp., o których mowa w kontekście życia w Piekle, nie mogą być porównywane z ich ziemskimi odpowiednikami. Ich prawdziwą istotę i naturę (mahiyet) zna jedynie Allah; ludzie, będąc na tym świecie, nie są w stanie ich poznać.

Znaczenie wersetu:

„On pyta: „Kiedy będzie Dzień Zmartwychwstania?”.
Wtedy, gdy wzrok będzie porażony.
I księżyc będzie przyćmiony. 
I zejdzie się słońce z księżycem. 
Tego Dnia człowiek powie: „Gdzież jest schronienie?”.
Nie! Nie ma schronienia! Tego Dnia jedynie u Twego Pana będzie miejsce schronienia!
(Zmartwychwstanie (Al-Kijama), 6-12).

Termin Kijamet (Kıyamet — Dzień Sądu Ostatecznego) posiada dwa zasadnicze znaczenia.

Pierwsze z nich odnosi się do całkowitego zniszczenia porządku wszechświata: jego odwrócenia, unicestwienia oraz definitywnego zakończenia życia na tym świecie. W tym znaczeniu Kijamet oznacza kres istnienia znanego nam kosmicznego ładu.

Drugie znaczenie Kijamet dotyczy ponownego wskrzeszenia zmarłych ludzi, ich powstania z grobów oraz skierowania się ku Mahszerowi — Miejscu Zgromadzenia. W tym ujęciu Kijamet obejmuje moment zebrania całej ludzkości w celu rozliczenia.

Kijamet w swoim pierwszym znaczeniu rozpocznie się wraz z pierwszym zadęciem anioła Isrāfīla (ʿalayhi as-salām — pokój z nim) w Sur (Sûr — Róg/Trąbę). Natomiast w drugim znaczeniu nastąpi wraz z drugim zadęciem, po którym ludzie zostaną wskrzeszeni. W ten sposób Kijamet stanowi wydarzenie o wyjątkowej wadze, obejmujące zarówno powszechną śmierć, jak i powszechne zmartwychwstanie ludzkości.

Szlachetny Koran wielokrotnie informuje o tym doniosłym wydarzeniu. W jednym z wersetów Allah Najwyższy mówi:

„O ludzie! Bójcie się waszego Pana, gdyż wstrząs Godziny będzie rzeczą straszną.  W Dniu, kiedy ją zobaczycie, każda karmiąca matka zapomni, kogo karmiła, a każda brzemienna utraci swój ciężar. I zobaczysz ludzi niczym pijanych, mimo że nie pili. Kara Boga będzie bowiem straszna.” (Sura Pielgrzymka (Al-Hadżdż), 1-2)

Nota:

Nadejście Kijamet (Kıyamet) – Dnia Sądu Ostatecznego, jest z perspektywy rozumu możliwe. Istoty podlegające prawu rozwoju i doskonalenia (Tekamül kanunu) rodzą się, rozwijają i umierają. We wszechświecie również obowiązuje to prawo. Dlatego także wszechświat pewnego dnia umrze, gdy nadejdzie jego wyznaczony kres (edżel – wyznaczony termin śmierci). 

Chociaż Święty Koran często porusza temat Kijamet, nie podaje dokładnego czasu jego nadejścia i wyraźnie podkreśla, że nikt poza Allahem Najwyższym nie posiada tej wiedzy. Jednakże w hadisach Proroka Muhammada (ﷺ — sallallāhu ‘alayhi wa sallam — pokój i błogosławieństwo Allaha niech będą z nim) znajdują się informacje o pewnych znakach (alāmat), które pojawią się wówczas, gdy nadejście Kijamet będzie bliskie.

Raj to nazwa siedziby w świecie ostatecznym, ozdobionej różnorodnymi dobrodziejstwami , w której wierni  będą przebywać na wieki.

„Wierzących i czyniących dobro uraduj wieścią, że dla nich będą Ogrody, pod którymi płyną strumienie. Zawsze, gdy będą zaopatrzeni w owoce z nich, powiedzą: „To jest zaopatrzenie, jakie dostaliśmy niegdyś”. I ono jest do niego podobne. Będą tam również dla nich małżonki czyste. I tam zamieszkają na wieki.” (Sura Krowa (Al-Bakara), 25).

Gdy analizujemy Święty Koran (Kur’ân-ı Kerîm), widzimy, że opisuje on Raj i jego mieszkańców w następujący sposób:

Raj to miejsce, którego rozległość jest jak niebiosa i ziemia, gdzie nie ma ani palącego gorąca, ani mrożącego zimna. W Raju, w którym płyną rzeki czystej wody, mleka o niezmiennym smaku i klarownego miodu, znajduje się również źródło słodkiej wody pachnącej imbirem (zendżefil) oraz napój pozostawiający po sobie zapach piżma (misk). Wino rajskie to napój, który nie przyprawia o ból głowy, nie upija, daje rozkosz pijącym i wypływa z białego źródła. Gdy się je pije, nie powoduje upojenia, nie wywołuje zawrotów głowy, nie skłania do grzechu ani nie prowadzi do mówienia niedorzeczności. W Raju znajdują się różnorodne owoce, gaje palm daktylowych, drzewa granatu, winnice, bezkolcowe drzewa lotosu, bananowce z uginającymi się kiściami owoców oraz rozmaite gatunki ptasiego mięsa.

Szaty mieszkańców Raju są z cienkiego i grubego, czystego jedwabiu; ich ozdoby są ze złota, a ich domy są piękne. Służą im nieśmiertelni młodzieńcy, których z powodu ich piękna można by wziąć za rozsypane perły; krążą oni ze złotymi pucharami i tacami. Wszystko, czego dusze mieszkańców Raju zapragną i co ich oczy ujrzą, jest tam dostępne. Mają tam pałace wzniesione jedne nad drugimi, pod którymi płyną rzeki. Czekają na nich oczyszczone małżonki o wielu wspaniałych cechach. Zarówno mieszkańcy Raju, jak i ich małżonki, spoczywają w jego cieniach, oparci na tronach. Wszelka nienawiść (kin) z ich serc została przez Allaha usunięta i zasiadają jak bracia na tronach, zwróceni do siebie twarzami. Nie ma tam dla nich żadnego zmęczenia ani trudu. Nie usłyszą tam pustej ani kłamliwej mowy.

Dobrodziejstwa (nimetler) Raju są tak piękne, że ludzki rozum i wyobraźnia nie są w stanie ich pojąć. Znajdują się tam wszelkie rodzaje materialnych (maddî) i duchowych (manevî), cielesnych i duchowych (rûhanî) rozkoszy oraz szczęścia — aż po najdrobniejsze szczegóły. Allah Najwyższy, opisując tamtejsze dobrodziejstwa, czyni to poprzez porównanie ich do dóbr ziemskich, abyśmy mogli je zrozumieć. W rzeczywistości jednak tamtejsze dobrodziejstwa nie mają z tutejszymi żadnego podobieństwa poza nazwą. Są to niezrównane dary stworzone nie według warunków ziemskich, lecz według warunków Raju.

Prorok Muhammad (sallallahu alejhi we sellem — pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) w świętym hadisie (hadis kudsi — hadis, w którym Prorok przekazuje słowa bezpośrednio od Allaha) tak opisał dobra Raju:

„Allah Najwyższy rzecze: Przygotowałem dla Moich prawych sług w Raju takie dobra, jakich żadne oko nie widziało, żadne ucho nie słyszało i o jakich nawet nie pomyślało serce żadnego człowieka”.

Niewątpliwie największym dobrodziejstwem w Raju jest uzyskanie zadowolenia Allaha (Allah’ın rızası) i ujrzenie Allaha. Na ten temat w Koranie powiedziano:

„...Jednak największym szczęściem jest zadowolenie Boga. To jest osiągnięcie wielkie!” (Sura Skrucha (At-Tauba), 72.)

Z drugiej strony wierni, po wejściu do Raju w świecie ostatecznym, ujrzą Allaha. Nie posiadamy jednak pewnej wiedzy na temat natury ani sposobu tego widzenia.

W Koranie powiedziano:

„Niektóre twarze tego Dnia będą jaśniejące 23. ku swemu Panu spoglądać. ”  (Sura Zmartwychwstanie (Al-Kijama), 22-23.)

Nasz Prorok (sallallahu alejhi wa sallam) tak opisuje fakt, że wierni ujrzą Allaha w życiu ostatecznym:

„Zaprawdę, ujrzycie waszego Pana tak, jak widzicie ten księżyc (w pełni).” (Buchari, Mewakit, 16; Tawhid, 24; Muslim, Iman, 81; Tirmizi, Dżanna, 15.)

.Raj i życie w nim są nieśmiertelne i nieskończone, a jego mieszkańcy będą tam żyć na wieki. To właśnie wieczność i nieśmiertelność czynią Raj Rajem oraz nadają tamtejszemu życiu wartość i wyższość. Pomimo całego jego piękna i wspaniałych dóbr, gdyby Raj — podobnie jak ten świat — był tymczasowy i przemijający, a śmierć istniała także tam, wówczas nie miałby żadnej wartości. Oznacza to, że sama wieczność i nieśmiertelność są w Raju wielkim dobrodziejstwem i to właśnie ta cecha czyni go tak cennym.

Nie zapominajmy, że na Raj zasługuje się, żyjąc na tym świecie. Droga do jego zdobycia prowadzi przez wiarę w istnienie i jedność Allaha, w Jego aniołów, księgi, proroków, w Dzień Ostateczny oraz w przeznaczenie (dobre i złe); przez postępowanie zgodne z Koranem i sunną (tur. sünnet — praktyka i przykład) Proroka Muhammada (sallallahu alejhi wa sallam), w dążeniu do zadowolenia Allaha; oraz przez życie w dobrej moralności (tur. güzel ahlâk). Innej drogi zbawienia nie ma. Dlatego wszyscy powinniśmy na tym świecie dokładać starań, aby zasłużyć na Raj. Niech Allah Najwyższy obdarzy nas wszystkich wejściem do Raju i życiem w nim w wiecznym Jego zadowoleniu. Amen.

Dowodów na istnienie życia ostatecznego jest bardzo wiele. Jednym z nich jest sama Ziemia.

Oryginał:

فَانظُرْ إِلَىٰٓ ءَاثَارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْييِ ٱلْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَآ ۚ إِنَّ ذَٰلِكَ لَمُحْيِ ٱلْمَوْتَىٰ ۖ وَهُوَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Transliteracja: Fanẓur ilá āthāri raḥmati-llāhi kajfa juḥji-l-arḍa ba'da mautihā; inna dhālika la-muḥji-l-mautā ła huła 'alá kulli szaj'in qadīr

Polskie znaczenie: „Spójrz więc na ślady miłosierdzia Allaha, jak On ożywia ziemię po jej śmierci! Zaprawdę, On z pewnością ożywi umarłych! On jest nad każdą rzeczą wszechwładny!” (Sura Ar-Rum, 30:50)

Ten werset, przytaczając przykłady ze zjawisk, które obserwujemy na własne oczy, pozwala na lepsze zrozumienie tej prawdy.

Po każdej zimie nadchodzi wiosna. Czyż miliardy roślin i zwierząt, które umierają jesienią, spędzają zimę w stanie śmierci, a następnie na nowo ożywają wiosną, nie są najpiękniejszym przykładem prawdy o zmartwychwstaniu po śmierci?

Liczba istot ożywianych jednej wiosny jest tysiące razy większa, niż liczba wszystkich ludzi, którzy żyli i będą żyć od czasów Adama (alejhissalam – Pokój z nim) aż do Dnia Zmartwychwstania. Wszyscy ludzie razem wzięci nie dorównują nawet liczbie much stworzonych w ciągu jednej wiosny.

Każdego roku ożywianych jest na nowo trzysta tysięcy gatunków roślin i zwierząt. Każdy z tych gatunków liczy sobie miliardy osobników. Muchy to tylko jeden z tych trzystu tysięcy gatunków. Zatem każdej wiosny ożywa tyle istot, ile wynosi trzysta tysięcy ludzkości. A wszystko to dzieje się na naszych oczach.

Program duchowy roślin, które umierają każdej jesieni, jest umieszczany w ich nasionach i tam przechowywany. Gdy następnej wiosny nasiono trafia do ziemi, roślina ożywa. Niektóre są ożywiane w identycznej formie, inne w podobnej. Allah, który przechowuje program duchowy prostego stworzenia w jego nasionach, z pewnością zachowuje również duszę swojego najcenniejszego stworzenia, człowieka, i ożywi go na nowo w ziemi miejsca zgromadzenia.

Nasiono, które trafia do ziemi, chociaż gnije i rozpada się, stanowi pierwszy etap nowego życia, zmartwychwstania. Dokładnie tak samo ciało człowieka, który umiera i trafia do grobowej ziemi, gnije, lecz śmierć i gnicie pod ziemią stanowią początek nowego życia. Allah, który w swojej wszechmocy każdej wiosny z taką łatwością ożywia miliardy istot, tak samo jak budzi ludzi ze snu, z pewnością obudzi człowieka w poranek zmartwychwstania. Zwłaszcza, że złożył obietnicę i jest w stanie spełnić to, co obiecał.

Zatem istnienie życia ostatecznego, istnienie zmartwychwstania po śmierci, jest prawdą pewniejszą, niż nadejście wiosny czy poranka. Ten, który stworzył dzisiejszy dzień z niczego, z pewnością jest w stanie stworzyć i dzień jutrzejszy. Ten, który stworzył rośliny i zwierzęta, które widzimy w tym roku, z pewnością jest w stanie ożywić je po śmierci w nowej wiośnie. Nawet jeśli komórki człowieka przejdą do innych istot i będą funkcjonować w ich ciałach, podczas zmartwychwstania komórki każdego człowieka zostaną stworzone na nowo.

Również istniejące w nas pragnienie wiecznego istnienia, pragnienie, by nigdy nie przestać istnieć, jest dowodem na istnienie życia ostatecznego. Kiedy Allah dał nam uczucie pragnienia, w zamian dał wodę. Kiedy stworzył uczucie głodu, stworzył również pożywienie, które zaspokaja nasz głód. To Allah stworzył w człowieku niezadowolenie z tego życia, pragnienie wiecznego życia, czyli potrzebę życia ostatecznego. Allah, który w odpowiedzi na uczucie pragnienia stworzył możliwość picia wody, a w odpowiedzi na uczucie głodu możliwość jedzenia, z pewnością w odpowiedzi na nasze pragnienie wiecznego życia stworzy życie ostateczne. Gdyby Allah nie chciał nam tego dać, nie dałby nam pragnienia. Skoro Allah sprawia, że pragniemy życia ostatecznego bardziej niż czegokolwiek innego, z pewnością nam je da.

Człowiek, który każdej nocy zapada w sen, będący młodszym bratem śmierci, i każdego ranka otwiera oczy na świat, jakby na nowo zmartwychwstawał, każdego dnia ogląda znaki Dnia Zmartwychwstania i Zgromadzenia.

„Z jaką racjonalnością, koniecznością i pewnością po tej nocy nastąpi poranek, a po tej zimie wiosna, z taką samą pewnością po życiu przejściowym (barzakh) nastąpi poranek zmartwychwstania i jego wiosna.”

— Z dzieła „Słowa” (Sözler)

Promienie tamtego życia nieustannie nas wzywają. Ważne jest jednak, by zaakceptować je, zanim tam dotrzemy; by móc dostrzec słońce w pierwszych promieniach brzasku. Gdy słońce już wzejdzie, czy jego akceptacja będzie miała jeszcze jakąś wartość? Promień tego słońca jest również w naszym własnym świecie duchowym – to pragnienie wieczności. Bediüzzaman wyraża, że to pragnienie jest odrębnym dowodem na istnienie życia ostatecznego, w tej wspaniałej sentencji:

„(Gdyby nie chciał dać, nie dałby pragnienia.) Tak, gdyby Byt, który nas stworzył, nie chciał, abyśmy oglądali ten świat, czy dałby nam oczy w łonie matki? Gdyby nie pragnął, abyśmy słyszeli te piękne dźwięki, czy dałby nam uszy? Otóż największym dowodem na istnienie życia ostatecznego jest to pragnienie «wiecznego życia» umieszczone w ludzkiej duszy.”

Oryginał:

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الْدَّارَ الْـَٔاخِرَةَ وَلَا تَنسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا

Transliteracja: Łabtaghi fīmā ātāka-llāhu-d-dāra-l-ākhirah; ła lā tansa naṣībaka mina-ddunjā

Polskie znaczenie: „I szukaj poprzez to, co dał ci Allah, siedziby ostatecznej i nie zapominaj o swojej części na tym świecie...” (Sura Al-Qasas, 28:77)

Człowiek, który przez całe życie pragnie tego, co niskie, przyzwyczaja się do niskości i goni za niskimi sprawami, nie jest już w stanie dbać o siedzibę ostateczną. Wysokie ideały, wzniosłe cechy, piękna moralność stopniowo znikają z jego duszy. Istnieje też tego przeciwieństwo. W miarę jak człowiek wzrasta w wierze, wykazuje większą tęsknotę za spotkaniem ze swoim Panem. W miarę jak wysyła obfity kapitał do życia ostatecznego, zaczyna bardziej pragnąć tam dotrzeć. Podobnie jak pilny uczeń, który myśli o swojej przyszłości i bierze pod uwagę stanowiska, które w przyszłości osiągnie, przestaje przywiązywać wagę do szkolnego podwórka, klasy, stołówki czy ławki, tak samo w jego sercu miłość do tego świata stopniowo maleje. Żaden zdrowy rozum nie może przypuszczać, że życie zaczyna się na tym świecie i na tym świecie się kończy.

Oryginał:

أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنفُسِهِمْ ۗ مَا خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَاوَاتِ وَٱلْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَآ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَأَجَلٖ مُّسَمًّى ۗ وَإِنَّ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلنَّاسِ بِلِقَآءِ رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ

Transliteracja: Ałalam jatafakkarū fī anfusihim; mā khalaqa-llāhu-ssamāłāti ła-l-arḍa ła mā bajnahumā illā bil-ḥaqqi ła ‘adżalim musammā; ła inna kathīram mina-nnāsi bi-liqā'i rabbihim la-kāfirūn

Polskie znaczenie: „Czyż oni nie zastanowili się nad samymi sobą? Allah stworzył niebiosa i ziemię, i to, co jest między nimi, tylko w prawdzie i na określony czas. Zaprawdę, wielu spośród ludzi nie wierzy w spotkanie ze swoim Panem!” (Sura Ar-Rum, 30:8)

Po Wniebowstąpieniu (Mi'radż), nasz wspaniały Prorok (alejhissalatu łassalam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) tak opisał świat ostateczny swoim towarzyszom:

„Ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie pojęło.”

Nie można lepiej opisać Raju, ponieważ jest to opis Tego, kto Raj widział. Czyż nie możemy zrozumieć modlitwy Bediüzzamana:

„Pokaż nam oryginały i źródła próbek i cieni, które nam pokazałeś.”

w następujący sposób? Świat doczesny to tylko świat form i cieni. O ile fotografia człowieka jest gorsza od niego samego, o tyle jego stan w Raju będzie lepszy niż na tym świecie. Już teraz można odczuć, o ile Raj, w którym drzewa słuchają rozkazów, jest lepszy od tego świata, w którym człowiek nie rozumie słów. Co więcej, rozum również mówi: „tak właśnie powinno być”.

Najważniejszym i samodzielnym dowodem na istnienie życia ostatecznego jest obietnica Allaha w tej kwestii. Cuda Koranu są również dowodem na istnienie życia ostatecznego.

Czy jest możliwe, aby Allah pozwolił, by ci, którzy wierzą w Jego obietnicę, którzy wierzą, że stworzenie życia ostatecznego jest dla Niego bardzo łatwe, którzy zwracają się do Niego i proszą Go o życie ostateczne, zostali nazwani kłamcami i zawiedli się; a w zamian za to uznał za słusznych i potwierdził tych, którzy nie wierzą w Jego obietnicę, którzy nie uważają za możliwe, by stworzył życie ostateczne, którzy Go ignorują, którzy Mu zaprzeczają i którzy szydzą z tych, którzy się do Niego zwracają? Oczywiście, że nie! Wszystko, co widzimy, świadczy o tym, że Allah jest prawdomówny i nie złamie swojej obietnicy. Kłamstwo rodzi się z niedoskonałości i słabości. U Allaha zaś nie można sobie wyobrazić ani niedoskonałości, ani słabości.

Zarówno w czasach Proroka (s.a.ł.), jak i w późniejszych okresach, podstawą wątpliwości co do istnienia życia ostatecznego było pytanie: „Czy Allah może stworzyć życie ostateczne?”. To jest pytanie, w którym splata się węzeł wątpliwości. Koran odpowiada na to pytanie bardzo krótko, bardzo jasno i w sposób całkowicie rozwiązujący problem, dając wspaniałą odpowiedź.

Oryginał:

أَوَلَمْ يَرَ ٱلْإِنسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِن نُّطْفَةٍ فَإِذَا هُوَ خَصِيمٌ مُّبِينٌ

وَضَرَبَ لَنَا مَثَلاً وَّنَسِيَ خَلْقَهُۥۖ قَالَ مَن يُّحْييِ ٱلْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ

قُلْ يُحْيِيهَا ٱلَّذِيٓ أَنشَأَهَآ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ

Transliteracja: Ałalam jara-l-insānu annā khalaqnāhu min nuṭfatin fa-idhā huła khaṣīmun mubīn; ła ḍaraba lanā mathalał ła nasija khalqah; qāla maj juḥji-l-'iẓāma ła hija ramīm; Qul juḥjīha-lladhī ansza'ahā ałłala marrah; ła huła bi-kulli khalqin 'alīm

Polskie znaczenie: „Czyż człowiek nie widzi, że stworzyliśmy go z kropli nasienia? A oto on jest jawnym przeciwnikiem! I przytacza Nam przykład, a zapomina o swoim stworzeniu. Mówi: «Kto ożywi kości, kiedy będą już spróchniałe?» Powiedz: «Ożywi je Ten, który je stworzył po raz pierwszy. On jest o każdym stworzeniu wszechwiedzący!»” (Sura Jasin, 36:77-79)

Ten, który stworzył po raz pierwszy! Wiedza o tym, że Allah nas stworzył, jest wystarczającym dowodem, by zrozumieć istnienie życia ostatecznego i to, jak łatwe jest dla Niego jego stworzenie. Badanie wszechświata, zrozumienie, jak doskonale, z jaką subtelnością i planując wszystkie szczegóły Allah go stworzył, wystarczy, by pojąć, jak łatwo stworzy życie ostateczne.

Oryginał:

Transliteracja: Ła qālū a-idhā kunnā 'iẓāmał ła rufātan a-innā la-mab'ūthūna khalqan dżadīdā; Qul kūnū ḥidżāratan ał ḥadīdā; Ał khalqan mimmā jakburu fī ṣudūrikum; fa-sajaqūlūna maj ju'īdunā; quli-lladhī faṭarakum ałłala marrah

Polskie znaczenie: „I powiedzieli: «Czyż kiedy staniemy się kośćmi i prochem, to czyż naprawdę zostaniemy wskrzeszeni w nowym stworzeniu?» Powiedz: «Bądźcie nawet kamieniem lub żelazem, albo jakimkolwiek stworzeniem, które w waszych sercach wydaje się wielkie.» Wtedy zapytają: «Kto nas przywróci?» Powiedz: «Ten, który was stworzył po raz pierwszy…»” (Sura Al-Isra, 17:49-51)

Stworzenie życia ostatecznego jest dla Allaha bardzo łatwe. Jest to zarówno Jego obietnica, jak i nasza największa potrzeba, a setki wersetów Koranu z naciskiem zwiastują życie ostateczne. Skoro wiadomo, jak łatwe jest dla Allaha stwarzanie, zaprzeczanie jest naprawdę zdumiewającym zachowaniem. Allah jest stwórcą człowieka i wie, jak ziemia niszczy ludzkie ciało. Allah nie zapomina o pierwotnym stworzeniu człowieka z powodu tego, że ziemia niszczy ludzkie ciało.

Oryginał:

وَقَالُوا أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا ذَٰلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ

قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنقُصُ ٱلْأَرْضُ مِنْهُمْ ۖ وَعِندَنَا كِتَٰبٌ حَفِيظٌۭ

Transliteracja: Ła qālū a-idhā mitnā ła kunnā turābā; dhālika radż'um ba'īd; Qad 'alimnā mā tanquṣu-l-arḍu minhum; ła 'indanā kitābun ḥafīẓ

Polskie znaczenie: „I mówią: «Czyż kiedy pomrzemy i staniemy się prochem? To jest daleki powrót!» My już wiemy, co ziemia z nich uszczupla. U Nas jest Księga, która wszystko zachowuje.” (Sura Qaf, 50:3-4)

Allah nawet w pojedynczej cząsteczce DNA przechowuje wszystkie informacje o ludzkim ciele. Kiedy Koran mówi, że możemy zrozumieć istnienie życia ostatecznego, patrząc na nasze stworzenie, w wielu wersetach kieruje nasz wzrok na to, jak Allah stwarza. W rozdziałach, w których badamy cuda Koranu, wiele z tych cudów dotyczy również doskonałości stworzenia Allaha we wszechświecie. Komórki naszego ciała nieustannie umierają, a nowe komórki są nieustannie stwarzane. Żadne z naszych ciał nie ma dziś ani jednej komórki z dnia narodzin. Jedzenie, które spożywamy, nieustannie staje się częścią naszego ciała i zastępuje stare, umierające części. Atomy, które są podstawowymi budulcami naszego ciała, takie jak węgiel, wodór, azot, tlen, fosfor, siarka, w trakcie naszego życia nieustannie wchodzą do naszego ciała i wychodzą z niego, a na końcu mieszają się z ziemią. Jednak nasza niematerialna esencja, którą nazywamy „jaźnią, duszą” (nafs, ruh), jest tą esencją, która pozostaje niezmienna we wszystkich tych zmianach. Allah, nawet gdy żyjemy, nieustannie odnawia nasze materialne ciało, stwarzając je na nowo. Allah, który wie, jak ziemia niszczy nasze ciało i jaka jest jego pierwotna natura, obiecał, że stworzy nas na nowo. Skoro ta obietnica jest bardzo łatwa do spełnienia i jest obietnicą Allaha, z pewnością się spełni. Wiele wersetów Koranu kieruje nasz wzrok na stworzenie wszechświata i ziemi, i przedstawia je jako dowód na stworzenie życia ostatecznego i wskrzeszenie umarłych.

Oryginał:

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ ٱللَّهَ الَّذِى خَلَقَ ٱلسَّمَـٰوَاتِ وَٱلْأَرْضَ وَلَمْ يَعْىَ بِخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلَىٰٓ أَن يُحْـِۧىَ ٱلْمَوْتَىٰ ۚ بَلَىٰٓ ۚ إِنَّهُۥ عَلَىٰ كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ

Transliteracja: Ałalam jarał anna-llāha-lladhī khalaqa-ssamāłāti ła-l-arḍa ła lam ja’ja bi-khalqihinna bi-qādirin 'alá aj juḥjīa-l-mautā; balā innahu 'alá kulli szaj'in qadīr

Polskie znaczenie: „Czyż oni nie widzieli, że Allah, który stworzył niebiosa i ziemię i nie był zmęczony ich stworzeniem, jest w stanie ożywić umarłych? O tak! Zaprawdę, On jest nad każdą rzeczą wszechwładny!” (Sura Al-Ahqaf, 46:33)

Stworzenia na ogromne odległości we wszechświecie, ogromna liczba istnień, gatunków, ukazują, że dla Allaha stworzenie jednej jednostki i stworzenie ogromnych liczb jest tym samym, że dla Niego nie ma żadnej trudności.

Oryginał:

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ وَّاٰحِدةٍ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌۢ بَصِيرٌ

Transliteracja: Mā khalqukum ła lā ba'thukum illā ka-nafsił łāḥidah; inna-llāha samī'um baṣīr

Polskie znaczenie: „Wasze stworzenie i wasze wskrzeszenie jest tylko jak stworzenie i wskrzeszenie jednej duszy. Zaprawdę, Allah jest Słyszący, Widzący!” (Sura Luqman, 31:28)

Na przestrzeni dziejów ludzkości kwestia śmierci zajmowała umysły ludzi w przeszłości, zajmuje je również dzisiaj i — jak się wydaje — będzie je zajmować także w przyszłości. Dzieje się tak dlatego, że człowiek nosi w sobie naturalne pragnienie życia wiecznego i nie chce umierać. Mimo to nikt nie jest w stanie przeciwstawić się śmierci i każdy pozostaje wobec niej całkowicie bezradny.

Święty Koran (Kur’ân-ı Kerîm) na wiele sposobów naucza, że zmartwychwstanie po śmierci jest z punktu widzenia rozumu możliwe i że z całą pewnością nastąpi.

a) Dowód pierwszego stworzenia

Ten, kto stwarza z niczego, z pewnością jest zdolny stworzyć ponownie po raz drugi. Koran przytacza ten argument w następującym wersecie:

„(Człowiek) zapomina o swym stworzeniu. Mówi: „Kto ożywi kości, które zmurszały?”. Powiedz: „Ożywi je Ten, który stworzył je po raz pierwszy. On ma pełną wiedzę o każdym stworzeniu.” ( Sura Ja sin, 78-79.)

Pamiętajmy!...

Tak jak Allah Najwyższy nie traci nasienia zasianego w ziemi po tym, jak ono obumrze, lecz wskrzesza je na nowo, czyniąc z niego drzewo, tak samo nie porzuci On człowieka, który przez śmierć powraca do ziemi. Z tego powodu człowiek, będący najcenniejszą i najszlachetniejszą z istot, nie ulegnie rozkładowi i nie zniknie wraz ze śmiercią, lecz zostanie ponownie wskrzeszony przez Allaha Najwyższego w Świecie Ostatecznym (âhiret âlemi – świat życia po śmierci).

W innym wersecie Allah Najwyższy zwraca się do ludzi słowami:

„O ludzie! Jeśli macie wątpliwości co do zmartwychwstania, to pomyślcie, że My stworzyliśmy was z prochu, potem z kropli nasienia, potem z grudki krwi zakrzepłej, potem z kęska ciała częściowo ukształtowanego i bezkształtnego, aby wam to objaśnić. I umieszczamy w łonach to, co chcemy, aż do oznaczonego czasu. Następnie wyprowadzamy was jako niemowlęta, abyście osiągnęli dojrzałość. Niektórzy z was umierają wcześniej, a niektórych doprowadzamy do takiego wieku, że nie wiedzą już niczego, co niegdyś wiedzieli.” (Sura Pielgrzymka (Al-Hadżdż), 5.)

W tym wersecie Allah Najwyższy, zwracając się do tych, którzy zaprzeczają zmartwychwstaniu, w sposób zwięzły i logiczny przypomina etapy pierwotnego stworzenia człowieka. Od kropli nasienia (nutfa), poprzez kolejne fazy rozwoju, aż do narodzin i starości — cały ten proces ukazany jest jako cudowny (mu‘dżizowy) akt stworzenia z niczego.

Poprzez to przypomnienie Allah przybliża ludzkiemu rozumowi ideę ponownego stworzenia i wskrzeszenia po śmierci w życiu ostatecznym (Ākhirah), podkreślając, że nie jest to ani niemożliwe, ani sprzeczne z rozumem. Wręcz przeciwnie — Ten, który stworzył człowieka po raz pierwszy w tak doskonały sposób, z łatwością jest zdolny przywrócić go do życia po śmierci.

b) Dowód z większego na mniejsze (łatwiejsze)

 Ten, kto potrafi stworzyć rzecz trudniejszą, z całą pewnością jest również zdolny stworzyć rzecz łatwiejszą. Stworzenie niebios i ziemi jest bez wątpienia większe i bardziej złożone niż stworzenie człowieka. Allah, który stworzył niebiosa i ziemię oraz utrzymuje je w przestrzeni kosmicznej bez jakiegokolwiek podparcia, niewątpliwie posiada moc (kudret), aby ponownie wskrzesić człowieka po śmierci.

Co więcej, pierwsze stworzenie człowieka jest trudniejsze niż jego drugie stworzenie. Allah, który był w stanie stworzyć człowieka po raz pierwszy, tym bardziej jest zdolny stworzyć go ponownie. Znaczenie to zostało jasno wyrażone w następujących wersetach Koranu:

„Czyżby nie widzieli, że Bóg, który stworzył niebiosa i ziemię i nie zmęczył się ich stworzeniem, jest w stanie ożywić umarłych?” (Sura Wydmy (Al-Ahkaf), 33.)

„On jest Tym, który czyni pierwsze stworzenie, a potem je powtarza. To jest dla Niego łatwe.” (Sura Ar-Rum, 27.)

„Czyżby miało zmęczyć Nas pierwsze stworzenie, że oni powątpiewają w nowe stworzenie?” (Sura Kaf, 15.)

Znaczenie wersetu:

„(O ludzie!) Wasze stworzenie i wasze zmartwychwstanie jest takie samo jak jednej duszy. Zaprawdę, Bóg jest Słyszący, Widzący!” (Sura Lukman, 28).

W wersetach tych wyjaśnia się, że Allah Najwyższy, który bez najmniejszego wysiłku stworzył niebiosa i ziemię, z jeszcze większą łatwością jest w stanie stworzyć człowieka na nowo. Zwraca się również uwagę na to, że skoro przy pierwszym stworzeniu nie objawiła się żadna słabość, to tym bardziej nie pojawi się ona przy drugim stworzeniu, które — z punktu widzenia ludzkiego rozumowania — jest łatwiejsze.

Podkreśla się także, że wszyscy ludzie zostaną ponownie wskrzeszeni i wyprowadzeni z grobów, a następnie zgromadzeni na Sądzie Ostatecznym (haşr). Dla Allaha stworzenie z niczego całej ludzkości, jej wskrzeszenie po śmierci i zebranie na jednym miejscu jest tak samo łatwe, jak stworzenie, wskrzeszenie i zgromadzenie jednego człowieka.

Relatywność pojęć trudności i łatwości

W rzeczywistości pojęcia takie jak trudność i łatwość są pojęciami względnymi i odnoszą się wyłącznie do ludzi. Wynikają one z naszej ograniczonej siły, wiedzy i możliwości. Dla Allaha Najwyższego nie istnieje coś takiego jak trudne, łatwe, trudniejsze czy łatwiejsze — dla Niego wszystko jest jednakowo łatwe.

Człowiek został stworzony jako istota słaba, ograniczona w mocy, wiedzy i woli. Allah natomiast jest Stwórcą absolutnym, nieskończonym pod każdym względem i wszechmocnym. Ponieważ Jego moc, wiedza, wola oraz wszystkie imiona i atrybuty są nieskończone, w akcie stwarzania nie ma dla Niego różnicy między małym a wielkim, jednym a wieloma.

Dlatego dla Allaha nie istnieje żadna różnica między stworzeniem jednej drobiny a jednego słońca, ani między stworzeniem jednego człowieka a miliardów ludzi. Nic nie sprawia Mu trudności. Stworzenie całej wiosny jest dla Niego tak łatwe, jak stworzenie jednego kwiatu.

Allah Najwyższy w Koranie zwraca się do ludzi językiem dostosowanym do ich możliwości rozumienia, dlatego używa pojęć „łatwe” i „trudne”, aby przybliżyć te prawdy ludzkiemu umysłowi. W rzeczywistości jednak dla Allaha nie ma żadnej różnicy między stworzeniem jednego atomu a całego wszechświata.

c) Ten, który ożywia martwą ziemię, może również wskrzesić człowieka

Allah Najwyższy, który każdego roku ożywia martwą ziemię, jest bez wątpienia zdolny również wskrzesić człowieka po śmierci. Koran wielokrotnie wskazuje na to zjawisko jako jasny i zrozumiały dowód zmartwychwstania.

Znaczenie wersetu:

„I zesłaliśmy z nieba wodę błogosławioną i dzięki niej daliśmy wyrosnąć ogrodom i wysianemu ziarnu. I palmom wysokim z kiściami owoców ułożonymi jedne nad drugimi. Jako zaopatrzenie dla Naszych sług. I ożywiliśmy nią martwą krainę. Takie też będzie wasze zmartwychwstanie!” (Sura Kaf, 9-11.)

Tak jak martwa, wyschnięta ziemia zostaje ożywiona przez deszcz i w krótkim czasie pokrywa się zielenią, tak samo ludzie, którzy po śmierci obrócili się w proch, zostaną ponownie ożywieni na rozkaz Allaha. Ten przykład jest szczególnie przekonujący, ponieważ człowiek obserwuje go każdego roku własnymi oczami.

Sprawiedliwość Boża a konieczność życia ostatecznego

Na tym świecie sułtani, królowie i władcy — posiadając władzę państwową — nagradzają tych, którzy są im posłuszni i przestrzegają ustanowionych przez nich praw, a karzą buntowników. Podobnie Allah Najwyższy, który posiada wspaniałe panowanie Boskości (ulûhijjet saltanatı) nad całym wszechświatem, nagrodzi tych, którzy są Mu posłuszni, i ukarze tych, którzy się buntują.

Jednakże na tym świecie nagroda i kara nie są wymierzane w sposób pełny i ostateczny. Często zdarza się, że sprawiedliwi cierpią, a niesprawiedliwi unikają kary. To jasno wskazuje, że musi istnieć inny świat, w którym sprawiedliwość zostanie urzeczywistniona w pełni, bez żadnych braków i niesprawiedliwości.

Tym światem jest Świat Ostateczny (âhiret âlemi). Dlatego każdy człowiek — czy tego chce, czy nie — zostanie do niego skierowany.

Imiona Allaha a konieczność istnienia życia ostatecznego

Imiona Allaha same w sobie wskazują na konieczność istnienia życia ostatecznego i wręcz go wymagają. Ponieważ Allah jest wieczny, również Jego imiona oraz przejawy tych imion muszą mieć wieczne pole manifestacji.

Na przykład imiona Al-Karîm (Szczodry) i Ar-Rahîm (Miłosierny) objawiają się w tym świecie w sposób niezwykle obfity. Allah jest Al-Karîm — posiadaczem nieskończonej hojności. Objawia się to w świecie poprzez niezliczone owoce, warzywa i wszelkiego rodzaju dary, którymi obdarza człowieka. Owoce napełniają gałęzie drzew, a rośliny jakby niosły swoje plony na tacach, ofiarowując je ludziom.

Nota

Spoglądając na zgromadzenie i zmartwychwstanie (haşr we neşr — zebranie i ponowne rozprzestrzenienie), które dokonuje się każdej wiosny, widzimy, że Allah Najwyższy (Allah Teʿâlâ) w niezwykle krótkim czasie wskrzesza i gromadzi miliony gatunków małych i dużych zwierząt oraz roślin.

Przywraca On w identycznej postaci korzenie wszystkich drzew i ziół, a także niektóre zwierzęta. Inne natomiast stwarza na ich podobieństwo, w formie tak bliskiej pierwowzorowi, że niemal graniczy to z pełną identycznością. Tymczasem nasiona, które materialnie różnią się między sobą w minimalnym stopniu i są całkowicie ze sobą wymieszane, zostają z doskonałym rozróżnieniem i rozpoznaniem wskrzeszone — z niezwykłą szybkością, na ogromną skalę, z absolutną łatwością oraz w doskonałym porządku i mierze.

W ciągu sześciu dni lub sześciu tygodni dokonuje się to, co dla ludzkiego rozumu wydaje się niewyobrażalne. Czy zatem jest w ogóle możliwe, aby dla Bytu (Zât), który dokonuje takich dzieł, cokolwiek mogło być trudne?
Czy mógłby On nie być zdolny do stworzenia niebios i ziemi w sześć dni?
Czy mógłby nie być w stanie wskrzesić człowieka jednym rozkazem, jednym okrzykiem (sayha — dźwiękiem wydobytym z Sur, w który zadmie anioł Isrāfīl — ʿalayhi as-salām)?

Ḥâşâ! — jest to całkowicie niemożliwe do pomyślenia w odniesieniu do Boga.

(Bediüzzaman Said Nursî, „Sözler”)

Świat roślin przypomina sługę, który korowód za korowodem przynosi dary Allaha. Świat zwierząt tworzy kolejny korowód, przynosząc inne rodzaje zaopatrzenia, takie jak mleko, mięso i wełnę. Wszystko to jest oczywistym dowodem nieskończonej hojności i jej Właściciela.

Jednak krótkość ludzkiego życia pokazuje, że człowiek nie jest w stanie w tym przemijającym świecie w pełni korzystać z nieskończonej hojności. Tymczasem posiadanie nieskończonej hojności wymaga nieskończonego obdarowywania. Dlatego pełna manifestacja imienia Al-Karîm wymaga istnienia wiecznego świata, w którym człowiek będzie mógł doświadczać darów bez końca.

Podobnie Allah jest Ar-Rahîm — posiadaczem nieskończonego miłosierdzia. Jednym z najbardziej oczywistych dowodów tego miłosierdzia jest umieszczenie współczucia w sercach wszystkich matek, dzięki czemu chronią one swoje potomstwo z niezwykłą troską.

Na przykład kura opiekuje się pisklęciem, gdy jest ono małe, karmi je i ogrzewa. Gdy jednak pisklę dorośnie, kura zaczyna je dziobać i odbiera mu ziarno. Pokazuje to jasno, że to nie matka jest pierwotnym źródłem współczucia. To Allah daje współczucie wtedy, gdy jest ono potrzebne, i odbiera je, gdy zadanie zostaje spełnione.

Ochrona niezliczonych istot żywych poprzez współczucie dane wszystkim matkom we wszechświecie jest wyraźnym dowodem nieskończonego miłosierdzia Allaha. A nieskończone miłosierdzie również wymaga wiecznego świata, w którym jego pełne skutki zostaną objawione.

Ciąg dalszy dowodów na zmartwychwstanie i istnienie życia ostatecznego

 Dzięki danemu współczuciu matki odczuwają wielką radość i spełnienie w opiece nad swoim potomstwem. Z powodu tego współczucia matka potrafi nawet poświęcić własne życie dla swojego dziecka.

Jednakże myśl o wiecznej rozłące z dzieckiem, od którego musiałaby odejść na zawsze, sprawia, że to samo współczucie staje się dla niej źródłem bólu i udręki, gdyż oznaczałoby to wieczne oddzielenie od ukochanego potomstwa. Właściciel nieskończonego miłosierdzia nie dopuściłby do takiej wiecznej rozłąki, ponieważ byłoby to sprzeczne z prawdziwym miłosierdziem.

Zatem dowody nieskończonego miłosierdzia, widoczne w całym wszechświecie, wymagają istnienia wiecznej wspólnoty i nie pozwalają na wieczne unicestwienie. To również jasno wskazuje na istnienie i wieczność życia ostatecznego.

Allah jest również Al-Hakīm (Mądry, Wszystkowiedzący), co oznacza, że posiada nieskończoną mądrość. Dostrzegamy ją, obserwując, że wszystko we wszechświecie zostało stworzone z mądrością (hikmet) i w określonym celu.

Gdy pytamy: „Dlaczego ludzkie ucho ma kształt muszli?”, odpowiadamy: „Aby skutecznie zbierało dźwięki”.
Gdy pytamy: „Dlaczego liście są zielone?”, ponownie wskazujemy na określony cel i korzyść.

Wszystkie nauki, badając wszechświat, odkrywają w nim ład, celowość i pożytek. Innymi słowy, dowodzą one, że Byt, który nim zarządza, działa z nieskończoną mądrością. Mądre stworzenie jest przeciwieństwem tego, co bezcelowe, chaotyczne i marnotrawne (isrāf).

Skoro więc Artysta wszechświata uczynił cały kosmos sługą człowieka, nie porzuci człowieka w ziemi bez ponownego wskrzeszenia, marnując w ten sposób owoce całego stworzenia. Wynika z tego, że mądrość obecna we wszechświecie dowodzi istnienia świata wiecznego.

Widzimy również, że zgodnie z imieniem Allaha Ar-Razzāq (Żywiciel, Zaopatrujący), każdemu stworzeniu daje On najodpowiedniejsze pożywienie i żywi każdą istotę w sposób najpiękniejszy i najbardziej miłosierny.

Ponieważ jednak ten świat jest przemijający i tymczasowy, imiona Allaha nie mogą się tu objawić w pełni. Aby mogły zamanifestować się całkowicie, bez braków i w nieskończoności, konieczne jest istnienie Świata Ostatecznego oraz ponowne wskrzeszenie tych, którzy tu umarli.

Dlatego Allah Najwyższy ustanowi życie ostateczne i ponownie nas w nim wskrzesi.

Nie należy zapominać, że my, ludzie, gdy otworzyliśmy oczy na ten świat, zastaliśmy wszystko gotowe — podobnie jak noworodek. Tak jak dziecko nie przygotowuje sobie kołyski ani warunków życia, tak i człowiek nie przygotował świata, do którego przyszedł.

Byt, który sprowadził nas na ten świat, uczynił to bez pytania o naszą wolę. Podobnie, prowadząc nas od dzieciństwa do starości, a następnie do śmierci, również nie pyta nas o zgodę. Tak samo będzie, gdy nas ponownie wskrzesi i zgromadzi w życiu ostatecznym.

Dziecko w łonie matki, nie znając świata zewnętrznego, mogłoby zaprzeczyć jego istnieniu — lecz to nie unicestwia tego świata. Podobnie fakt, że my nie widzimy życia ostatecznego i zaprzeczamy mu z powodu nieznajomości jego natury, nie unicestwia Ahiretu, Raju (Dżannah) ani Piekła (Dżahannam).

Zaprzeczanie życiu ostatecznemu nie przeszkadza jego istnieniu, lecz przeszkadza wejściu do Raju. Rozumny człowiek nie zaprzecza, lecz wierzy z taką pewnością, z jaką po zimie przychodzi wiosna, a po nocy świt — że po śmierci nadejdzie poranek zmartwychwstania (haşr) — i przygotowuje się na to poprzez wiarę i dobre uczynki (salih amel).

Zmartwychwstanie po śmierci będzie zarówno cielesne, jak i duchowe. Dla Allaha jest to niezwykle łatwe. Tak jak możliwe jest jednoczesne zapalenie milionów lamp z jednego źródła, tak samo w jednej chwili ciała otrzymają życie, a dusze do nich powrócą.

Człowiek zostanie wskrzeszony szybciej niż mgnienie oka. To, co dla naszej ograniczonej mocy wydaje się niemożliwe, dla wszechmocy (kudret) Allaha jest całkowicie łatwe i pewne.

Wiara w życie ostateczne stanowi fundament szczęścia i spokoju w życiu jednostki i społeczeństwa. Przytoczymy kilka spośród wielu dowodów na to:

Znaczną część ludzkości stanowią dzieci. Mogą one znaleźć pocieszenie w obliczu przerażających i bolesnych przypadków śmierci, które ciągle widzą wokół siebie, jedynie dzięki idei Raju. Na przykład dziecko, które straciło brata, matkę lub kogoś bliskiego, może znieść tę bolesną i smutną sytuację tylko dzięki wierze w życie ostateczne. W takiej sytuacji znajduje ono pocieszenie, mówiąc: „Mój brat umarł, ale nie zniknął bez śladu; teraz żyje w Raju — piękniej i szczęśliwiej ode mnie”, i dzięki temu może znieść ból, którego doświadcza. W przeciwnym razie dzieci na świecie nie byłyby w stanie znieść takiego cierpienia.

Znaczną część ludzkości stanowią również osoby starsze. Ponieważ ich życie na tym świecie wkrótce dobiegnie końca i zbliżają się do grobu, mogą znaleźć pocieszenie jedynie w istnieniu życia ostatecznego i wierze w nie. Dzięki wierze w życie ostateczne wiedzą, że nie umrą i nie znikną, że tam otrzymają wieczną młodość i dostąpią wiecznych oraz wspaniałych dóbr w Raju — i tym się pocieszają.

W przeciwnym razie, gdyby nie było wiary w życie ostateczne, ich życie wkrótce by zgasło, a ten świat stałby się dla nich mrocznym więzieniem, a samo życie ziemskie — uciążliwą i nieznośną męką. Jednak wiara w życie ostateczne mówi starszym: „Nie martwcie się: czeka was wieczna młodość. Czeka was świetlane życie i nieskończona egzystencja. Tam z radością spotkacie waszych małżonków, dzieci, krewnych i wszystkich przyjaciół, których tu straciliście. Wszystkie dobre uczynki, które spełniliście, zostały zachowane i zobaczycie za nie nagrodę”.

W ten sposób wiara w życie ostateczne daje starszym i innym ludziom pocieszenie oraz radość, zapewniając im spokój. Ratuje ich od smutku i beznadziei. Działa jak lekarstwo na cierpienia, których człowiek doświadcza na świecie: pociesza go psychologicznie, rehabilituje i ratuje przed depresją. Ponieważ według naszej wiary śmierć nie jest unicestwieniem, lecz zmianą miejsca — jest przeprowadzką z tymczasowej siedziby ziemskiej do wiecznej siedziby w życiu ostatecznym.

Kolejną grupą są ludzie młodzi, stanowiący fundamentalny filar życia społecznego. Ponieważ znajdują się oni w okresie, w którym emocje są najsilniejsze, a siła fizyczna największa, i są najbardziej skłonni do ulegania złym pragnieniom, jedyną myślą, która może ich powstrzymać przed agresją i atakami na otoczenie, jest wiara w Piekło. Gdyby bowiem młodzi ludzie nie odczuwali lęku i obawy przed Piekłem, wówczas — zgodnie z zasadą „Władza i panowanie należą do zwycięzców” — ci pijani młodzieńcy i młodzi ludzie goniący za złymi pragnieniami zamieniliby świat w Piekło dla biednych, słabych, bezradnych i starszych, czyniąc go niemożliwym do życia, i sprowadziliby wzniosłe człowieczeństwo do poziomu nikczemnego zezwierzęcenia.

Najważniejszą podporą, schronieniem i źródłem szczęścia człowieka na tym świecie jest życie rodzinne. Dom i życie rodzinne każdego człowieka to jego mały świat. Życie i szczęście tego domu oraz rodziny są możliwe dzięki szczerej, poważnej i lojalnej postawie opartej na szacunku oraz dzięki prawdziwemu, czułemu i ofiarnemu miłosierdziu między małżonkami. Ten prawdziwy szacunek i miłosierdzie są możliwe tylko dzięki wierze, że członkowie rodziny będą żyć wiecznym życiem w wiecznej przyjaźni i koleżeństwie — w poczuciu macierzyństwa, ojcostwa, braterstwa, jedności i wspólnoty. Na przykład ojciec z taką wiarą myśli o swojej żonie: „Ta kobieta jest moją wieczną towarzyszką życia — w wiecznym świecie, w wiecznym życiu. Jeśli teraz się zestarzała i zbrzydła, nie szkodzi, ponieważ czeka ją wieczne piękno. Ze względu na taką trwałą przyjaźń jestem gotów na każde poświęcenie i miłosierdzie”, i może odnosić się do swojej starszej żony z miłością, czułością i miłosierdziem — jak do pięknej hurysy (hûri).

Świat i kraj, w którym żyje człowiek, są również rodzajem jego wielkiego domu. Jeśli wiara w życie ostateczne zapanuje wśród członków tego wielkiego domu, wówczas między członkami narodu zaczną rozwijać się: szczery szacunek, poważne miłosierdzie, bezinteresowna miłość, solidarność i wzajemna pomoc, służba bez oszustwa oraz piękne relacje międzyludzkie; dobroczynność i cnota bez hipokryzji; wielkość i zalety bez egoizmu. Powód jest następujący: wiara w życie ostateczne:

mówi dzieciom: „Jest Raj, przestańcie psocić” — i poprzez naukę Koranu nadaje kierunek ich zachowaniu;

mówi młodym: „Jest Piekło, porzućcie pijaństwo” — i przywraca im rozsądek;

mówi ciemiężycielowi (zalim): „Czeka cię sroga kara, zostaniesz uderzony” — i skłania go do podporządkowania się sprawiedliwości;

mówi starszym: „Czeka na was o wiele wznioślejsze, trwałe i duchowe (uhrevî) szczęście niż wszystkie radości, które utraciliście, oraz świeża i wieczna (bâkî) młodość. Starajcie się na nią zasłużyć” — i zamienia ich płacz w śmiech.

Wymienione powyżej korzyści płynące z wiary w życie ostateczne w mniejszym lub większym stopniu wpływają w najpiękniejszy i najbardziej pozytywny sposób na wszystkich członków oraz warstwy społeczeństwa. W ten sposób wiara ta odgrywa wielką rolę w naprawie społeczeństwa. W takim społeczeństwie wskaźniki przestępczości spadają do minimum, a życie społeczne staje się spokojniejsze. Z tego wynika, że jedyną przyczyną szczęścia w obu światach i w obu życiach jest wiara w Allaha i w Dzień Ostateczny. (Nursi, B. Said. Sözler (Słowa). rnk Neşriyat. Stambuł, 2006, s. 106 i nast.)

Cechy nadane człowiekowi są dowodami na konieczność jego zmartwychwstania i istnienie życia wiecznego. Można to wyjaśnić w następujący sposób:

Śmiertelność człowieka, a pragnienie wiecznego życia

W wielu wersetach Świętego Koranu w sposób jednoznaczny wyrażona jest pewność śmierci i brak możliwości ucieczki przed nią: „Każda dusza zakosztuje śmierci” (Sura Al-Imran, 3:185; Al-Anbija, 21:35; Al-Ankabut, 29:57), „Wszystko, co jest na niej [ziemi], przeminie” (Sura Ar-Rahman, 55:26).

Niemożność znalezienia przez człowieka lekarstwa na śmierć oraz jego bezradność wobec niej wyrażone są w następujących wersetach:

Oryginał:

قُل لَّن يََّنْفَعَكُمُ ٱلْفِرَارُ إِن فَرَرْتُم مِّنَ ٱلْمَوْتِ أَوِ ٱلْقَتْلِ

Transliteracja: Qul laj janfa'akumu-l-firāru in farartum mina-l-mauti ałi-l-qatl

Polskie znaczenie: „Powiedz: «Ucieczka nie przyniesie wam pożytku, jeśli uciekacie od śmierci lub zabicia...»” (Sura Al-Ahzab, 33:16)

Oryginał:

قُلْ إِنَّ ٱلْمَوْتَ ٱلَّذِى تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُۥ مُلَـٰقِيكُمْ

Transliteracja: Qul inna-l-mauta-lladhī tafirrūna minhu fa-innahu mulāqīkum

Polskie znaczenie: „Powiedz: «Zaprawdę, śmierć, od której uciekacie, z pewnością was spotka...»” (Sura Al-Dżumu'ah, 62:8)

Oryginał:

فَلَوْلَآ إِذَا بَلَغَتِ ٱلۡحُلۡقُومَ

وَأَنتُمۡ حِينَٕذٍ تَنظُرُونَ

وَنَحۡنُ أَقۡرَبُ إِلَيۡهِ مِنكُمۡ وَلَـٰكِن لَّا تُبۡصِرُونَ

فَلَوۡلَآ إِن كُنتُمۡ غَيۡرَ مَدِينِينَ

تُرۡجِعُونَهَآ إِن كُنتُمۡ صَادِقِينَ

Transliteracja: Fa-laulā idhā balaghati-l-ḥulqūm; ła antum ḥīna'idhin tanẓurūn; ła naḥnu aqrabu ilajhi minkum ła lākil lā tubṣirūn; Fa-laulā in kuntum ghayra madīnīn; tardżi'ūnahā in kuntum ṣādiqīn

Polskie znaczenie: „A kiedy dusza dojdzie do gardła, a wy w tym momencie będziecie patrzeć - My jesteśmy bliżej niego niż wy, lecz wy nie widzicie - to dlaczego, jeśli nie jesteście sądzeni, nie przywrócicie jej z powrotem, jeśli jesteście prawdomówni?” (Sura Al-Łaqi'ah, 56:83-87)

Prorok Muhammad (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) również powiedział, że na każdą dolegliwość istnieje lekarstwo, z wyjątkiem starości i śmierci.(1)

W naszych czasach szybki postęp naukowy, medyczny i technologiczny nasunął niektórym pytanie: czy z czasem uda się znaleźć lekarstwo również na śmierć? Niektórzy, traktując te myśli jako pewnik, znaleźli kolejny pretekst do zaprzeczania istnieniu życia ostatecznego. Jednak wszystkie prowadzone prace i badania, zamiast znaleźć lekarstwo na śmierć, przeciwnie, dowiodły, że śmierć jest nieuniknioną rzeczywistością. Zasada al-mautu haqq (śmierć jest prawdą) za każdym razem się potwierdzała.

Popychani pragnieniem wieczności, ludzie poszukiwali świata, w którym mogliby żyć wiecznie i szczęśliwie. Aby osiągnąć ten cel, próbując unicestwić śmierć, zidentyfikowali setki jej przyczyn i sądzili, że eliminując je, pokonają śmierć. Jednak wszystkie te wysiłki nie przyniosły żadnych rezultatów, a każde działanie w tej materii tylko umacniało pewność śmierci.(2)

Alexis Carrel, po wymienieniu nieudanych prób w tej dziedzinie, stwierdza:

„Człowiek nieustannie i bez znużenia będzie poszukiwał wieczności i gonił za nią. Ale nigdy jej nie osiągnie. Ponieważ struktura człowieka podlega prawom wszechświata. Można zatrzymać fizjologiczny czas dla organów ludzkiego ciała, a nawet na krótki czas opóźnić śmierć, ale nigdy nie można jej pokonać, nie można zabić śmierci.”(3)

Stworzenie człowieka jako istoty rosnącej i rozwijającej się, uczyniło jego starzenie się i śmierć nieuniknionymi. Człowiek może znaleźć sposoby na dłuższe i zdrowsze życie, ale tak jak nie może zatrzymać starzenia się, tak samo nie może wyeliminować śmierci...

Materialne i duchowe cechy człowieka świadczą o istnieniu życia ostatecznego

Człowiek jest istotą, którą Bóg Wszechmogący stworzył w tym wszechświecie w najpiękniejszej postaci (Sura At-Tin, 95:4), wyposażył w materialne i duchowe organy oraz narzędzia (Sura Al-Infitar, 82:7), obdarzył wszystkim, czego potrzebuje (Sura Ibrahim, 14:34), ustanowił swoim namiestnikiem na ziemi (Sura Al-Baqarah, 2:30) i obficie obdarzył łaskami (Sura Al-Isra, 17:70). Do tego stopnia, że każda istota żywa i nieożywiona na ziemi dąży do człowieka, rywalizuje, by stać się człowiekiem.

Chociaż światło porusza się z zadziwiającą prędkością 300 000 km na sekundę, człowiek za pomocą myśli i wyobraźni dociera do słońca i gwiazd szybciej niż światło, swoimi myślami niemalże obejmując wszechświat.(4)

Podobnie jest z innymi materialnymi organami człowieka. W każdym organie pracują setki fabryk. Nawet w pojedynczej komórce realizowane są procesy, których nie dałoby się wykonać w wielkich fabrykach zajmujących kilometry kwadratowe.

Skoro taka jest materialna struktura człowieka, to jaka jest jego struktura duchowa, jego świat duchowy? O ile duch jest wyższy i wznioślejszy od materii, o tyle życie duchowe człowieka, jego zdolności i potencjał są w stanie zadziwiającym, niepojętym dla umysłów. W ludzkim duchu tkwią nieskończone potrzeby, zdolności i potencjał zdolny do odczuwania nieskończonych cierpień i przyjemności. Pod tym względem człowiek jest jak nierozwiązana zagadka.

Następujący dwuwiersz, przypisywany Alemu ibn Abi Talibowi, w zwięzły sposób wyraża miejsce i znaczenie człowieka we wszechświecie:

Uważasz się za małe ciało,

a przecież w tobie zwinięty jest wielki świat.(5)

Dlatego istota ludzka o takiej naturze nie może być pozostawiona sama sobie. Ta wielka troska, jaką jej okazano, nie może być po to, by po krótkim życiu trafiła do grobu, by już nigdy nie powstać. Przeciwnie, człowiek został stworzony dla innego życia, poza tym doczesnym. Cała jego istota świadczy o tym. Człowiek nie może już powiedzieć: „Jakie ja mam znaczenie, żeby dla mnie miał się zawalić wszechświat, nadejść Dzień Zmartwychwstania i zostać zbudowany nowy świat? Co się stanie, jeśli ja, w mojej małości, zaprzeczę, popełnię grzech?...”.(6)

Ten, kto zwróci uwagę na stworzenie człowieka, jego potencjał i zdolności, natychmiast zrozumie, że został on stworzony dla wiecznego świata. Podobnie jak człowiek, który widzi wielką rybę, taką jak wieloryb, miotającą się w małym stawie, od razu rozumie, że ta ryba nie należy do tego stawu, lecz do wielkich mórz i oceanów, tak samo jest z naturą człowieka. Natura ludzka, jej potencjał i zdolności świadczą i są dowodem na to, że została stworzona dla innego świata.

Nie można sądzić, że niezliczone zdolności i potencjał w człowieku zostały mu dane tylko na potrzeby tego doczesnego życia. Ponieważ tutaj większość z nich nie jest potrzebna. Co więcej, wiele zdolności i potencjału, uczuć i subtelnych władz, jeśli nie zostaną skierowane ku celowi, dla którego zostały stworzone, bardzo często zaciemniają świat człowieka, stając się jego utrapieniem. Na przykład, myślenie o przeszłych przyjemnościach, lęk o przyszłość, nadmierna chciwość i przywiązanie do świata, a w odpowiedzi na to brak zaspokojenia, zaciemniają jego świat, odbierając mu smak życia. Oznacza to, że te uczucia i władze nie zostały dane człowiekowi na potrzeby życia doczesnego, lecz po to, by zdobył życie wieczne. Ponieważ prawdziwy lęk o przyszłość jest potrzebny w odniesieniu do tego, co jest za grobem. Prawdziwa chciwość jest po to, by gromadzić zapasy na życie ostateczne. Prawdziwa miłość została dana dla życia ostatecznego i wiecznych przyjaciół... To są prawdziwe kanały dla tych uczuć i władz. W przeciwnym razie przynoszą szkodę, a nie pożytek.

Dlatego, jeśli założymy, że życia ostatecznego nie ma, człowiek pod względem stopnia i godności spada na pozycję niższą i bardziej nieszczęśliwą niż wszystkie zwierzęta.(7) Ponieważ cierpienia, nieszczęścia i klęski, jakich człowiek doświadcza w tym życiu, są liczniejsze niż u zwierząt. Człowiek, z powodu oczekiwania i myślenia, przeżywa ból i nieszczęścia zarówno przed ich nadejściem, jak i po nim. Zwierzę zaś tak nie ma, odczuwa ból tylko w momencie jego wystąpienia, dlatego jest spokojne. Nie niepokoi się, myśląc o przeszłości i przyszłości. Również korzyści, jakie człowiek czerpie z życia doczesnego, są mniejsze zarówno pod względem ilościowym, jak i pod względem przyjemności i spokoju, jakie dają, w porównaniu ze zwierzętami. Na przykład, jeśli spojrzymy na ilość, wół je więcej, wróbel więcej się rozmnaża. Jeśli spojrzymy na uzyskiwaną przyjemność i spokój, życie doczesne jest pełne nieszczęść i klęsk, trudności i udręk, a przyjemności są nieliczne jak kropla w morzu. Dlatego, jeśli nie ma innego świata, życia ostatecznego, w którym człowiek uwolni się od cierpień i smutków, a dostąpi czystych przyjemności i dóbr, to spada on na pozycję niższą i bardziej nieszczęśliwą niż wszystkie zwierzęta. Pod względem przyjemności i dóbr zwierzęta otrzymują większy udział niż on.(8)

Al-Dżauhari, w swoim komentarzu do poniższego wersetu koranicznego:

Oryginał:

لَآ أُقۡسِمُ بِيَوۡمِ ٱلۡقِيَامَةِ

وَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلنَّفۡسِ ٱللَّوَّامَةِ

Transliteracja: Lā uqsimu bi-jaumi-l-qijāmah; Ła lā uqsimu bin-nafsi-l-lałłāmah

Polskie znaczenie: „Przysięgam na Dzień Zmartwychwstania! I przysięgam na duszę, która sama siebie obwinia!” (Sura Al-Qijamah, 75:1-2)

Oznacza to: «Z pewnością zostaniecie wskrzeszeni». Bóg Wszechmogący przysięga na wspaniałość Dnia Zmartwychwstania i na duszę, która dąży do wzniosłości, pragnie awansu. Jest to taka dusza, która nie zadowala się żadnym stopniem i zawsze pragnie kolejnego. Nie zadowala się żadnym stanem, lecz pragnie tego, co następuje po nim, pragnie tego, co jest wyżej. Dlatego ta przysięga jest jak przedstawienie dowodu na Dzień Zmartwychwstania. Bóg Wszechmogący jakby mówi: Miłość do wznoszenia się, obecna w waszych duszach, i pragnienie niezatrzymywania się na ograniczonym stopniu w tym doczesnym życiu, jest dowodem na istnienie innego życia, w którym człowiek osiągnie to, czego pragnie. Natura człowieka stanowi dowód na Dzień Zmartwychwstania. Pragnienia ludzi do osiągania wzniosłych stanowisk, ich pragnienie, chciwość, nieustanne dążenie do posiadania więcej majątku i wiedzy, niezatrzymywanie się na jednym stanie i niezadowalanie się nim – to wszystko jest dowodem na istnienie innego życia. Ludzka dusza jest bardzo chętna do badania, odkrywania nowych rzeczy. W jej naturze leży pragnienie zwyciężania i bycia lepszym od innych... W historii każdy władca pragnął panować nie tylko nad ludźmi, którymi już rządził, ale i nad innymi. Każdy bogacz pragnął więcej majątku niż ten, który już posiadał. Oczy człowieka nasyci tylko ziemia. Czy te pragnienia i żądze zostały w nas stworzone na próżno? Nie! Nie! Jest to spowodowane tajemnicą, która zostanie ujawniona dopiero po śmierci, w Dniu Zmartwychwstania. Gdyby człowiek nie miał celu w postaci życia wiecznego, wówczas życie byłoby pustką. Koniec porządku na ziemi byłby jawną stratą. A przecież każda siła w istotach żywych ma swój cel. Te skąpstwa, wojny, zatracanie się w naukach, zdobywanie majątku, przemoc, budowanie statków, wynajdowanie broni... po co te wszystkie wysiłki i pragnienia? Czy wszystko to jest dla tego doczesnego życia, które nie jest warte tego zmęczenia? Koran odpowiada na to pytanie w następujący sposób: Przysięgam na duszę, która sama siebie obwinia, która nie zatrzymuje się na żadnej granicy i goni za wzniosłymi stanowiskami. Znaczenie tej przysięgi jest następujące: Ta siła została umieszczona w waszych duszach, abyście w innym świecie mogli osiągnąć wszystko i nie być z niczego niezadowoleni.”(9)

Gdyby człowiekowi dano majątek Qaruna, mądrość Luqmana i królestwo Salomona, a nawet gdyby posiadł ziemię i wszystko, co na niej, niebo i wszystko, co w nim, zapytałby: „Czy jest coś więcej?”. Jakby wyrażając znaczenia, które boskie pióro zapisało w jego duszy, powiedziałby: Taki majątek (jakiego pragnę) może istnieć tylko w innym świecie, wyższym niż ten, i w innej krainie, która odpowiada moim żądaniom i zaspokaja moje pragnienia.(10)

Rzeczywiście, werset: „...zadowolili się życiem na tym świecie i znaleźli w nim spokój...” (Sura Junus, 10:7) również wskazuje, że w rzeczywistości człowiek nie powinien znajdować spokoju w tym doczesnym życiu, lecz powinien być w poszukiwaniu i tęsknocie za innym światem, i potępia tych, którzy próbują zadowolić się życiem doczesnym...

Przypisy:

1. Zob. Abu Dawud, Tibb, 1, t. II, s. 396; Ibn Madżah, Tibb, 1, t. II, s. 1137.

2. Khan, W., al-Islam Yetehaddâ, przeł. na arabski Zaferu'l-Islâm Han, Bejrut, 1985, wyd. 9, s. 79-80.

3. Khan, W., al-Islam Yetehaddâ, s. 81 (cytat za: Carrel, A., Man, the Unknown, s. 175).

4. Lakhovsky, G., L' Éternité La Vie et La Mort, Bibliotheque Charpentier, Paryż, s. 202.

5. Ali b. Abi Talib, Diwanu Emiri'l-Mu'minin, zebr. i oprac. A. el-Kerem, Bejrut, 1998, s. 45.

6. Nursi, B.S., w komentarzu do wersetu „On jest Tym, który stworzył dla was wszystko, co jest na ziemi”, mówi na ten temat: „W tym wersecie znajduje się wskazówka dotycząca potwierdzenia powrotu i usunięcia wątpliwości w tej kwestii. To tak, jakby ci niewierzący mówili: Jaką wartość i znaczenie ma człowiek i jakie ma stanowisko u Allaha, żeby dla niego miał nadejść Dzień Zmartwychwstania!? W odpowiedzi na taką wątpliwość Koran, poprzez wskazówki tego wersetu, mówi: Z podporządkowania niebios i ziemi dla jego korzyści wynika, że człowiek ma wysoką wartość. I znowu, z tego, że Allah nie stworzył człowieka dla stworzeń, lecz stworzenia dla człowieka, wynika, że człowiek ma wielkie znaczenie. I znowu, to, że Allah nie stworzył wszechświata dla Siebie, lecz dla człowieka, a człowieka stworzył, by oddawał Mu cześć, pokazuje jakie człowiek ma stanowisko u Allaha. Wszystko to pokazuje, że człowiek jest w tym wszechświecie bytem wyjątkowym i wyróżnionym, nie jest jak inne zwierzęta. Dlatego jest godzien, by doświadczyć istoty wersetu «potem do Niego zostaniecie zwróceni» (Sura Al-Baqarah, 2:28)” (Nursi, Iszaratu'l-I'dżaz, s. 281).

7. Zob. Raghib al-Isfahani, Tafsilu'n-Nesz'eteyn we Tahsilu's-Seadeteyn, s. 178.

8. Al-Fawi, s. 173.

9. Al-Dżauhari, t. XII, cz. 2, s. 308.

10. Al-Dżauhari, t. V, cz. 1, s. 110.

Znaczenie wersetu

„Oni wyjdą z mogił z opuszczonym wzrokiem, podobni do rozproszonej szarańczy, 8. spiesząc się do wzywającego. Niewierni powiedzą: „To jest trudny Dzień!”
(Sura Al-Kamar, 54:7–8)

Haşr oznacza akt, w którym Allah Najwyższy, po ponownym wskrzeszeniu ludzi, zgromadzi ich w jednym miejscu, aby zostali rozliczeni ze swoich czynów. Miejsce, na którym wszyscy ludzie zostaną zebrani, nazywa się Mahszer — Miejscem Zgromadzenia.

W Szlachetnym Koranie znajduje się wiele wersetów odnoszących się do wydarzenia Haşr. Jednym z nich jest następujący werset:

„Tego Dnia, kiedy Allah zgromadzi ich wszystkich, powie do aniołów:
‘Czy to was oni czcili?” (Sura Saba, 40.)

Werset ten wskazuje, że zgromadzenie całej ludzkości oraz jej rozliczenie jest wydarzeniem pewnym i nieuniknionym.

W hadisach Proroka Muhammada ﷺ(sallallahu ʿalayhi wa sallam — pokój i błogosławieństwo Allaha niech będzie z Nim) przekazuje się szczegółowe informacje na temat Miejsca Zgromadzenia (Mahszer).

Według tych przekazów:

• Mahszer będzie doskonale płaską i rozległą równiną,
• ludzie zostaną zgromadzeni nadzy, boso, nieobrzezani i bez jakichkolwiek skaz,
• podczas oczekiwania na rozliczenie słońce zbliży się do ludzi, a oni będą pocić się proporcjonalnie do swoich czynów,
• napięcie, strach i oczekiwanie tego dnia osiągną najwyższy poziom.

Przekazuje się również, że ludzie zostaną zgromadzeni w trzech grupach:

1. idący pieszo,
2. jadący na wierzchowcach,
3. czołgający się na twarzach.

Ten podział ukazuje różne stany duchowe i moralne ludzi, wynikające z ich wiary, czynów i postawy wobec Allaha w życiu doczesnym.(Buchari, Rikak, 44-45.)

Wiara w życie ostateczne jest jednym z fundamentalnych filarów wiary w Islamie. Według Islamu istnieje Dzień Sądu Ostatecznego, w którym zostanie ustanowiony boski trybunał, gdzie każdy zostanie rozliczony ze swoich dobrych i złych uczynków, a następnie zostaną wymierzone kary lub przyznane nagrody. W 28. wersecie sury Al-Baqarah powiedziano:

Oryginał:

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِٱللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْۚ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Transliteracja: Kajfa takfurūna billāhi ła kuntum amłātan fa-aḥjākum; thumma jumītukum thumma juḥjīkum thumma ilajhi turdża'ūn

Polskie znaczenie: „Jakże możecie nie wierzyć w Allaha, skoro byliście martwi, a On dał wam życie? Potem sprowadzi na was śmierć, a następnie ponownie was ożywi, i w końcu do Niego zostaniecie zwróceni.”

Wiara w życie ostateczne jest pierwszym warunkiem życia w pokoju i szczęściu na tym świecie. Ludzie, którzy nie wierzą w życie ostateczne, są nieszczęśliwymi jednostkami, które nie uznają żadnych moralnych ograniczeń i zakłócają spokój oraz bezpieczeństwo jednostek i społeczeństw. W społeczeństwach, w których wiara w życie ostateczne nie istnieje lub jest słaba, wszelkiego rodzaju zło, takie jak kłamstwo, kradzież, cudzołóstwo, bezwstyd i morderstwo, może być popełniane z łatwością, co prowadzi do upadku tych społeczeństw.

Istota ludzka pragnie wieczności; pragnie osiągnąć wieczność wraz ze swoimi bliskimi, z pięknem i dobrem. Widzimy, że dusza poszukuje wieczności i tylko w ten sposób może zaspokoić swoje myśli i wyobrażenia. Myśl i wiara w to, że człowiek, który stracił ukochaną osobę, pewnego dnia spotka się z nią i będzie żył wiecznie, daje mu radość życia. Człowiek znajduje siłę do oporu i cierpliwości w obliczu negatywnych wydarzeń, niesprawiedliwości, okrucieństwa, bezradnych chorób i kalectwa tylko dzięki wierze w życie ostateczne. Wiara w to, że nikt nie uniknie odpowiedzialności za swoje czyny, jest dla człowieka największą pociechą w obliczu niesprawiedliwości. A w przypadku wrodzonego kalectwa, cierpliwość zrodzona z wiary w życie ostateczne i nadzieja na nagrodę stają się największym schronieniem.

Tak, człowiek, który wierzy w Dzień Sądu, wie, że pewnego dnia zostanie rozliczony za swoje czyny na tym świecie, że przejdzie przez sito rachunku za każdy swój czyn, mały czy duży, i że na końcu spotka go nagroda lub kara. I prowadzi swoje życie w zgodzie z tą świadomością.

W zbiorze dzieł Risale-i Nur wskazano na cztery spośród setek dowodów na to, że wiara w życie ostateczne jest najważniejszą podstawą życia społecznego i osobistego człowieka, fundamentem jego szczęścia i doskonałości:

Dowód pierwszy: Dzieci, które stanowią niemal połowę ludzkości, tylko dzięki idei Raju mogą znieść śmierć i odejście bliskich, które wydają im się przerażające i bolesne. W swoich niezwykle słabych i delikatnych ciałach mogą znaleźć siłę duchową, a w swoich niezwykle wrażliwych duszach, które łatwo płaczą, dzięki idei Raju znajdują nadzieję i mogą żyć z radością.

Na przykład, dzięki idei Raju, dziecko mówi: „Mój mały brat lub przyjaciel umarł i stał się ptakiem Raju, lata w Raju, żyje lepiej niż my”. W przeciwnym razie ciągłe widmo śmierci dzieci i dorosłych wokół nich wstrząsnęłoby ich słabymi duszami i siłą przetrwania, doprowadzając ich do rozpaczy.

Dowód drugi: Ludzie starsi, którzy stanowią drugą połowę ludzkości, tylko dzięki wierze w życie ostateczne mogą znieść bliskość grobu. Mogą znaleźć pocieszenie w obliczu rychłego wygaśnięcia ich życia, z którym są tak bardzo związani, i zamknięcia ich pięknego świata. W swoich delikatnych duszach, które stają się podobne do dusz dzieci i łatwo się smucą, mogą przeciwstawić się śmierci i beznadziei tylko dzięki nadziei na życie wieczne. W przeciwnym razie ci szacowni ludzie, godni współczucia, ci zatroskani ojcowie i matki, tak bardzo potrzebujący spokoju i ukojenia serca, odczuwaliby tak wielki ucisk i ciasnotę ducha, że ten świat stałby się dla nich mrocznym więzieniem, a życie duszącą męką.

Dowód trzeci: Młodzi ludzie, którzy stanowią ważną część życia społecznego, mogą powstrzymać swoje intensywne uczucia, namiętności i pragnienia od okrucieństwa i zniszczenia, a także zapewnić harmonijne funkcjonowanie społeczeństwa, tylko dzięki idei piekła. W przeciwnym razie, bez lęku przed piekłem, ci zapalczywi młodzi ludzie, kierując się zasadą „władza należy do większości”, podążając za swoimi żądzami, zamieniliby świat w piekło dla bezradnych, słabych i bezsilnych.

Jeśli spojrzymy na dzisiejszy świat, jak możemy wytłumaczyć straszną i przerażającą sytuację, w jakiej znalazła się ludzkość? Czyż świat nie stałby się bardziej znośnym miejscem, gdyby ludzie, pośród nieustających wojen, okrucieństw i niesprawiedliwości, pomyśleli, że zostaną rozliczeni za swoje czyny, a wiara w życie ostateczne przyszłaby im z pomocą? Zatem społeczeństwa pragnące bezpieczeństwa, spokoju i pokoju powinny uczynić prawdę o wierze w życie ostateczne dominującą w społeczeństwie.

Dowód czwarty: Najważniejszym ośrodkiem życia społecznego, fundamentalną sprężyną, schronieniem oraz fortecą dla doczesnego szczęścia jest życie rodzinne. Dom każdego człowieka jest jego małym światem. A życie i szczęście tego życia rodzinnego możliwe są tylko dzięki szczeremu, poważnemu i wiernemu szacunkowi oraz prawdziwemu, czułemu i ofiarnemu miłosierdziu.

Ten prawdziwy szacunek i szczere miłosierdzie mogą istnieć tylko dzięki idei i wierze w wieczną przyjaźń, stałe towarzystwo, wieczną wspólnotę i możliwość utrzymywania ofiarnych, braterskich i przyjacielskich relacji przez nieograniczony czas w nieograniczonym życiu.

Na przykład, mąż myśli tak: „Ta moja żona jest moją stałą towarzyszką życia w wiecznym świecie, w wiecznym życiu. Jeśli teraz stała się stara i brzydka, nie szkodzi, ponieważ ma wieczne piękno, które nadejdzie. Ze względu na tę wieczną przyjaźń jestem gotów na każde poświęcenie i miłosierdzie”, i może odnosić się do swojej starszej żony z miłością, czułością i miłosierdziem, jak do pięknej hurysy. Kobieta, myśląc to samo o swoim starszym mężu, darzy go szczerym, poważnym i wiernym szacunkiem.

W przeciwnym razie przyjaźń trwająca zaledwie krótką chwilę, po której następuje wieczne rozstanie, może dać tylko bardzo tymczasowe, ograniczone, powierzchowne i pozorne miłosierdzie oraz sztuczny szacunek. Tak jak u zwierząt, inne korzyści i uczucia pokonują ten szacunek i miłosierdzie, zamieniając ten ziemski raj w piekło.

Nie możemy postawić strażnika nad każdą osobą, ale możemy umieścić w sercach ludzi strażników sumienia, ukształtowanych przez wiarę w życie ostateczne. Wtedy w społeczeństwie zamiast anarchii, tyranii i okrucieństwa zapanuje posłuszeństwo, szacunek i sprawiedliwość. Jednostki, rodziny, instytucje, społeczeństwa, a nawet cały świat będą żyły w pokoju i spokoju.

(zob. Abdulkadir IŞIK, Ahirete İmanın Toplumsal Faydaları, Tefekkür Dergisi, czerwiec 2007, nr 16)

Po tym krótkim wyjaśnieniu możemy nieco rozwinąć temat.

Wiara w życie ostateczne, w którym nastąpi rozrachunek i zgodnie z nim zostanie przyznana nagroda lub kara, przynosi jednostce i społeczeństwu następujące korzyści:

Po wierze w Allaha, uporządkowanie życia i zapewnienie zbiorowego pokoju ludzkości zależy od wiary w zgromadzenie, czyli życie po śmierci.

Nie można sobie wyobrazić, by życie człowieka, który nie wierzy, że zostanie rozliczony za swoje czyny, było prawe. W przeciwieństwie do tego, życie osoby, która przy każdym kroku pamięta o tym, że w zaświatach zda rachunek przed Allahem, której każde działanie jest wyrazem świadomości rozrachunku, która każde słowo, każde wysłuchanie i każde poruszenie serca traktuje z wrażliwością w atmosferze zdawania rachunku przed Allahem, przybiera bardzo uporządkowaną formę.

Oryginał:

وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَّمَا تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَّلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ ۚ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَّبِّكَ مِنْ مِّثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَٰلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ

Transliteracja: Ła mā takūnu fī sza'nił ła mā tatlū minhu min Qur'ānił ła lā ta'malūna min 'amalin illā kunnā 'alaykum szuhūdan idh tufīḍūna fīh; ła mā ja'zubu 'ar rabbika mim mithqāli dharratin fī al-arḍi ła lā fi-ssamā'i ła lā aṣghara min dhālika ła lā akbara illā fī kitābim mubīn

Polskie znaczenie: „W jakiejkolwiek sprawie byś się nie znajdował i cokolwiek byś nie recytował z Koranu, i jakiegokolwiek dzieła byście nie dokonali, My jesteśmy świadkami waszymi, kiedy się w nie zagłębiacie. I nie ukryje się przed twoim Panem nawet ciężar jednego pyłku na ziemi ani w niebie. I nie ma nic mniejszego od tego ani większego, co nie byłoby zapisane w Księdze Jasnej (Tablicy Strzeżonej, na której zapisana jest wiedza Allaha)...” (Sura Junus, 10:61)

Oznacza to, że wszystkie czyny i zachowania są rejestrowane przez szlachetnych aniołów. Wszystko, co czynimy – wielkie, małe, ukryte i jawne; to, co my uważamy za błahe, a Allah za wielkie, lub to, co my uważamy za wielkie, a Allah za błahe – bez względu na to, w jakim rachunku zostanie to ujęte, wszystko jest rejestrowane. Nad wszystkim czuwają strażnicy, pisarze, a Allah, który jest „OSTATECZNYM SĘDZIĄ” (AD-DAJJAN), jest obecny i wszystkiego świadomy.

Życie prowadzone w tym duchu i świadomości jest prawe; społeczeństwo złożone z jednostek żyjących w tym duchu i świadomości żyje w pokoju; a ognisko rodzinne w tym duchu i świadomości przemienia rodzinę, w której żyją, w jeden z Ogrodów Raju.

Tak, istnieje tylko jeden sposób, aby ludzkość porzuciła swoje szaleństwa: wiara w to, że po śmierci nastąpi zmartwychwstanie i rozliczenie. Tylko wiara i przekonanie o zmartwychwstaniu mogą powstrzymać szaleństwa młodości i zapobiec jej majaczeniom; stać się źródłem nadziei dla starców, którzy krok po kroku zbliżają się do śmierci, doznając na każdym kroku rozczarowania i zawodu; oraz zapalić i rozświetlić płomienie szczęścia w bezbronnych sercach dzieci.

Od młodych po starych, od kobiet po mężczyzn, od sprawiedliwych po niesprawiedliwych – każdy potrzebuje wiary w zmartwychwstanie tak samo, jak potrzebuje wody, którą pije, i powietrza, którym oddycha.

Picie tego eliksiru zwanego wiarą w zmartwychwstanie jest jednocześnie piciem pokoju, łyk po łyku. Z tego powodu wszyscy myśliciele, którzy dążą do pokoju i pomyślności ludzkości i za cel stawiają sobie obdarzenie jej spokojem, powinni oceniać tę kwestię z tej perspektywy.

Prawdziwy dobrobyt, szczęście i pokój jednostki, rodziny, społeczeństwa i całej ludzkości zależą wyłącznie od wiary w istnienie życia ostatecznego, w którym nastąpi rozliczenie wszystkich czynów, zarówno wielkich, jak i małych.

Święty Koran, mówiąc:

Oryginał:

فَمَنْ يَّعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَّرَهُ

وَمَنْ يَّعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَّرَهُ

Transliteracja: Fa-maj ja'mal mithqāla dharratin khayraj jarah; ła maj ja'mal mithqāla dharratin szarraj jarah

Polskie znaczenie: „Kto uczynił dobro ważące tyle, co pyłek, zobaczy je. A kto uczynił zło ważące tyle, co pyłek, zobaczy je.” (Sura Az-Zalzalah, 99:7-8)

ogłasza, że ten, kto uczynił dobro wielkości pyłku, otrzyma za nie nagrodę, a ten, kto uczynił zło wielkości pyłku, poniesie za nie karę, zaszczepiając w ludziach poczucie odpowiedzialności. Gdy ludzie posiądą tę wiarę i przekonanie, można im rzec: „Czyń, co chcesz!”. Rzeczywistość bowiem i fakty wskazują z całą pewnością, że za wszystko, co zostało uczynione, zostanie oddana sprawiedliwość. Człowiek o takim zrozumieniu poczuje potrzebę czynienia tego, co sprawi, że jego czoło będzie czyste, a twarz nieskalana, i co nie przyniesie mu wstydu w zaświatach.

Dziecko, ze swoją słabą i kruchą duszą, może znaleźć spokojne życie tylko dzięki wierze w zmartwychwstanie. Każdy, kto przeanalizuje swoje dzieciństwo z tej perspektywy i w wyobraźni powróci do tamtych chwil, potwierdzi tę tezę.

Tak, dziecko ma delikatne serce, a jednocześnie nie posiada inteligencji, która pozwoliłaby mu analizować zdarzenia i wyciągać wnioski. Nie potrafi też, jak dorośli, oddać się rozrywce i uśpić swoje troski. Dlatego lęk przed śmiercią odczuwa głębiej, niż dorosły. Ci, którzy nieustannie odchodzą z jego otoczenia, zabierają ze sobą również cząstkę jego wnętrza. Świat dziecka, któremu umiera matka lub ojciec, rozpada się całkowicie. Wszystkie gwiazdy oświetlające jego świat duchowy gasną, a niebo jego sumienia pogrąża się w ciemności. Prawie każdy człowiek, który ma sumienie, może to odczuć.

W dzieciństwie zmarł mój brat. Za każdym razem, gdy odwiedzałem jego grób, wyciągałem ręce i błagałem: „Boże, proszę, wskrześ go, abym mógł jeszcze raz zobaczyć jego piękną twarz!”. A teraz wymażcie wiarę w „zmartwychwstanie po śmierci” z serc tysięcy takich jak ja, którzy są w takim stanie; wyrwijcie tę wiarę z ich dusz; jakim lekarstwem uleczycie to płonące serce i zawodzącą duszę i jak ugasicie ten pożar? Nie, nie, niczym nie będziecie w stanie ich uleczyć ani ugasić ich ognia. Tylko dogmat o zmartwychwstaniu może dać dziecku, wijącemu się w tych kryzysach i udrękach, oddech i ulgę.

Tak, w obliczu odchodzenia bliskich, jednego po drugim, tylko wiara w to, że poszli oni do Raju, może pocieszyć to dziecko i uratować je od tego nieznośnego bólu.

Odejście bliskiej osoby, krewnego czy ukochanego, z którym dziecko było zżyte i bez którego wydawało mu się, że nie może żyć, otwiera w jego delikatnym sercu ranę, która się nie goi. Jest to tak nieuleczalna rana, że balsamem na nią może być tylko ta myśl:

„Odszedł stąd lub został zabrany, ale tam Bóg otworzył mu bramy Raju. Teraz fruwa w rajskich ogrodach jak ptak. Jeśli i ja umrę, będę latał jak on.”

Jeśli zmarły był dorosły, pomyśli: „On umarł, ale i tam weźmie mnie na kolana, będzie kochał, głaskał po głowie i przytulał do piersi”. I to właśnie te myśli wypełnią pustkę po rozstaniu, jaką otworzyła śmierć, i będą balsamem na jego krwawiącą ranę.

Pragniecie pokoju? Nie zapewnicie go ani dymiącymi kominami fabryk, ani organizując podróże międzygwiezdne. Prawdziwy pokój to ten, który opiera się właśnie na tej wierze i przekonaniu. Tak, pokój zbudowany na fundamentach zmartwychwstania po śmierci – to jest prawdziwy pokój.

Starcy... Krok po kroku zbliżający się do śmierci starcy... Gdy grób z otwartą paszczą na nich czeka, a oni pędzą ku niemu, czym mogą się pocieszyć, czym mogą się uspokoić?... Czym mogą usunąć niepokój, jaki budzą w nich siwe włosy, które codziennie oglądają w lustrze?... Jak mogą wypełnić duchową pustkę, jaką ten stan powoduje?... Czym mogą zatrzeć ślady, jakie w ich sercach pozostawili ci, których do tego wieku wysłali na tamten świat – dzieci, wnuki, przyjaciele i bliscy?

Gdy młodość, zdrowie, stanowisko i pozycja odchodzą, a ich odejście pozostawia w nim straszne ślady, jak możecie go w takim stanie pocieszyć? Każda materialna pociecha, jaką mu ofiarujecie, odejdzie wraz z nim, pozostawiając w jego wnętrzu nowe, straszne ślady, i tak będzie w nieskończoność. Zatem istnieje tylko jedno lekarstwo, w którym wszyscy ludzie, a wraz z nimi i starcy, znajdą pokój: wiara w zmartwychwstanie po śmierci!

Przekonanie, że grób, który za kilka dni czeka, by ich połknąć, i który napawa grozą paszczy potwora, jest w rzeczywistości skromnymi drzwiami do korytarza prowadzącego na tamten świat! Ukazanie go jako poczekalni, przez którą przechodzi się do rajskich ogrodów! Opisanie go jako miejsca, w którym faluje miłosierdzie i przebaczenie! To wszystko stanie się dla nich źródłem pocieszenia.

Święty Koran, ustami Zachariasza (Pokój z nim), mówiąc:

Oryginał:

قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا

Transliteracja: Qāla rabbi innī łahana-l-'aẓmu minnī łaszta'ala-rra'su szajbał ła lam akum bi-du'ā'ika rabbī szaqijjā

Polskie znaczenie: „Powiedział: «Panie mój! Moje kości osłabły, a głowa moja zapłonęła siwizną. Panie mój! Nigdy nie byłem, prosząc Ciebie, nieszczęśliwy (zawsze mnie wysłuchiwałeś, nigdy nie pozbawiłeś tego, o co prosiłem).»” (Sura Maryam, 19:4)

a następnie opowiadając o jego prośbie o dobrego potomka, w najpiękniejszej poetyckiej harmonii opisuje krzyk człowieka przygotowującego się do opuszczenia tego świata. Zobrazowanie i wyrażenie tego krzyku, który rodzi się w duszy, w tak niezrównany sposób, jest jednym z cudownych aspektów Koranu. Każdy świadomy człowiek, gdy wsłucha się w swoje sumienie i zobaczy gorzki uśmiech na ustach swego serca, odczuje w całej grozie taki krzyk wyrywający się z duszy. Lecz jedynym lekarstwem, które może go w tym stanie pocieszyć i uciszyć burzę szalejącą w jego duszy, będzie wiara w życie ostateczne. To przekonanie i wiara, swoim ożywczym tchnieniem, szepczą mu do ucha:

„Dopełniłeś swego życia. Wykonałeś swoje zadanie. Ten, który posłał cię na ten świat, Nieskończenie Miłosierny, nie pozwoli, byś dłużej ginął na tych pustyniach, i przyjmie cię do Siebie, obdarzając cię dobrami, które dla ciebie przygotował...”

Tak, te i podobne dobre wieści pozwolą starcowi zakosztować prawdziwego pokoju i szczęścia. Ponieważ przygotowuje się on do podróży do swojej prawdziwej ojczyzny, świata ostatecznego.

Większość życia społecznego stanowią młodzi ludzie. Agresywni młodzi, których życie pełne jest majaczeń, zamieniają życie w piekło. Z drugiej strony, młodzi tacy jak towarzysze Proroka (niech Bóg będzie z nich zadowolony), z których życia tryska światłem, których twarze promienieją szczęściem, którzy każdym swoim zachowaniem przypominają o Allahu, w których spojrzeniach lśni Raj, zamieniają życie w istny raj.

Tak, młodzi ludzie, wierząc w zmartwychwstanie, odnajdą swoje prawdziwe ja, lecz gdy dogmat o zmartwychwstaniu i poczucie życia po śmierci zostaną wyrwane z ich serc i umysłów, staną się źródłem niepokoju dla ludzkości. Jeśli ludzkość jest dziś niespokojna, to jest niespokojna z powodu młodości, której każdy etap życia pełen jest szaleństw i majaczeń. Pedagodzy i wychowawcy, próbując zaradzić temu, swoimi metodami leczenia tylko pogłębiają ranę i czynią ją nieuleczalną. A przecież lekarstwem na tę ranę jest wiara w zmartwychwstanie po śmierci.

Prawdziwe rozwiązanie będzie możliwe tylko wtedy, gdy zapewni się, że młodzież każdy swój krok stawia w świadomości zdawania rachunku przed Allahem, i gdy zostanie wychowana w tym duchu.

Pewnego razu Omar (radijallahu anhu – niech Allah będzie z niego zadowolony) szedł do meczetu. Zobaczył przed sobą chłopca, który biegł w pośpiechu w stronę meczetu. Przyspieszył kroku, zbliżył się do chłopca i zapytał:

– Chłopcze! Modlitwa nie jest dla ciebie obowiązkowa. Dlaczego idziesz do meczetu z takim przejęciem i w pośpiechu?

Chłopiec odpowiedział tylko:

– O, Wodzu Wiernych! Wczoraj w naszej dzielnicy zmarł pewien chłopiec!...

Ponieważ podstawą i punktem oparcia dla prawości jest wyłącznie organizowanie życia w odniesieniu do dnia, w którym wszystko zostanie zobaczone, poznane, zapisane i przygotowane do rozliczenia.

W przeciwieństwie do wszystkich ruchów i wydarzeń we wszechświecie, które są regulowane przez wolę powszechną, człowiek jest zobowiązany i odpowiedzialny za kierowanie swoim życiem za pomocą własnej woli. W wyniku należytego wypełnienia tego obowiązku woli, Allah, ze swoim Wszechmiłosierdziem i Litością, ofiaruje człowiekowi Ogrody ozdobione hurysami, młodzieńcami i sługami, które odpowiedzą na wszystkie jego pragnienia.

Wola jest bowiem odblaskiem Wszechmiłosierdzia i Litości. Raj zaś jest zamanifestowaną formą Wszechmiłosierdzia i Litości. Kiedy człowiek na tym świecie dobrze wykorzystuje wolę, która jest wymogiem Wszechmiłosierdzia i Litości, owoc tej woli widzi również jako przejaw Wszechmiłosierdzia i Litości.

Tak; dzięki organizowaniu życia w odniesieniu do życia ostatecznego i niezapominaniu o dniu, w którym tajemnice zostaną ujawnione, jednostka, rodzina i społeczeństwo osiągną pokój, a zwłaszcza młodzież odnajdzie prawość, będzie żyła w porządku i dyscyplinie, i nie będzie zakłócać spokoju innych.

Sahl ibn Sa'd (radijallahu anhu – niech Allah będzie z niego zadowolony) opowiada: Pewnego razu przyszli do Wysłannika Allaha (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) i poinformowali go o stanie młodzieńca, który od dni zamknął się w domu i płakał. Władca Dwóch Światów udał się aż do jego domu. Gdy wszedł do środka, młodzieniec z radością zerwał się na równe nogi i rzucił się w ramiona Wysłannika Allaha (s.a.ł.). Chwilę później osunął się u jego stóp. Młodzieniec zmarł. Oczy Proroka Miłosierdzia (s.a.ł.) napełniły się łzami, a z jego ust popłynęły te perły:

„Przygotujcie waszego przyjaciela (do pochówku). Strach przed piekłem rozerwał mu serce. Przysięgam na Allaha, w którego ręku jest moja dusza, że Allah ochroni go przed piekłem.”

Oryginał:

وَأَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوَىٰ

فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوَىٰ

Transliteracja: Ła ammā man khāfa maqāma rabbihi ła naha-nnafsa 'ani-l-hałā; Fa-inna-l-dżannata hija-l-ma'łā

Polskie znaczenie: „A co do tego, kto się lękał stanąć przed swoim Panem i powstrzymywał duszę od namiętności, to, zaprawdę, Ogród (Raj) będzie jego schronieniem!” (Sura An-Nazi'at, 79:40-41)

Człowiek, który nosi w sercu lęk przed stanięciem przed swoim Panem i zdaniem rachunku, i który zgodnie z tym lękiem organizuje swoje życie, jest bezpieczny w obecności swojego Pana. Nieskończenie Miłosierny w świętym hadisie (hadis qudsi) daje następującą radosną wieść:

„Nie daję (jednemu słudze) dwóch bezpieczeństw, ani dwóch lęków jednocześnie.”

Ten, kto boi się (Mnie) tutaj, osiągnie bezpieczeństwo tam. Czy znacie jakąkolwiek inną zasadę, która mogłaby powstrzymać szaleństwo młodości? Czy znacie jakikolwiek krąg czy sferę, która mogłaby ochronić człowieka? Jeśli wasza odpowiedź jest negatywna, wkroczycie w pozytywny etap zrozumienia. Wszyscy wychowawcy i pedagodzy powinni nadstawić uszu na tę prawdę i zastosować tę zasadę w życiu.

Młodzież to wszystko. Jeśli spojrzymy na tę kwestię przez pryzmat słów Omara (r.a.), który, patrząc na młodzieńca ryczącego w obliczu niesprawiedliwości, powiedział: „Naród bez młodzieży jest skazany na zagładę”, dojdziemy do wniosku, że młodzież wyposażona w wzniosłe uczucia jest życiem społeczeństwa. Taki naród ma zdolność do budowania nowych cywilizacji. Przeciwieństwo tego jest również prawdą. Zatem najważniejszym czynnikiem w rozwoju narodu jest młodzież - ale młodzież przepełniona wiarą w życie ostateczne. Podsumowując; wierzący ludzie będą w stanie zbudować spokojny świat, i tylko wierzący ludzie będą mieli prawo do życia w pokoju... Młodzież albo pogrąża naród, albo go podnosi. Z młodzieżą naród albo umiera, albo żyje.

Większość ludzkości stanowią chorzy, uciśnieni i dotknięci nieszczęściami. Dogmat o zmartwychwstaniu ma również ogromny wpływ na ich dusze.

Chorzy... W obliczu śmierci, która zbliża się z każdą chwilą, i grobu, do którego pędzą, chory znajduje nadzieję tylko w postrzeganiu tego grobu jako korytarza prowadzącego na tamten świat. Jeśli nie widzi grobu jako drogi prowadzącej do szczęścia i środka do osiągnięcia wieczności, chory nigdy nie będzie szczęśliwy. Dzięki tej wierze znajduje pocieszenie w swoich bólach głowy i pleców, raku i gangrenie, i tylko dzięki tej wierze może przeciwstawić się udręce, jaką w jego duszy wywołuje szpon anioła śmierci Azraila (Pokój z nim), który co jakiś czas czuje na swoim karku.

Mówiąc: „Tak, odchodzę, nikt mnie tu nie zatrzyma... Ale idę do mojego prawdziwego zdrowia, do mojej wiecznej młodości, i idę do domu Allaha, do którego każdy z pewnością powróci”, zapomina o swojej chorobie i znajduje pocieszenie. Dlatego przyjaciele Allaha, oddając swoje dusze Allahowi, mieli na ustach uśmiech spotkania z Ukochanym, rozkwitający jak pąk, i w takim stanie oddawali swoje dusze.

Prorok Proroków (s.a.ł.) w swojej ostatniej chwili wycofał swoje ręce z rąk Aiszy (r.a.) i powiedział: „O Allahu, teraz pragnę zaświatów”.

Dzień wcześniej powiedział:

„Allah dał jednemu ze swoich sług wybór między dobrami tego świata, jakich tylko zapragnie, a tym, co jest u Niego. Sługa wybrał to, co jest u Allaha.”

Tym sługą, któremu dano wybór między tym światem a zaświatami, był on sam. Towarzysz, który zrozumiał tę kwestię, nie mógł powstrzymać łez. On (s.a.ł.) wycofał swoją rękę z ręki Aiszy (r.a.) i pragnął Najwyższego Przyjaciela (Rafīqi-l-A'lā).

Podobnie wielka postać jak Omar (r.a.) w ruinach schylał głowę do ziemi i mówił: „O Allahu, zdejmij ze mnie ten obowiązek, już nie mogę go unieść”, wyrażając swoją tęsknotę za zaświatami.

To wiara w życie ostateczne, w siedzibę ostateczną, w której objawi się tysiące piękności, a ponad nimi tęsknota i pragnienie ujrzenia Wiecznego Piękna, kazały im wypowiadać te słowa i budziły w nich to pragnienie.

Uciśnieni... Co do uciśnionego, który nie mógł uratować swojej czci i honoru z rąk okrutnego tyrana, i który płonie i trawi go żądza zemsty... On znajduje pocieszenie tylko w myśli o dniu, w którym odda sprawę tyrana w ręce Allaha, i o nagrodach, jakie zostaną mu przyznane w życiu ostatecznym w zamian za to, co wycierpiał tutaj.

Uciśniony bowiem wie z całą pewnością, że okrucieństwa popełnione tutaj nie ujdą tyranowi na sucho... Zostanie otwarty Wielki Sąd, gdzie wszystko zostanie drobiazgowo rozliczone; tyran poniesie karę, a uciśniony otrzyma nagrodę.

Oryginał:

وَكَذَٰلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ ٱلْقُرَىٰ وَهِىَ ظَـٰلِمَةٌ ۚ إِنَّ أَخْذَهُۥٓ أَلِيمٌۭ شَدِيدٌۭ

Transliteracja: Ła kadhalika akhdhu rabbika idhā akhadha-l-qurā ła hija ẓālimah; inna akhdhahū alīmun szadīd

Polskie znaczenie: „Takie jest ujęcie twego Pana, kiedy On ujmuje miasta, gdy są niesprawiedliwe. Zaprawdę, Jego ujęcie jest bolesne, straszne!” (Sura Hud, 11:102)

Oznacza to, że gdy Allah raz pochwyci niesprawiedliwe miasto, chwyta je mocno i srogo. Już go nie oszczędzi. Tak, uciśniony tylko w ten sposób może zemścić się na tyranie, od którego nie mógł się uwolnić, i znaleźć pocieszenie.

Ofiary nieszczęść... Wszyscy dotknięci nieszczęściami, czy to niebiańskimi, czy ziemskimi – ci, których sady i ogrody zniszczył grad, porwała powódź, których budynek zawalił się podczas trzęsienia ziemi, których dzieło życia legło w gruzach, którzy zostali bez dachu nad głową wraz z rodziną – i wszyscy podobni dotknięci nieszczęściami również znajdują pocieszenie tylko w myśli o zmartwychwstaniu po śmierci.

Zgodnie z tą wiarą bowiem, utracony w nieszczęściu majątek staje się jałmużną, a utracone życie wynosi go do rangi męczennika. I dzięki tej myśli osiąga tam spokój i ukojenie.

Z drugiej strony, ognisko rodzinne, dzięki wierze w życie ostateczne, staje się jednym z zakątków Raju, a gdy ta wiara zostanie wyrwana, staje się jednym z dołów Piekła. Dom, w którym dziecko jest dalekie od uczuć i życia religijnego, młody człowiek goni za swoimi pragnieniami i zachciankami, a chory, oczekujący na śmierć, wije się w swoich cierpieniach, nie różni się od ruiny, w której sowy zaczynają huczeć, gdy ludzie są jeszcze w środku. Twarze są ponure, miny jak ściany sądu, a co gorsza, uciekając od tego, oddalają się od samych siebie i popadają w nędzę usypiania się rozrywkami... Wejście szczęścia do takiego domu jest możliwe tylko dzięki wierze w zmartwychwstanie.

Jeśli myślicie o uszczęśliwieniu wszystkich, od siedmiolatka po siedemdziesięciolatka, starajcie się zaszczepić we wszystkich sercach dogmat o zmartwychwstaniu... Wtedy bowiem młodzież wejdzie w ramy porządku i dyscypliny, dzieci porzucą niesforność, starsi będą żyli w szczęściu jako podróżni do Raju, a w takim domu zaczną iskrzyć błyskawice szczęścia. Jeszcze przed odejściem do życia ostatecznego, jego znaczenia będą rozbrzmiewać w tym domu, a w rezultacie, jeszcze na tym świecie, życie rajskie stanie się rzeczywistością.

Miasto i kraj to także wielki dom człowieka. Nie może być pokoju w świecie, w którym młodzież jest niewolnikiem swoich namiętności, starcy są pesymistami, a tyrani słuchają jęków uciśnionych jakby to była melodia fletu. W takim świecie miasta, kraje i narody są niespokojne. Ponieważ filary, które przynoszą pokój, nie zostały wzniesione.

Tak jak modlitwa, aby była modlitwą, ma swoje określone filary, i dopiero gdy te filary zostaną wypełnione w skupieniu, modlitwa osiąga swoją doskonałość, a człowiek czuje na ustach słodki uśmiech wniebowstąpienia w modlitwie. Czasem przeżywa chwilę, która jest warta tysięcy lat życia. Dokładnie tak samo, aby kraje i narody mogły żyć w całkowitym pokoju, części składowe, które je tworzą, muszą być w pełni zgodne z filarami pokoju. Idealne miasto i państwo można zbudować tylko na idealnym systemie. Niech Platon marzy o tym w swojej „Rzeczypospolitej”!... Niech marzyciel Al-Farabi próbuje to ująć w ramy w swojej „al-Madinat al-Fadila” (Państwo Doskonałe). Oni nigdy nie zdołają urzeczywistnić tego idealnego państwa. Ponieważ są pozbawieni filarów, które je tworzą. Tak, największym filarem, który zapewni ten pokój w życiu, jest wiara w dogmat o zmartwychwstaniu, jest zdolność do zaszczepienia świadomości i przekonań, które pozwolą gardzić tym światem i oczekiwać życia ostatecznego.

Jednym z najważniejszych dokonań Człowieka Równowagi, naszego Proroka (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim), było to, że porządek świata, który ustanowił, oparł na dogmacie „zdawania rachunku w życiu ostatecznym”. To życie jest w pewnym sensie wstępem do życia ostatecznego, polem przygotowującym do niego i szansą daną na zapalenie w ludzkim sercu płomienia życia ostatecznego. Dlatego to miejsce nazywa się „dniem tego świata”, a tamto „dniem ostatecznym”.

To, co czyni się na tym świecie, będzie czynione dla tamtego świata, który ma nadejść.

Wysłannik Allaha (s.a.ł.) udzielił tej lekcji każdemu w sposób, który zaspokoił wszystkie serca i zapalił płomień przekonania.

Serca były tak przepełnione wiarą w życie ostateczne, że Towarzysze (r.a.) gardzili tym światem i ich oczy niemal nie widziały niczego, co do niego należało. Oto przykład, który przedstawiam w formie parafrazy:

Dwóch Towarzyszy przyszło do Wysłannika Allaha (s.a.ł.), aby rozsądził spór dotyczący podziału majątku. Obaj rościli sobie większe prawa. Władca Dwóch Światów, wysłuchawszy ich, powiedział:

„Teraz jeden z was, lepiej przedstawiając swoją sprawę, może mnie przekonać i sprawić, że wydam wyrok na jego korzyść. Ja jestem człowiekiem jak wy; wydaję wyrok na podstawie tego, czyj dowód jest bardziej przekonujący. Ale w życiu ostatecznym wyrok zostanie wydany zgodnie z prawdą. Tam tyran poniesie w pełni swoją karę, a uciśniony otrzyma w pełni swoją nagrodę.”

Gdy to usłyszeli, obaj jednocześnie powiedzieli:

„O, Wysłanniku Allaha! Niech moje prawo również przypadnie jemu, ja rezygnuję.”

Następnie Wysłannik Allaha (s.a.ł.) polecił im:

„Idźcie i podzielcie swój majątek sprawiedliwie, a potem rzućcie losy. Ktokolwiek co wylosuje, niech będzie zadowolony ze swojego udziału. I wzajemnie przebaczcie sobie i oddajcie swoje prawa.”

Jak widać, dzięki wierze w życie ostateczne życie było w ten sposób uporządkowane. Było to takie uporządkowanie, że gdy jednostka popełniła grzech, przywiązywała się do słupa, karząc się w ten sposób, aż nadeszło polecenie przebaczenia. Sprawę traktowano tak poważnie, że Towarzysz, wierząc, że popełniony grzech może zostać zmyty tylko krwią męczeństwa, bez wahania oddawał swoje życie na drodze Allaha i starał się odejść na tamten świat czysty, przelewając krew, by wypić napój męczeństwa.

Sa'd ibn Rabi' (r.a.), gdy na zboczu góry Uhud oddawał duszę Allahowi, słyszał szepty Muhammada ibn Maslamy (r.a.), który przekazywał mu pozdrowienia od Wysłannika Allaha. W odpowiedzi Sa'd ibn Rabi' powiedział:

„Przekaż ode mnie pozdrowienia Wysłannikowi Allaha. Na Allaha, czuję zapach Raju zza góry Uhud!...”

Tak; co innego niż wiara w życie ostateczne mogłoby pozwolić człowiekowi zakosztować takiego szczęścia nawet w chwili śmierci? Jaka ludzka możliwość mogłaby ofiarować takie szczęście jednostce, rodzinie i społeczeństwu?

Teraz, aby choć trochę zrozumieć, jak duma wszechświata, wzniosły Prorok (s.a.ł.), kształtował swoją wspólnotę w kwestii wiary w zmartwychwstanie, przytoczmy kilka przykładów pereł i korali, które wyszły z jego błogosławionych ust.

Wysłannik Allaha (s.a.ł.) powiedział:

„O, ludzie! Zostaniecie zgromadzeni boso, nago i nieobrzezani. Zostaniecie wskrzeszeni na nowo z waszymi pierwotnymi cząstkami, duszami i ciałami. Doświadczycie zmartwychwstania zarówno cielesnego, jak i duchowego. Zostaniecie zgromadzeni, aby zobaczyć Raj, który czuliście w swoim sumieniu, ale którego nie mogliście zobaczyć; a ponadto, aby zobaczyć Pana, którego przejawy obserwowaliście, ale którego istoty nie mogliście pojąć.”

Wysłannik Allaha (sollallahu alejhi łasallam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) kontynuował:

„Uważajcie! Pierwszą osobą, która zostanie odziana w szaty w życiu ostatecznym, będzie Prorok Abraham. Uważajcie! Tego dnia niektórzy ludzie z mojej wspólnoty zostaną przyprowadzeni, schwytani z lewej strony. Ja powiem: «O Panie! To moi towarzysze!...». Wtedy Bóg Wszechmogący zwróci się do mnie, mówiąc: «O Muhammadzie! Nie wiesz, co oni uczynili po tobie». Wtedy ja, podobnie jak prawy sługa Jezus, powiem: «Byłem świadkiem ich, dopóki przebywałem wśród nich. Kiedy mnie zabrałeś spośród nich, Ty byłeś ich obserwatorem. Ty jesteś świadkiem każdej rzeczy. Jeśli ich ukarzesz, to zaprawdę, są oni Twoimi sługami; a jeśli im przebaczysz, to zaprawdę, Ty jesteś Potężny, Mądry!».”

W hadisie przekazanym przez Ahmada ibn Hanbala od Anasa (radijallahu anhu – niech Allah będzie z niego zadowolony), Wysłannik Allaha (s.a.ł.) powiedział:

„Od kiedy Allah stworzył syna Adama, nie spotkał on wydarzenia straszniejszego niż śmierć. Jednak śmierć jest lżejsza w porównaniu z tym, co następuje po niej. Tego dnia spotkają się z taką grozą, że pot zaleje ich aż po podbródki. Pot będzie jakby wędzidłem na ich szczękach. Do tego stopnia, że gdyby chcieć, można by nawet żeglować statkami po tym morzu potu.”

Następujący hadis, przekazany przez Buchariego i Muslima od Abu Hurajry (r.a.), nieco bardziej szczegółowo opisuje powyższy hadis. Wysłannik Allaha (s.a.ł.) rzekł:

„Ludzie (w Dniu Zmartwychwstania) zostaną zgromadzeni w trzech stanach. Pierwsza grupa to ludzie, którzy na świecie zachowali równowagę między bojaźnią, a nadzieją. To ci, których serca w każdej chwili przepełnione były Allahem i którzy swoje sprawy układali w świadomości i zrozumieniu, że w życiu ostatecznym zdadzą rachunek. To ci, którzy nawet w najbardziej beznadziejnych sytuacjach mieli nadzieję w miłosierdzie Boga Wszechmogącego. To ci, którzy, mimo iż bali się Allaha w najwyższym stopniu, nie popadli w rozpacz i beznadzieję, które są znamieniem niewiary. I tak spędzili swoje życie w pragnieniu i lęku.”

„Druga grupa to ci, którzy, aby wejść do Raju, będą jechać po dwie, trzy, cztery... i dziesięć osób na jednym wierzchowcu. Tyle osób na jednym zwierzęciu będzie próbowało dotrzeć do obecności Boga Wszechmogącego, upadając i powstając. Tak jak na tym świecie upadali i powstawali, pogrążając się w grzechach i nieposłuszeństwie, tak i tam będą szli, upadając i powstając.”

„Co do trzeciej grupy, to będzie ich prowadzić Piekło (będą zmuszeni podążać w kierunku wyznaczonym przez iskry buchające z piekła). Kiedy będą chcieli uciąć sobie drzemkę w południe, Piekło będzie drzemać z nimi; kiedy będą nocować, Piekło będzie nocować z nimi; kiedy będą witać poranek, Piekło będzie witać poranek z nimi. I znowu, kiedy będą witać wieczór, Piekło również będzie witać wieczór z nimi...”

„Ponieważ oni w swoich duszach i sumieniach nosili w ten sposób ziarno Piekła. Z ziarnem Piekła kładli się spać i z nim wstawali. W związku z tym, będą traktowani tak, jak żyli. To ziarno wyrośnie w postaci drzewa i nie opuści ich.”

Właśnie poprzez te i podobne lekcje Wysłannik Allaha (s.a.ł.) wychowywał swoją wspólnotę w głębokiej świadomości życia ostatecznego, a zwłaszcza w jego czasach Towarzysze postępowali tak, jakby za zasłoną obserwowali Piekło w całej jego grozie i Raj w całym jego splendorze.

Tak, jedynym sposobem na spędzenie życia w prawości i cnocie jest przyjęcie tej reguły i uczynienie moralności życia ostatecznego swoim charakterem na tym świecie. W przeciwnym razie u jednostek, które nie mają wiary w życie ostateczne, oraz w społeczeństwach przez nie tworzonych, nie można myśleć o cnocie i prawości. Jeśli nawet u nich widać ślad cnoty, jest to tylko cnota, którą Bóg Wszechmogący umieścił w istocie i rdzeniu ludzkiej natury. A ponieważ została ona umieszczona w naturze, nie są w stanie postępować inaczej. To właśnie ta niemożność zmusza ich do czynienia takich cnotliwych dzieł. To jednak nigdy nie jest na poziomie cnoty osiągniętej przez wysiłek i zasługę.

(zob. M. Fethullah Gülen, Ölüm Ötesi Hayat [Życie po śmierci])

Znaczenie wersetu

„Każdemu człowiekowi przywiązaliśmy jego los do szyi i w Dniu Zmartwychwstania przedstawimy mu księgę rozwartą:  „Czytaj swoją księgę! Wystarczy dzisiaj twoja dusza, aby wystawić ci rachunek”.”
(Sura Al-Isra, 17:13–14)

 Ludziom zgromadzonym na Mahszerze, w celu dokonania rozliczenia, zostaną wręczone Księgi Uczynków, w których zapisane są wszystkie dobre i złe czyny, jakich dokonali podczas życia na świecie. Księgi te obejmują zarówno czyny jawne, jak i ukryte, a także intencje towarzyszące ludzkim działaniom.

Natura tych ksiąg nie jest nam dokładnie znana. Z całą pewnością nie przypominają one zwykłych ksiąg, jakie znamy z życia doczesnego. Ich forma i sposób zapisu przekraczają ludzkie wyobrażenia i należą do rzeczywistości życia ostatecznego.

Posługując się jednak językiem współczesnej technologii, można je w pewnym stopniu przyrównać do doskonałych, niewidzialnych systemów rejestrujących, podobnych do ukrytych kamer, które zapisują zarówno obraz, jak i dźwięk, a następnie odtwarzają te zapisy w pełnej, niepodważalnej formie. W ten sposób człowiek zobaczy swoje czyny dokładnie takimi, jakimi były, bez możliwości zaprzeczenia, zniekształcenia czy usprawiedliwienia.

Wręczenie Ksiąg Uczynków będzie jednym z najważniejszych momentów Dnia Sądu, ponieważ każdy człowiek stanie wobec prawdy o samym sobie, zapisanej z absolutną sprawiedliwością i precyzją.

Właściciel nieskończonej wiedzy i mocy, który chroni rośliny w ich maleńkich nasionach, potężne drzewa w drobnych pestkach, a ludzi i zwierzęta w jednej kropli wody, zachowując w ten sposób ciągłość ich istnienia i pokoleń, z całą pewnością jest również zdolny zapisać uczynki człowieka w Księdze Uczynków.

Podobnie jak człowiek potrafi dziś zapisać setki stron informacji i dokumentów na niewielkim nośniku danych, takim jak płyta CD czy pamięć cyfrowa, tak też dla wszechmocy Allaha zapis ludzkich czynów nie stanowi żadnej trudności. Prawda ta została wyjaśniona w Koranie następującymi słowami:

„I zostanie położona Księga. Wtedy zobaczysz grzeszników przerażonych tym, co w niej zapisane. Powiedzą:
‘Biada nam! Cóż to za księga! Nie opuszcza niczego — ani małego, ani wielkiego — nie wyliczając tego!’
I odnajdą przed sobą wszystko, co uczynili. A twój Pan (Rabb) nikogo nie skrzywdzi.”  (Sura Al-Kahf, 49.)

Werset ten podkreśla absolutną precyzję i doskonałą sprawiedliwość Boskiego zapisu: żaden czyn, nawet najmniejszy, nie zostanie pominięty ani zapomniany, a nikt nie dozna krzywdy.

Księgi Uczynków zostaną wręczone:

• mieszkańcom Raju — z prawej strony,
• mieszkańcom Piekła  — z lewej strony lub zza pleców.

Wręczenie księgi z prawej strony jest radosną nowiną, oznaczającą łatwe i pomyślne rozliczenie. Natomiast otrzymanie księgi z lewej strony lub od tyłu jest zapowiedzią ciężkiego rozliczenia i trudnego losu.

A- Wiara w życie ostateczne w chrześcijaństwie

Jak informuje Święty Koran, Hz. Isa (Jezus), będąc jeszcze niemowlęciem w kołysce, zwiastował swoje zmartwychwstanie: „I pokój ze mną w dniu, w którym się urodziłem, w dniu, w którym umrę, i w dniu, w którym zostanę wskrzeszony do życia!” (Sura Mariam, 19:33).

To, że zmartwychwstanie po śmierci zostało ogłoszone przez Hz. Isę już w kołysce, wskazuje na znaczenie tej wiary i na to, że będzie ona zajmować ważne miejsce w jego przesłaniu. Ponadto, fakt, że na taką prawdę zwrócono uwagę już w kołysce, sugeruje, że w tamtych czasach idea zaprzeczania życiu ostatecznemu była rozpowszechniona i że Hz. Isa będzie walczył z tymi, którzy ją negują. Rzeczywiście, fakt, że Hz. Isa otrzymał cud wskrzeszania umarłych i że walczył z saduceuszami, żydowskim ugrupowaniem negującym życie ostateczne, odpowiadając na ich twierdzenia, pokazuje zarówno rozpowszechnienie negacji życia ostatecznego w tamtym okresie, jak i to, że głoszenie tej wiary zajmowało ważne miejsce w jego życiu.

Wersety takie jak: „Zaprawdę, ci, którzy uwierzyli, i ci, którzy są wyznania mojżeszowego, chrześcijanie i sabejczycy - ktokolwiek uwierzył w Allaha i w Dzień Ostateczny... - wszyscy oni otrzymają nagrodę u swego Pana...” (Sura Al-Baqara, 2:62)[1] informują, że część chrześcijan w czasach Proroka wierzyła w życie ostateczne. Przekazuje się nawet, że ten werset został objawiony w związku z Salmanem al-Farisim i jego towarzyszami, którzy początkowo byli chrześcijanami. Jego towarzysze poinformowali go, że zbliża się czas wysłania Proroka i że jeśli go spotkają, uwierzą w niego[2].

Niektóre przekazy również wskazują na istnienie tej wiary wśród chrześcijan w tamtym okresie: Dżabir (radijallahu anhu) powiedział: „Gdy ci, którzy wyemigrowali do Abisynii, powrócili, Wysłannik Allaha (sallallahu alajhi ła sallam) zapytał: «Czy opowiecie mi o najdziwniejszej rzeczy, jaką widzieliście w kraju Abisynii?» Na to jeden z nich odpowiedział: «O, Wysłanniku Allaha, gdy siedzieliśmy, przechodziła obok nas starsza kobieta spośród chrześcijańskich mniszek. Niosła na głowie dzban z wodą. Gdy przechodziła obok pewnego młodzieńca, ten położył rękę między jej ramionami i popchnął ją. Kobieta upadła na kolana, a jej dzban się rozbił. Po wstaniu odwróciła się do tego młodzieńca i powiedziała: O, okrutniku, wkrótce się dowiesz! Gdy Wszechmogący Allah ustanowi swój Tron dla ostatecznego sądu i zbierze wszystkich, dawnych i późniejszych, a ręce i nogi zaczną świadczyć o tym, co czyniły, wtedy zobaczysz, jaki będzie mój i twój los!»”.

Dżabir (r.a.) mówi, że gdy Wysłannik Allaha (s.a.v.) usłyszał o tym wydarzeniu, powiedział: „Kobieta powiedziała prawdę, wielką prawdę. Jakże Wszechmogący Allah miałby cenić naród, w którym należne słabym nie jest odbierane od silnych!?”[3]

To wydarzenie, oprócz tego, że pokazuje istnienie wiary w życie ostateczne i cielesne zmartwychwstanie w prawdziwym chrześcijaństwie, jest również ważne, ponieważ ukazuje, że boska sprawiedliwość z pewnością odbierze prawo uciśnionego od ciemiężyciela, oraz jak ważnym źródłem pocieszenia i siły dla człowieka jest wiara w życie ostateczne.

Również to, że gdy muzułmanie, którzy wyemigrowali do Abisynii, odczytali przed Negusem (Necaşî) początkowe fragmenty sury Mariam, Negus zapłakał i powiedział: „To słowo bez wątpienia pochodzi z tego samego źródła, z którego wieści przyniósł Isa”[4], a po wysłuchaniu tego, co Koran mówi o Hz. Isie, potwierdził to, pokazuje, jak bliskie islamowi były prawdy głoszone przez chrześcijaństwo przed jego zniekształceniem.

W judaizmie najdziwniejszą kwestią w tym temacie jest pogląd, że Tora nie zawiera wiary w życie ostateczne. W chrześcijaństwie natomiast jest to fakt, że Istotą, która będzie sądzić ludzi, nie jest ich Stwórca, Allah, lecz Mesjasz, który, podobnie jak inni ludzie, został stworzony przez Allaha. Ta dziwna sytuacja jest bez wątpienia dziełem zniekształcenia (tahrif)[5].

Według Ewangelii kara piekielna jest wieczna[6], jednak niektóre ugrupowania chrześcijańskie twierdziły, że Allah nie wycofa się ze swojej obietnicy (nagrody), ale może zrezygnować ze swojej groźby (kary), a zatem nie ukarze niewierzących, lecz wszystkich umieści w raju, ponieważ wieczna kara nie przystoi Allahowi[7]. Według niektórych teologów, ci, którzy zostali pozbawieni raju bez własnej winy, w końcu do niego wejdą[8].

Chociaż w Ewangeliach wspomina się o zmartwychwstaniu zarówno ducha, jak i ciała, oraz o materialnych aspektach raju i piekła[9], dominującym poglądem wśród chrześcijan po dziś dzień jest to, że w raju nie ma cielesnych przyjemności, takich jak jedzenie, picie i małżeństwo[10]. Komentatorzy Ewangelii bowiem, interpretując wyrażenia wskazujące na cielesne przyjemności w raju w sensie duchowym, takim jak szczęście, oddalili je od ich pierwotnego znaczenia[11].

Co więcej, od czasów Proroka[12] aż po dziś dzień, chrześcijanie dziwili się takim aspektom życia w raju w islamie, jak jedzenie, picie, życie małżeńskie[13], hurysy, pałace, rzeki, obecność rubinów, pereł itp., często je lekceważąc i wykorzystując jako materiał do ataków na islam[14].

Można powiedzieć, że jedną z przyczyn, które skłoniły chrześcijan do takiej wiary, jest ich przekonanie, że ciała po zmartwychwstaniu będą inne, a człowiek w tym ciele zyska nadludzką jakość i stanie się niemal aniołem[15].

Chociaż w chrześcijaństwie istnieje wiara w świat przejściowy (barzach), nie wszystkie wyznania są w tej kwestii zgodne. W katolicyzmie istnieje wiara w czyściec (purgatorium)[16], który można porównać do kary w grobie. Według niej, do czyśćca trafiają ci, którzy umarli nie w pełni oczyszczeni ze swoich grzechów, pozostają tam aż do oczyszczenia, a następnie wstępują do nieba. Jednak w czyśćcu nie ma przesłuchania przez aniołów. Kwestia sądu nad duszą zmarłego również nie jest jasno określona. W przeciwieństwie do tego, w prawosławiu i protestantyzmie nie ma kary ani nagrody w grobie[17].

Dziwnym jest, że chrześcijanie, przypisując Hz. Isie boskość, jednocześnie mówią, że nie znał on godziny Sądu Ostatecznego. Jak to ujął jeden z komentatorów Ewangelii, Mesjasz jako bóg określił czas Sądu, ale jako człowiek go nie znał (!)[18].

Według chrześcijan wstawiennictwo ma miejsce na tym świecie. Ta sytuacja dała chrześcijańskim duchownym ogromną władzę. Według nich Allah jest podporządkowany działaniom duchownych, a decyzje, które oni podejmują na ziemi, są akceptowane i ważne również w niebie[19].

W odpowiedzi na nakazy i zakazy Allaha miejsce boskiej sankcji, nagrody i kary, w Torze jest konsekwentnie ukazywane jako świat doczesny, podczas gdy w Ewangeliach, wręcz przeciwnie, konsekwentnie jako życie ostateczne. W ten sposób Tora nieustannie kierowała oblicze człowieka ku życiu doczesnemu, a Ewangelie ku życiu ostatecznemu. Święty Koran, który we wszystkich sprawach wskazuje drogę prostą (as-sirat al-mustaqim), z dala od tych skrajności, pogodził te dwa końce w szczęśliwej syntezie[20].

Teraz przytoczmy przykłady z dzisiejszych Ewangelii dotyczące kwestii eschatologicznych:

Nadejście Dnia Zmartwychwstania jest opisywane w sposób podobny do tego, co wyrażono w Koranie: „...słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku. Gwiazdy będą spadać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte”.

W Ewangeliach widzimy również przykłady wskrzeszania umarłych przez Hz. Isę za pozwoleniem Allaha: „...i zbliżywszy się, dotknął mar. A ci, którzy je nieśli, zatrzymali się. I rzekł: Młodzieńcze, tobie mówię, wstań! Zmarły usiadł i zaczął mówić. I oddał go jego matce”[21].

To, że w Dniu Zmartwychwstania Mesjasz będzie sądził ludzi, jest opisywane w następujący sposób: „Albowiem wszyscy musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał zapłatę za uczynki dokonane w ciele, złe czy dobre”[22].

W Ewangelii Barnaby, która broni dogmatu o jedności Boga (tauhid), podobnie jak innych kwestii dogmatycznych, można znaleźć wiele wyrażeń bliskich temu, co przekazuje Koran na temat życia ostatecznego, raju i piekła. W tej ewangelii poruszono nawet szczegółowe kwestie dotyczące życia ostatecznego. Przykładem jest odpowiedź na pytanie, czy w raju będą różne stopnie: „Bartłomiej rzekł: O, Nauczycielu! Czy wspaniałość raju będzie dla wszystkich jednakowa? Jeśli tak, nie będzie to sprawiedliwe. Jeśli nie, to ten, kto ma mniej, będzie zazdrościł temu, kto ma więcej. Jezus odpowiedział: Nie będzie jednakowa, ponieważ Allah jest sprawiedliwy. I każdy będzie zadowolony, ponieważ tam nie ma zazdrości. Powiedz mi, Bartłomieju, jest pan, który ma wielu sług, i wszystkim daje takie same ubrania. Czy dzieci, którym dano ubrania dziecięce, będą smutne, że nie mają ubrań dla dorosłych?”[23].

[1]. Zobacz także: Sura Al-Ma'ida, 5:69; Sura Al-Hadżdż, 22:17.

[2]. Al-Małardi, I, 133.

[3]. Abu Abdillah Muhammad b. Jazid b. Madżah al-Kazłini, as-Sunan, red. Muhammad Fu’ad Abdulbaki, Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, b.d., Fitan, 20, II, 1329.

[4]. Zob. Muhammad b. Ishak b. Jasar, Sirat Ibn Ishak, red. M. Hamidullah, Konya, 1981, s. 196; Ibn Hiszam, as-Sira an-Nabałijja, red. M. as-Saka i in., Bejrut, b.d., I, 336-337.

[5]. Chociaż w chrześcijaństwie wierzy się w rozliczenie po śmierci, wiara w ofiarę Mesjasza przyniosła im ulgę w tej kwestii. Ta wiara sugeruje, że ludzie nie będą pociągnięci do odpowiedzialności za swoje czyny i nie będą rozliczani po śmierci (Ataurrahim, s. 174).

[6]. Zob. Ewangelia wg św. Marka, 3:29.

[7]. Asz-Szahrastani, s. 251.

[8]. Yıldırım, Mevcut Kaynaklara Göre Hıristiyanlık, wyd. Işık, Izmir, 1996, s. 217.

[9]. Zob. Ewangelia wg św. Mateusza, 10:28; 13:43; Ewangelia wg św. Marka, 9:43–48; Ewangelia wg św. Łukasza, 16:24; Apokalipsa św. Jana, 21:8. Mimo tych wersetów odpowiedź Hz. Isy na pytanie saduceuszy, którzy negowali życie ostateczne, dotyczące tego, z kim w raju będzie żoną kobieta, która miała wielu mężów, brzmiała: „W Dniu Zmartwychwstania nie ma małżeństwa, mieszkańcy raju będą jak aniołowie w niebie” (zob. Ewangelia wg św. Mateusza, 22:18–25), co jest przykładem sprzeczności w ewangeliach (nawet w tej samej ewangelii).

[10]. Zob. Abu Ataillah, s. 376 (za: al-Kanz al-Dżalil fi Tafsir al-Indżil, I, 464); Addison, s. 172.

[11]. Abu Ataillah, s. 376.

[12]. Gdy jeden z Ludzi Księgi zapytał, czy twierdzisz, że mieszkańcy raju będą jeść i pić, Wysłannik Allaha (s.a.v.) odpowiedział: „Tak! Przysięgam na Allaha, w którego ręku jest moja dusza, że jednemu mieszkańcowi raju zostanie dana siła stu mężczyzn w jedzeniu, piciu, stosunku i pożądaniu”. Gdy ten człowiek powiedział: „Ten, kto je i pije, ma potrzeby, a w raju nie ma rzeczy uciążliwych”, Wysłannik Allaha (s.a.v.) odpowiedział: „Ich potrzeby zamienią się w krople potu wydobywające się z ich skóry o zapachu piżma” (Ahmad b. Hanbal, Musnad, Dar al-Fikr, Bejrut, b.d., I, 63).

[13]. Chrześcijanie twierdzili, że takie rzeczy w raju są sprzeczne z jego świętością. Jednak, jak wspomniano w powyższym hadisie, w rzeczywistości te czynności nabiorą jakości godnej raju. Ponieważ wszystko w życiu ostatecznym będzie odpowiednie dla tego świata.

[14]. Abdullah at-Tardżuman al-Andalusi, Tuhfat al-arib fi radd 'ala ahl al-salib, Hakikat Kitabevi, Stambuł, 1983, s. 53; Rahmatullah al-Hindi, Izhar al-Hakk, Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, 1993, s. 330; Abu Ataillah, s. 377. W islamie nie ma twierdzenia, że dobra rajskie są wyłącznie cielesne. Wspomina się również o dobrach duchowych i podkreśla się, że są one wyższe. Ponadto, przyjemności cielesne nie stanowią przeszkody dla przyjemności duchowych. W następującym wersecie wyraźnie stwierdza się, że zdobycie upodobania Allaha, będące przyjemnością duchową, jest cenniejsze niż przyjemności cielesne: „Allah obiecał wierzącym mężczyznom i wierzącym kobietom ogrody, pod którymi płyną rzeki, gdzie będą przebywać wiecznie, oraz piękne mieszkania w ogrodach Edenu. A upodobanie Allaha jest jeszcze większe. To jest wielkie zwycięstwo” (Sura At-Tałba, 9:72).

[15]. Louis Figuer, Le Lendemain De La Mort, Libraire Hachette, Paryż, 1881, s. 60; Addison, s. 172.

[16]. Słowo purgatorium oznacza miejsce, w którym dusze wiernych (chrześcijan) przebywają przez pewien czas, aby oczyścić się z grzechów; czyściec; miejsce i czas cierpienia (Saraç, s. 1134-1135). Na arabski przetłumaczono jako „mathar” (miejsce oczyszczenia) (zob. Dżabbur Abdunnur, Suhajl Idris, al-Manhal al-Karib, wyd. 4, Dar al-Adab, Bejrut, 1983, s. 278).

[17]. Abu Ataillah, s. 95; Yıldırım, s. 217.

[18]. Abu Ataillah, s. 117.

[19]. Tamże, s. 221.

[20]. Zob. Draz, s. 154, 182.

[21]. Ewangelia wg św. Łukasza, 7:15-16.

[22]. Drugi list Pawła do Koryntian, 5:10.

[23]. Ewangelia Barnaby, przeł. Mehmet Yıldız, Kültür Basın Yayın Birliği, Stambuł, b.d., s. 308.

Prof. Dr. Veysel Güllüce

B- Wiara w życie ostateczne w judaizmie

We wszystkich religiach, które istniały na przestrzeni dziejów, zarówno tych, które zakończyły swój cykl, jak i tych, które wciąż istnieją, można znaleźć mniejszy lub większy ślad wiary w życie ostateczne. Niewątpliwie w religiach boskich wiara w życie ostateczne powinna być znacznie głębsza i bardziej szczegółowa. Jednak gdy spojrzy się na judaizm z tej perspektywy, ze zdumieniem można zauważyć, że sytuacja wcale tak nie wygląda.

Rzeczywiście, chociaż judaizm opiera się na przesłaniu Hz. Musy (Mojżesza) i wielkiej boskiej księdze, jaką jest Tora, poświęcił on bardzo mało miejsca życiu ostatecznemu. Ta sytuacja doprowadziła nawet niektórych uczonych do przekonania, że w judaizmie nie ma wiary w życie ostateczne.

Niektórzy współcześni uczeni stwierdzili, że Stary Testament, którego oryginał został objawiony przez Allaha i który jest nazywany Torą, został całkowicie pozbawiony wzmianek o życiu ostatecznym, zmartwychwstaniu i karze, a także zachęt i motywacji do życia ostatecznego. To, że księga niebiańska mogła znaleźć się w takim stanie, jest zdumiewające[1].

Addison twierdzi, że ważną rolę w doprowadzeniu judaizmu do takiego stanu odegrały jego tradycje i zwyczaje religijne oparte na podstawie etnicznej. Ta sytuacja skłoniła ich do myślenia o przyszłości Izraela, a nie o przyszłości, która czeka każdego z nich po śmierci, i sprawiła, że stali się obojętni na to, co po śmierci[2].

Jednakże szeroko zakrojone i dogłębne badania nad judaizmem wykazały, że powyższe stwierdzenia mogą dotyczyć jedynie pierwszych pięciu ksiąg Tory przypisywanych Hz. Musie[3], podczas gdy w innych księgach Tory, choć w niewielkim stopniu, wspomina się o ponownym zmartwychwstaniu i życiu ostatecznym. Ponadto, w innych źródłach religijnych judaizmu, takich jak Talmud, również znajdują się wzmianki o wierze w życie ostateczne[4].

Należy tutaj zaznaczyć, że Żydzi nazywają Torą tylko pierwsze pięć ksiąg. Według nich Talmud jest Torą ustną lub, inaczej mówiąc, przekazywaną[5]. Mówi się również, że kwestie związane z życiem ostatecznym poznawali, dziedzicząc je od siebie ustnie, drogą przekazu[6].

Niektórzy żydowscy uczeni i literaci również poruszali w swoich dziełach wiarę w życie ostateczne. Saadia Gaon mówi: „To, czego nauczył nas nasz Pan, że w życiu ostatecznym umarli zostaną wskrzeszeni dla kary, jest jedną z rzeczy, co do których nasza wspólnota jest zgodna”[7].

Słynny żydowski uczony, Majmonides, mówi: „Wierzę z pełną wiarą, że w czasie, gdy wola Allaha się spełni, umarli zostaną wskrzeszeni i będą trwać wiecznie”[8].

Należy również zaznaczyć, że po powrocie z Babilonu Żydzi podzielili się na dwie grupy: Samarytan i Hebrajczyków. Każda z tych grup wierzyła w inną Torę, wzajemnie określając Torę drugiej grupy jako zniekształconą. Tora będąca w posiadaniu Samarytan, choć w sposób ogólny, poświęcała więcej miejsca życiu ostatecznemu niż druga[9].

Niektórzy żydowscy uczeni, w ramach obrony, twierdzili, że brak wzmianek o zmartwychwstaniu i życiu ostatecznym w pierwszych pięciu księgach Tory wynika z faktu, że w czasach Hz. Musy wiara w życie ostateczne była silna, a zatem nie było potrzeby jej podkreślania. Skupiono się natomiast na bardziej potrzebnych kwestiach, takich jak jedność Boga, ponieważ ówcześni Żydzi pogrążeni byli w politeizmie. Żydowski uczony Ibn Kammuna mówi: „Brak wyraźnego stwierdzenia w tej kwestii nie jest przeszkodą, aby te prawdy zostały objawione Hz. Musie i Synom Izraela... Jeśli zapyta się, dlaczego więc nie zostało to zapisane w Torze? Odpowiada się: W kwestiach boskich spory i pytania nie są dozwolone. Być może kryje się w tym mądrość, której przyczyny nie znamy”. Następnie wyjaśnia brak wzmianek o zmartwychwstaniu i karze w Torze w następujący sposób: „Prorocy, z natchnienia Allaha, są lekarzami dusz. Tak jak lekarz stara się leczyć ludzi tym, co ma pod ręką, tak i ludzie w czasach Musy (a.s.) nie zaprzeczali nagrodzie i karze w życiu ostatecznym. Wręcz przeciwnie, ich chorobą było oddawanie czci bożkom, gwiazdom i innym rzeczom. Czyli oddawali cześć innym niż Allah”. W ten sposób Ibn Kammuna uzależnia brak wzmianek o zmartwychwstaniu i karze w Torze od tego, że Synowie Izraela znali tę doktrynę. Kontynuuje: „Gdyby chorobą Synów Izraela było zaprzeczanie nagrodzie i karze, w Torze byłoby o tym wiele wzmianek. Skoro tak nie było, poprzestano na rozpowszechnianiu tego wśród narodu i aluzjach do życia ostatecznego. Dlatego Żydzi wierzyli w zmartwychwstanie umarłych, w trwanie duszy po śmierci i wyznawali to. Podtrzymywali tę wiarę, przekazując ją z pokolenia na pokolenie. Modlili się za swoich zmarłych, a gdy czuli, że zbliża się ich koniec, okazywali skruchę”[10].

Jednakże trudno zgodzić się z tymi twierdzeniami i wyjaśnieniami, jako że jednym z głównych celów zesłania boskiej religii, zaraz po jedności Boga, jest wiara w życie ostateczne. Istota ludzka, która pod wpływem namiętności i pragnień nieustannie zwraca się ku światu doczesnemu, musi być często ostrzegana o istnieniu życia ostatecznego, raju i piekła. A jeśli tym narodem jest naród żydowski, znany ze swojej chciwości na świat, tym bardziej potrzebuje on ostrzeżeń i napomnień. Dlatego w Świętym Koranie często wspomina się o życiu ostatecznym, raju i piekle, i podkreśla się przemijalność życia doczesnego. Do tego stopnia, że niemal w każdej surze można znaleźć ogólną lub szczegółową informację o życiu ostatecznym. Wbrew twierdzeniom żydowskich uczonych, brak wzmianek w księdze objawionej przez Allaha o eschatologicznej nagrodzie i karze, będących podstawą boskiego przesłania, jest wyraźnym dowodem na zniekształcenie Tory. Mimo to, te wyjaśnienia można uznać za ważne, ponieważ pokazują, że Żydzi wierzyli w życie ostateczne.

W dzisiejszej Torze, w pierwszych pięciu księgach, nie ma prawie żadnych wzmianek o życiu ostatecznym, podczas gdy w późniejszych księgach, przypisywanych innym prorokom, choć w sposób ogólny, wspomina się o życiu ostatecznym, raju i piekle. Tę różnicę interpretowano na różne sposoby.

Według niektórych badaczy, przyczyna tej zmiany jest nieznana[11]. Niektórzy teologowie biblijni, wychodząc z podobieństw w wierze w życie ostateczne w zaratusztrianizmie i judaizmie, twierdzili, że ta wiara weszła do judaizmu pod koniec niewoli babilońskiej pod wpływem zaratusztrianizmu i rozwijała się stopniowo[12]. Według innych w tej kwestii możliwe są trzy wpływy zewnętrzne, geograficzne i kulturowe: Mezopotamia, Kanaan i Iran[13].

Will Durant mówi: „Idea zmartwychwstania zakorzeniła się u Żydów dopiero po tym, jak stracili nadzieję na panowanie na ziemi. Prawdopodobnie Żydzi przejęli tę ideę od Persów lub też przejęli pewne elementy od Egipcjan. Z tego duchowego rezultatu narodziło się chrześcijaństwo”[14]. Zaza, autor dzieł o judaizmie, zgadza się z tym twierdzeniem, mówiąc: „Żydzi zaczęli myśleć o sprawach niewidzialnych dopiero po tym, jak doświadczyli niewoli babilońskiej i zostali rozproszeni przez Rzymian”[15].

W tych stwierdzeniach twierdzi się, że wiara w życie ostateczne w judaizmie pojawiła się w wyniku pewnych przyczyn duchowych pod presją warunków, jako rodzaj samopocieszenia, poszukiwania w innym świecie szczęścia i panowania, którego nie mogli osiągnąć na tym świecie. Takie twierdzenie jest typowe dla tych, którzy źródła religii upatrują nie w objawieniu, lecz w innych, ziemskich przyczynach.

Takie rozumienie byłoby oceną źródeł religii z ewolucjonistycznego punktu widzenia, co jest sprzeczne z prawdą objawioną w Koranie, że ludzie byli jedną wspólnotą, a dopiero potem popadli w spory[16]. Tak jak ludzie fizycznie pochodzą z jednego źródła, tak i pod względem wiary zostali napojeni z jednego źródła. Gdy w naturze ludzkiej pojawiły się wahania i spory, za pośrednictwem proroków podjęto próbę ich naprawienia i oczyszczenia...[17].

Istnieją spory co do tego, czy różne wyrażenia w judaizmie o znaczeniu „końca dni”[18] odnoszą się do dnia, w którym zostaną wskrzeszeni dla kary i rachunku, czy też do dnia, w którym Żydzi uwolnią się od ucisku, odpoczną od wojen i odniosą zwycięstwo nad swoimi wrogami[19].

Niektórzy badacze, akceptując istnienie pewnego rodzaju wiary w życie ostateczne w judaizmie, twierdzą jednak, że nie jest to wiara w życie ostateczne w znaczeniu, jakie nadaje jej islam[20]. Stwierdzili, że chociaż w księgach Starego Testamentu przypisywanych innym prorokom wspomina się o raju i piekle, jest to powierzchowne i nie na tyle, by oderwać Żydów od ich chciwości na świat[21]. Według niektórych, ta wiara jest całkowicie inna. Według badaczy judaizmu, naród żydowski dzieli się na dwie części. Jedna część żyła w wolności i szczęściu doczesnym. Oprócz dobrobytu materialnego, zdobyli również upodobanie Allaha. Druga część, w przeciwieństwie do poprzedniej, żyła w niewoli i na wygnaniu. Według myśli żydowskiej, powrócą oni na świat, aby skorzystać z dóbr tego świata[22].

Podobnie jak w przypadku terminu „życie ostateczne” dyskusyjne jest również to, czy termin „zmartwychwstanie” w Starym Testamencie odnosi się do zmartwychwstania po śmierci, czy też do osiągnięcia przez naród żydowski stabilizacji doczesnej i politycznej oraz odrodzenia. Na przykład wyrażenie „Twoi zmarli ożyją, ich ciała powstaną, obudźcie się, mieszkańcy prochu!”[23] zostało zinterpretowane przez niektórych chrześcijańskich komentatorów Starego Testamentu jako niewskazujące na zmartwychwstanie w Dniu Sądu, lecz na doczesne odrodzenie Żydów po niewoli. Taka interpretacja wyrażeń, które wyraźnie wskazują na zmartwychwstanie eschatologiczne, jest rodzajem zniekształcenia. Mimo to prawdą jest, że w Starym Testamencie znajdują się wersety wskazujące na odrodzenie narodowe[24].

Na przykład, można powiedzieć, że w wyrażeniach „Wielu z tych, co śpią w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do wiecznego życia, a inni na wieczną hańbę i pohańbienie”[25] nie chodzi o zmartwychwstanie eschatologiczne, jak twierdzą również uczeni chrześcijańscy, lecz o narodowe odrodzenie Żydów, ponieważ w tym wersecie mowa jest o przebudzeniu się większości, a nie wszystkich śpiących. Zmartwychwstanie eschatologiczne zaś obejmie wszystkich ludzi[26].

Jednakże wyrażenia takie jak „śpiący w prochu ziemi”, „wieczne życie i wieczna hańba i pohańbienie” wspierają twierdzenia tych, którzy mają odmienne zdanie. Rzeczywiście, przez niektórych ten werset jest uważany za wyraźnie wyrażający ideę życia ostatecznego[27].

Wydaje się, że Żydzi w czasach Proroka wierzyli w życie ostateczne, a nawet w karę w grobie: Jeden z żydowskich uczonych podszedł do Wysłannika Allaha (s.a.v.) i powiedział: „O, Muhammadzie, Allah Wszechmogący w Dniu Zmartwychwstania utrzyma niebiosa na jednym palcu, ziemie na jednym palcu, góry i drzewa na jednym palcu, wodę na jednym palcu, a resztę stworzenia na jednym palcu, a następnie wstrząśnie nimi i powie: Ja jestem Królem!”. Wysłannik Allaha (s.a.v.) przyjął słowa żydowskiego uczonego z zdumieniem i potwierdzeniem, i uśmiechnął się. Następnie odczytał następujący werset[28]: „Oni nie ocenili Allaha tak, jak On na to zasługuje. Cała ziemia w Dniu Zmartwychwstania będzie w Jego garści, a niebiosa będą zwinięte w Jego prawicy...” (Sura Az-Zumar, 39:67).

Z niektórych przekazów wynika, że Żydzi w czasach Proroka wierzyli również w karę w grobie. Według jednego z przekazów pewna Żydówka, która przyszła do Hz. Aiszy, pomodliła się słowami: „Niech Allah ochroni cię przed karą w grobie”[29].

Rzeczywiście, we wczesnym Starym Testamencie wspomina się, że po śmierci z człowieka pozostaje tylko rodzaj cienia, który schodzi do dołu pod ziemią, zwanego po hebrajsku szeol, a tłumaczonego na arabski jako maqarr al-mauta, gdzie gromadzą się wszyscy, sprawiedliwi i niesprawiedliwi[30]. Możliwe, że tym słowem określano świat grobu. Jednakże, nawet jeśli na podstawie powyższych stwierdzeń powiemy, że w judaizmie istniał świat grobu, to taki świat grobu, przypominający ten z religii pierwotnych[31], różni się od tego w islamie. W judaizmie nagroda i kara w grobie dotyczą tylko duszy, nie wspomina się też o aniołach zadających pytania w grobie[32].

W dzisiejszych źródłach żydowskich stwierdza się, że w raju nie ma rzeczy materialnych, jedzenia, picia, małżeństwa, prokreacji, gór, ogrodów i rzek[33]. Jednak, jak wynika z przekazów, Żydzi w czasach Proroka, w przeciwieństwie do dzisiejszych wierzeń, wierzyli w istnienie rzeczy materialnych i przyjemności w raju. Pewien żydowski uczony zapytał Wysłannika Allaha (s.a.v.) o pierwszy posiłek wiernych w raju, o to, czym będą się potem żywić i co będą pić. Gdy Wysłannik Allaha (s.a.v.) odpowiedział, ten potwierdził, mówiąc: „Powiedziałeś prawdę”[34]. Ta sytuacja jest jednym z dowodów na to, że zniekształcenie w judaizmie trwało przez całą historię.

Księgi opisywały piekło jako straszne miejsce pod ziemią, bez powrotu, gdzie gromadzą się przed obliczem Allaha[35]. Według Żydów pobyt w piekle, jak to wyrażono w Świętym Koranie z ust Żydów[36], jest na krótki czas. Zarówno dobrzy, jak i źli, w końcu dostąpią wiecznych dóbr. Nikt nie pozostanie w piekle na stałe, z wyjątkiem dopuszczających się przestępstw takich jak samobójstwo i sprowadzanie wspólnoty na manowce[37].

W judaizmie, w Starym Testamencie, nie ma wzmianek o znakach Dnia Zmartwychwstania. Jednak z słów żydowskiego uczonego Saadii Gaona można wywnioskować takie domniemanie. Mówi on: „Czyż my, monoteiści, nie wierzymy, że Wzniosły Stwórca w życiu ostatecznym wskrzesi wszystkich umarłych dla kary? Czy można więc zaprzeczyć, że dla tego narodu zostanie uczyniona łaska w postaci przedłużenia tego okresu, poprzez wskrzeszenie naszych zmarłych przed Dniem Sądu, tak że ich życie doczesne zostanie połączone z życiem ostatecznym? Czyż nie jest to sprawiedliwość w zamian za wszelkie trudy i udręki? Rzeczywiście, nasz naród został poddany wielkim próbom. Dlatego zasługuje na przedłużenie tego okresu przed życiem ostatecznym. W ten sposób, tak jak byli najlepszym narodem w cierpliwości i trudzie, tak samo będą w łasce”[38].

Widzimy, że w różnych odłamach judaizmu istnieją różne koncepcje życia ostatecznego. Na przykład, późniejszy odłam Kostanijja uznaje życie ostateczne, nagrodę i karę, podczas gdy Dustanijja wierzy, że ta nagroda i kara mają miejsce na świecie. Esseńczycy, jeden z najstarszych odłamów żydowskich, wierzyli w nieśmiertelność duszy[39], podczas gdy saduceusze całkowicie zaprzeczali życiu ostatecznemu[40].

Możemy podsumować ogólne zarysy życia ostatecznego w judaizmie w trzech punktach:

1. Brak wzmianek o życiu ostatecznym, zmartwychwstaniu i karze w dzisiejszej Torze, czyli w pierwszych pięciu księgach przypisywanych Hz. Musie.

2. Istnienie pewnych wzmianek na ten temat w księgach przypisywanych innym prorokom.

3. Wspominanie o życiu ostatecznym w Talmudzie i w wypowiedziach komentatorów żydowskiej doktryny[41].

Uważamy za stosowne zacytować tutaj w kolejności wyrażenia, które zidentyfikowaliśmy w wyniku przeglądu Starego Testamentu od początku do końca, dotyczące zmartwychwstania i życia ostatecznego. W ten sposób będzie można bliżej zobaczyć, w jakim stopniu ten temat jest poruszany zarówno w księgach przypisywanych Hz. Musie, jak i innym prorokom.

Wyrażenia, które zidentyfikowaliśmy w Starym Testamencie dotyczące zmartwychwstania i życia ostatecznego:

„Pan Bóg wyprowadził go z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty”[42].

„Ja zabijam i ja ożywiam”[43].

„Gdy wrzucili tego człowieka do grobu Elizeusza, dotknął on kości Elizeusza, ożył i stanął na nogi”[44].

„Bóg wydobywa głębokie rzeczy z ciemności. Cień śmierci wyprowadza na światło”, „Choć po mojej skórze i to ciało zniszczeje, bez ciała będę oglądał Boga”, „Niegodziwiec jest zachowany na dzień zagłady, na dzień gniewu zostanie wyprowadzony”[45].

„Nie zostawisz mojej duszy w szeolu, nie pozwolisz, by Twój święty zobaczył zgniliznę. Ukażesz mi ścieżkę życia. Pełnia radości w Twojej obecności i wieczne dobra po Twojej prawicy”[46].

„Nie powstrzymuj się od karcenia dziecka! Bo jeśli uderzysz je rózgą, nie umrze. Ty je uderzysz rózgą, ale jego duszę wybawisz z szeolu”, „Bądź w bojaźni Pańskiej każdego dnia! Bo naprawdę jest przyszłość, a twoja nadzieja nie zostanie zawiedziona”[47].

„Twoi zmarli ożyją, ich ciała powstaną... Ziemia wyda swoich zmarłych”[48].

„I w tym czasie powstanie Michał, wielki książę, który stoi na straży synów twego ludu. I nastanie czas ucisku, jakiego nie było, odkąd powstał naród aż do tego czasu. I w tym czasie twój naród zostanie wybawiony, wszyscy, którzy są zapisani w Księdze. I wielu z tych, co śpią w prochu ziemi, obudzi się, jedni do życia wiecznego, a drudzy na wieczną hańbę. A mądrzy będą jaśnieć jak blask nieba, a ci, którzy wielu prowadzą do sprawiedliwości, jak gwiazdy na wieki wieków. A ty, Danielu, zamknij te słowa i zapieczętuj księgę aż do czasu ostatecznego. Wielu będzie badać, a wiedza się pomnoży”[49].

Podobnie opisywane jest ożywienie kości zmarłych Synów Izraela na równinie, które oblekły się w ciało[50]. Ta opowieść przypomina opowieść z Koranu o tych, którzy opuścili swoje domy ze strachu przed śmiercią, oraz o Hz. Uzajrze.

Tak niewielka liczba wzmianek o życiu ostatecznym w Starym Testamencie jest największym dowodem na jego zniekształcenie. A już to, że w pierwszych pięciu księgach stanowiących Torę, jak twierdzi wielu badaczy, nie ma w ogóle mowy o życiu ostatecznym, jest sytuacją nie do przyjęcia dla księgi boskiej. Mimo to, niektórzy chrześcijańscy komentatorzy Starego Testamentu ponownie zniekształcili te wersety, interpretując wyrażenia wskazujące na zmartwychwstanie eschatologiczne jako odrodzenie narodowe, co jeszcze bardziej oddaliło Stary Testament od życia ostatecznego i uczyniło go księgą doczesną. W ten sposób Żydzi, którzy, jak wyraża Koran, i tak byli nadmiernie przywiązani do świata doczesnego i najbardziej chciwi na życie doczesne spośród ludzi[51], stali się jeszcze bardziej przywiązani do świata. Istota ludzka bowiem, mimo częstych ostrzeżeń o karze i nagrodzie eschatologicznej, z trudem potrafi uchronić się przed miłością do świata i egoizmem, a tak rzadkie występowanie tego rodzaju ostrzeżeń w księdze Żydów uczyniło z nich istoty myślące tylko o świecie, nie myślące o życiu ostatecznym i bojące się śmierci.

Dotychczas przedstawiliśmy poglądy i oceny judaizmu oparte na jego zwolennikach i źródłach żydowskich, a także na uczonych opisujących judaizm. Spójrzmy teraz na judaizm i Torę z perspektywy Koranu:

Według Świętego Koranu, Tora jest księgą objawioną przez Allaha Hz. Musie, zawierającą przewodnictwo i światło. Gdy odwołujemy się do wersetów mówiących o treści Tory, widzimy, że Tora jest opisywana jako księga wyjaśniająca wszystko: „Potem daliśmy Musie Księgę, aby dopełnić Naszą łaskę dla tych, którzy czynią dobro, aby wyjaśnić wszystko, jako przewodnictwo i miłosierdzie. Być może uwierzą w spotkanie ze swoim Panem” (Sura Al-An'am, 6:154), „Zapisaliśmy dla Musy na tablicach napomnienie i wyjaśnienie wszystkiego. Weź je mocno i nakaż swemu ludowi, aby przyjęli je w najlepszy sposób. Wkrótce pokażę wam siedzibę bezbożnych” (Sura Al-A'raf, 7:145).

Niewątpliwie jedną z głównych rzeczy wyjaśnianych są kwestie związane z życiem ostatecznym. Rzeczywiście, w końcowym fragmencie pierwszego wersetu: „Być może uwierzą w spotkanie ze swoim Panem”, jest powiedziane, że najważniejszym celem dania Tory Hz. Musie jest wiara w życie ostateczne, a w końcowym fragmencie drugiego wersetu: „Wkrótce pokażę wam siedzibę bezbożnych”, jest powiedziane, że losem niewiernych jest piekło[52].

W innych wersetach widzimy, że wśród rzeczy objawionych Hz. Musie znajdują się również kwestie związane z Dniem Zmartwychwstania i życiem ostatecznym. W jednym z wersetów, zwracając się do Hz. Musy, powiedziano: „Dzień Zmartwychwstania z pewnością nadejdzie, niemalże go ukryję, aby każda dusza otrzymała zapłatę za to, o co zabiegała” (Sura Ta-Ha, 20:15). W innym zaś Hz. Musa i Hz. Harun (Aaron) mówią: „Zaprawdę, zostało nam objawione, że kara spotka tych, którzy zaprzeczają prorokom i odwracają się od nich” (Sura Ta-Ha, 20:48).

W surze Al-A'la, po wspomnieniu o tym, że nieszczęśliwi wejdą do wielkiego ognia, że ci, którzy oczyszczą swoją duszę, osiągną zbawienie, i że życie ostateczne jest lepsze niż życie doczesne, powiedziano, że te wiadomości znajdują się w pierwszych zwojach, w zwojach Hz. Ibrahima i Hz. Musy: „To jest w pierwszych zwojach, w zwojach Ibrahima i Musy” (Sura Al-A'la, 87:18–19).

Widzimy, że ta wiara zakorzeniła się również u tych, którzy uwierzyli w Hz. Musę. Najlepszym przykładem są słowa czarowników, którzy uwierzyli w Hz. Musę. Gdy czarownicy uwierzyli, w odpowiedzi na groźby Faraona, że zabije ich w straszny sposób, nie przejęli się i powiedzieli: „Nigdy nie przedłożymy ciebie nad cuda, które do nas przyszły, i nad naszego Stwórcę. Czyń, co chcesz! Ty możesz wydać wyrok tylko w tym życiu doczesnym. My uwierzyliśmy w naszego Pana, aby przebaczył nam nasze błędy i to, do czego nas zmusiłeś. Allah jest lepszy i bardziej trwały. Kto przyjdzie do swego Pana jako grzesznik, dla niego jest piekło. Tam ani nie umrze, ani nie będzie żył. A kto przyjdzie jako wierzący z dobrymi uczynkami, dla nich są wysokie stopnie, ogrody Edenu, pod którymi płyną rzeki, gdzie będą przebywać wiecznie! To jest nagroda dla tych, którzy oczyszczają swoją duszę” (Sura Ta-Ha, 20:72–76)[53].

W tych wersetach wyraźnie widać silną, niezachwianą wiarę czarowników, którzy uwierzyli w Hz. Musę, oraz to, że Hz. Musa szeroko wyjaśniał swojemu ludowi kwestie związane z życiem ostatecznym.

To, że w późniejszych okresach Tora została zniekształcona, jest wyrażone w wielu wersetach: „Wśród Żydów są tacy, którzy przenoszą słowa z ich miejsc...” (Sura An-Nisa, 4:46)[54], „Biada tym, którzy piszą Księgę własnymi rękami, a potem mówią: «To jest od Allaha», aby uzyskać za to niewielką korzyść!..” (Sura Al-Baqara, 2:79). W takich wersetach ta prawda jest wyraźnie stwierdzona, a ci, którzy zniekształcają księgę Allaha, są surowo potępieni.

Niewątpliwie to zniekształcenie w dużej mierze dotknęło również wyrażeń związanych z życiem ostatecznym, rajem i piekłem. Dzisiejsza Tora jest wyraźnym świadectwem tej prawdy. Jednakże, jeśli zwróci się uwagę na wersety przekazujące wypowiedzi Żydów w czasach Proroka na temat raju i piekła, widać, że u ówczesnych Żydów, mimo pewnych błędów, istniała wiara w życie ostateczne. Widać to również we wspomnianych hadisach.

„Ogień piekielny dotknie nas tylko na kilka dni” (Sura Al-Baqara, 2:80), „Do Raju wejdą tylko ci, którzy są Żydami lub chrześcijanami” (Sura Al-Baqara, 2:111), „Powiedz: Jeśli siedziba ostateczna u Allaha należy wyłącznie do was, a nie do innych ludzi, to pragnijcie śmierci, jeśli jesteście prawdomówni!” (Sura Al-Baqara, 2:94). Takie wersety pokazują, że wierzyli oni w życie ostateczne, raj i piekło, ale w tej wierze były pewne błędy i zniekształcenia.

To, że w niektórych wersetach wyrażono silne przywiązanie Żydów do życia doczesnego i ich nadmierną miłość do niego, również wskazuje na słabość ich wiary w życie ostateczne: „Z pewnością znajdziesz ich jako najbardziej przywiązanych do życia doczesnego spośród ludzi...” (Sura Al-Baqara, 2:96).

W świetle tych wyjaśnień widzimy, że Święty Koran, omawiając Torę i judaizm, poruszał różne punkty:

1. W Torze życie ostateczne, choć nie tak szeroko jak w Świętym Koranie, zostało szczegółowo opisane. Hz. Musa głosił tę wiarę swojemu ludowi, a wierni, którzy w tamtym okresie szczerze uwierzyli w Hz. Musę, również wierzyli z całą pewnością w istnienie życia ostatecznego, raju i piekła.

2. Chociaż Żydzi w czasach Proroka wierzyli w życie ostateczne, raj i piekło, w wyniku zniekształceń w Torze i ich własnego materializmu ta wiara była słaba i pełna błędów.

3. W Świętym Koranie, wspominając o cechach Żydów, takich jak ich nadmierne przywiązanie do życia doczesnego i miłość do niego oraz strach przed śmiercią, w sposób ukryty wskazano, że w każdej epoce będą oni narodem przywiązującym wagę tylko do świata, a mało myślącym o życiu ostatecznym, raju i piekle.

Jak widać, we wszystkich sprawach, również w kwestii judaizmu, najprawdziwszą informację, wolną od skrajności, podaje Wzniosły Koran.

[1]. M.A. Draz, Kur'ân Ahlakı, przeł. Emrullah Yüksel, Ünver Günay, İz yay., Stambuł, 1993, s. 153; Muhammad Ghazali, al-Mahałir al-Chamsa li'l-Qur'an al-Karim, Kair, 1989, s. 149; Abu'l-Hasan Ali an-Nadłi, as-Sira' bajna'l-Iman wa'l-Maddijja, Dar al-Qalam, Kuwejt, 1981, s. 17. Z powodu tego rodzaju twierdzeń na temat Tory i judaizmu poczuliśmy potrzebę poświęcenia temu tematowi nieco więcej uwagi i badań.

[2]. Zob. Addison, s. 158.

[3]. Pierwsze pięć ksiąg Tory to: Księga Rodzaju (at-Takłin), Księga Wyjścia (al-Churudż), Księga Kapłańska (Al-Lałijjin), Księga Liczb (al-A'dad) i Księga Powtórzonego Prawa (at-Tasnija).

[4]. Fawi, s. 146; Abu Ataillah, s. 147; zob. także: Francine Kaufmann-Josy Eisenberg, Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilik, (w: Mehmet Aydın, Din Fenomeni, Konya, 1995, s. 99-100).

[5]. Abu Ataillah, s. 140 (za: Ibn Kammuna, Tankih al-Abhas fi'l-Milal as-Salas, s. 40). Talmud jest prawem prawnym, moralnym i religijnym, które obejmuje każdy moment życia Żydów. Według Talmudu Tora ma siedemdziesiąt twarzy. Według Kabały, trzeciej wielkiej księgi Żydów, tradycyjne czytanie Tory jest ezoteryczne (Kaufmann-Eisenberg, s. 102–103, 111).

[6]. Tamże, s. 144.

[7]. Tamże, s. 55 (za: Saadia Gaon, al-Amanat wa'l-I'tikadat, Londyn, s. 211). Saadia Gaon zmarł w 942 r., a Majmonides w 1205 r.

[8]. Tamże, s. 55 (za: al-Fikr ad-Dinijju'l-Isra’ilijju Atłaruhu ła Mazahibuh, s. 159).

[9]. Tamże, s. 144–145. Główne odłamy judaizmu to: esseńczycy, zeloci, saduceusze, faryzeusze (Kaufmann-Eisenberg, s. 101).

[10]. Tamże, s. 140-142 (za: Ibn Kammuna, s. 40).

[11]. Randles-Hough, s. 18.

[12]. Addison, s. 157; Mehmet Paçacı, Kur'ân'da ve Kitab-ı Mukaddeste Ahiret İnancı, Nun yay., Stambuł, 1994, s. 72. Jacob, sprzeciwiając się takiemu twierdzeniu, stwierdził, że ta wiara jest związana z bardziej ogólnym pragnieniem (zob. Edmond Jacob, Theologie de L'Ancien Testament, Neuchatel (Szwajcaria), 1968, s. 253).

[13]. Mahmud As'ad, İslam Tarihi, Marifet yay., Stambuł, 1983, s. 316.

[14]. Abu Ataillah, s. 153 (za: Will Durant, Kissat al-Hadara, II, 345).

[15]. Tamże, s. 54 (za: al-Fikru al-Israilijju Atłaruhu ła Mafahimuh, s. 109).

[16]. Zob. Sura Al-Baqara, 2:213; Sura Junus, 10:19.

[17]. Zob. Kılıç, „Kur'ân'a Göre Fıtrî Safvet Dönemi ve Tevhid'in Yozlaşması”, Yeni Ümit, nr 13 (wrzesień 1993), s. 34-40; Mitoloji Kitab-ı Mukaddes ve Kur'ân-ı Kerîm, s. 209-210. Dziwnym jest stwierdzenie niektórych myślicieli muzułmańskich, takich jak Ibn Ruszd, że „pierwszymi, którzy ogłosili zmartwychwstanie ciał (haszr al-adżsad), byli prorocy Synów Izraela, którzy przyszli po Musie” (Abu'l-Łalid Muhammad b. Ahmad Ibn Ruszd, Tahafut at-Tahafut, red. S.J. Maurice Bouyges, wyd. 2, Dar al-Maszrik, Bejrut, b.d., s. 580). Dochodzenie do takiego wniosku na podstawie zniekształconej księgi nie jest słuszne. Słuszne jest wydawanie osądu na podstawie Koranu. Jak zobaczymy w nadchodzących wersetach, wersety Koranu wspierają tezę przeciwną temu twierdzeniu.

[18]. Jak „w tym dniu”, „na końcu dni”, „w nadchodzących dniach” (zob. Jacob, s. 257–258).

[19]. Abu Ataillah, s. 54.

[20]. Tamże, s. 16.

[21]. Ghazali, Muhammad, al-Mahałir al-Chamsa, s. 149–150.

[22]. Czelebi, al-Jahudijja, Maktabat an-Nahdat al-Misrijja, Kair, 1978, s. 202–204.

[23]. Księga Izajasza, 19:26.

[24]. Zob. Jacob, s. 250.

[25]. Księga Daniela, 12:2.

[26]. Abu Ataillah, s. 132–133.

[27]. Randles-Hough, s. 18; Addison, s. 163.

[28]. Muhammad b. Isma’il al-Buchari, as-Sahih, al-Maktabat al-Islamijja, Stambuł, b.d., Tauhid, 19, VIII, 184; Muslim b. Hadżdżadż al-Kurajszi, as-Sahih, Munafikun, 19, 21, (IV, 2147–2148).

[29]. Buchari, Dżana'iz, 87, I, 102; podobny przekaz zob. Muhammad al-Manbidżi al-Hanbali, Taslijat Ahl al-Masa'ib, red. M. Hasan al-Humsi, Dar ar-Raszid, Bejrut, 1988, s. 284.

[30]. Randles-Hough, s. 18; Jacob, s. 243; Addison, s. 158, 227; Abu Ataillah, s. 98.

[31]. Zob. Addison, s. 158.

[32]. Abu Ataillah, s. 100.

[33]. Tamże, s. 285 (za: Zaferu'l-Islam Han, Talmud Tarichuhu ła Ta'alimuh, s. 78; Fajumi, al-Amanat ła'l-I'tikadat, s. 263).

[34]. Zob. Muslim, Hajd, 34, I, 252.

[35]. Abu Ataillah, s. 99, 286.

[36]. „I Żydzi powiedzieli: «Ogień piekielny dotknie nas tylko na kilka dni...»” (Sura Al-Baqara, 2:80).

[37]. Abu Ataillah, s. 287 (za: Sz. J. Mujal, Talmud Asluhu ła Tasalsuluhu ła Adabuh, s. 143).

[38]. Tamże, s. 118-119 (za: Fajumi, al-Amanat wa'l-I'tikadat, s. 226).

[39]. Muhammad Ataurrahim, Bir İslâm Peygamberi Hz. İsâ, İnsan yay., Stambuł, 1985, s. 30. Szerzej o esseńczykach zob.: tamże, s. 27-35.

[40]. Abu Ataillah, s. 156–157.

[41]. Tamże, s. 139.

[42]. Księga Rodzaju, 3:23.

[43]. Księga Powtórzonego Prawa, 32:39.

[44]. 2 Księga Królewska, 13:21.

[45]. Księga Hioba, 12:22; 19:26; 21:30.

[46]. Psalm 16, 10–11.

[47]. Księga Przysłów, 23:13–14, 17–18; 24:14.

[48]. Księga Izajasza, 26:19.

[49]. Księga Daniela, 12:1–4.

[50]. Zob. Księga Ezechiela, 37:1–14.

[51]. „Z pewnością znajdziesz ich jako najbardziej przywiązanych do życia doczesnego spośród ludzi” (Sura Al-Baqara, 2:96).

[52]. Jest to pogląd Hasana al-Basriego i Mudżahida, a al-Małardi wymienia ten pogląd jako pierwszy w kwestii znaczenia tego wyrażenia. Al-Małardi wymienia jeszcze trzy inne poglądy, według których to wyrażenie odnosi się do siedzib narodów zniszczonych w przeszłości (zob. Ali b. Muhammad b. Habib al-Małardi, an-Nukat ła'l-Ujun (Tafsir al-Małardi), Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, 1992, II, 261).

[53]. Wyrażenia w wersetach 74, 75 i 76 mogą być zarówno przekazem słów czarowników, jak i informacją od Allaha o mieszkańcach raju i piekła (zob. Dżarullah Mahmud b. Umar az-Zamachszari, al-Kaszszaf 'an Haka'ik at-Tanzil ła 'Ujun al-Akałil, Dar al-Ma'rifa, Bejrut, II, 546).

[54]. Zobacz także: Sura Al-Ma'ida, 5:13, 41.

Prof. Dr Veysel Güllüce

Znaczenie wersetu

„O Panie nasz, przebacz mi i moim rodzicom, i wszystkim wiernym w Dniu, gdy dokona się rozliczenie”.
(Sura Ibrahim, 14:41)

W Świecie Ostatecznym (achiret), po tym jak ludzie otrzymają swoje Księgi Uczynków, Allah Najwyższy) dokona ich rozliczenia na podstawie zapisów w tych księgach i nikt nie dozna tam niesprawiedliwości.

W Świecie Ostatecznym (âhiret), po tym jak ludzie otrzymają swoje Księgi Uczynków, Allah Najwyższy dokona ich rozliczenia na podstawie zapisów zawartych w tych księgach. W tym rozliczeniu nikt nie dozna najmniejszej niesprawiedliwości.

W Szlachetnym Koranie znajduje się wiele wersetów potwierdzających tę prawdę. Jednym z nich jest następujący werset:

„Tego Dnia każda dusza otrzyma zapłatę za to, co sobie zyskała. Tego Dnia nie będzie żadnej niesprawiedliwości. Zaprawdę, Allah jest szybki w rozrachunku.” (Sura Al-Mumin. 17)

Werset ten jasno wskazuje, że rozliczenie będzie całkowicie sprawiedliwe, szybkie i oparte wyłącznie na prawdzie. Każdy człowiek zobaczy wynik swoich czynów i poniesie odpowiedzialność tylko za to, co sam uczynił.

„Czytaj swoją księgę! Dziś twoja własna dusza (nafs) wystarczy ci jako rozliczający” (Sura Al-Isra, 14.)

Prorok Muhammad ﷺ (sallallahu ʿalayhi wa sallam — pokój i błogosławieństwo Allaha niech będzie z Nim) przekazał, że w Dniu Rozliczenia (Hisab) każdy człowiek zostanie zapytany o pięć fundamentalnych kwestii:

1. o to, na co poświęcił swoje życie,
2. o to, jak wykorzystał swoją młodość,
3. o to, w jaki sposób zdobył swój majątek,
4. o to, na co przeznaczył swój majątek,
5. o to, czy postępował zgodnie ze zdobytą wiedzą.

Pytania te obejmują całe ludzkie życie — czas, siły, dobra materialne oraz odpowiedzialność moralną i intelektualną.

Miejsce i znaczenie życia ostatecznego w Koranie

Jednym z głównych aspektów odróżniających Święty Koran od wszystkich innych ksiąg religijnych na świecie, zarówno boskich, jak i nieboskich, jest szerokie omówienie kwestii związanych z życiem ostatecznym (Achirat). Możemy to uwypuklić, omawiając tę kwestię w ramach różnych zagadnień:

Temat życia ostatecznego jako jeden z głównych celów Koranu

Temat życia ostatecznego, za zgodą wszystkich egzegetów (mufassirun), jest uznawany za jeden z głównych celów Koranu.

Chociaż istnieją różne klasyfikacje głównych celów i tematów Świętego Koranu[1], w wielu z nich obecne są następujące trzy cele, które stanowiły również podstawę przesłania Proroka Muhammada (sallallahu alejhi ła sallam) w okresie mekkańskim[2]: Jedność Boga (Tauhid), Proroctwo (Nubułla) i Życie Ostateczne (Achirat).

Al-Ghazali stwierdza, że główne cele Koranu, które nazywa muhimmat al-Qur'an, to poznanie Allaha, poznanie życia ostatecznego i poznanie drogi prostej (sirat al-mustakim), a inne kwestie w Koranie są im podporządkowane[3].

Ar-Razi zauważa, że te trzy fundamenty nie są w wersetach Koranu oddzielone, lecz następują po sobie; po wzmiance o jednym pojawiają się pozostałe dwa, a po wzmiance o dwóch pojawia się trzeci[4]. Według Ar-Raziego nadrzędnym celem całego Koranu jest utwierdzenie jedności Boga, proroctwa i powrotu (ma'ad). Opowieści (qisas) są natomiast przytaczane na zasadzie przypowieści, aby utwierdzić te fundamenty[5]. Ar-Razi w wielu miejscach dodaje do tych trzech fundamentów jako czwarty przeznaczenie (qada’ i qadar)[6].

Nursi natomiast do tych trzech fundamentów dodaje sprawiedliwość, czasami używając zamiast zgromadzenia (haszr) terminu haszr-i dżismani (cielesne zgromadzenie), a zamiast sprawiedliwości terminów ibadet ve adalet (kult i sprawiedliwość). Według niego omawianie wszechświata w Koranie, poza tymi celami, ma charakter dygresyjny i jest wspominane w celu ukazania drogi do poznania Wspaniałego Stwórcy poprzez porządek Jego dzieła[7].

Ad-Dihlałi twierdzi, że znaczenia zawarte w Koranie nie wychodzą poza pięć następujących nauk: prawo (ahkam), dialektyka (dżadal), przypominanie o łaskach i dobrodziejstwach Allaha, przypominanie o szczególnych dniach Allaha oraz nauka o śmierci i tym, co po niej[8].

Muhammad al-Ghazali w swoim dziele al-Mahałir al-Chamsa li'l-Qur'an al-Karim (Pięć osi Świętego Koranu) stwierdza, że mimo rozległości znaczeń i liczby sur Koranu, można powiedzieć, że obraca się on wokół pięciu osi. Te pięć osi, które stanowią również rozdziały jego książki, to: Jeden Bóg, wszechświat wskazujący na swojego Stwórcę, opowieści koraniczne, zmartwychwstanie (ba's) i kara (mudżazat) oraz kwestie wychowania i prawodawstwa[9].

Abduh również stwierdza, że cele, dla których Koran został objawiony, to pięć następujących zasad: jedność Boga (tauhid), obietnica (ła'd - raju) i groźba (ła'id - piekła), kult (ibadat), wyjaśnienie drogi do szczęścia oraz opowieści[10].

W dziele Fazlurrahmanna Major Themes of the Qur'an (Główne tematy Koranu) obok tematów takich jak Allah, życie ostateczne i proroctwo, omówiono również tematy człowieka, natury, szatana i zła[11].

We wszystkich powyższych klasyfikacjach widać, że jednym z punktów wspólnych jest temat życia ostatecznego. Jest on omawiany nie tylko w całości Koranu, ale niemal w każdej surze, w sposób ogólny lub szczegółowy. Rzeczywiście, gdy spojrzy się na dzieło Szahaty Ahdaf Kulli Suratin ła Makasiduha (Cele i zamierzenia wszystkich sur Świętego Koranu), sytuacja ta staje się oczywista. W tym dziele mowa jest o istnieniu w każdej surze Koranu ducha, który przenika jej wersety i dominuje nad jej zasadami (mabadi’), prawami (ahkam), wskazówkami (taudżihat) i stylem[12]. Tym duchem są właśnie fundamentalne cele Koranu: jedność Boga, proroctwo, zgromadzenie i kult. Nie jest trudno znaleźć te cele w sposób jawny lub aluzyjny we wszystkich surach.

Niektórzy egzegeci stwierdzili, że te cele są zebrane w szczególności w surze Al-Fatiha[13].

Miejsce i znaczenie życia ostatecznego w Koranie

Możemy wymienić następujące aspekty, które wskazują na miejsce i znaczenie życia ostatecznego w Świętym Koranie:

a. Liczba wersetów związanych z życiem ostatecznym jest duża:

W Świętym Koranie, pomijając wersety pośrednio związane z życiem ostatecznym, liczba wersetów bezpośrednio z nim związanych wynosi około tysiąca dziewięciuset, co stanowi niemal jedną trzecią Koranu[14].

b. Różne etapy życia ostatecznego są szeroko omówione:

W Świętym Koranie temat życia ostatecznego jest opisany ze wszystkimi szczegółami. Kwestie takie jak zabieranie duszy przez aniołów w chwili śmierci, znaki Dnia Zmartwychwstania, przerażające wydarzenia na skalę kosmiczną podczas jego nadejścia, dęcie w trąbę, ponowne wskrzeszenie ludzi i ich wyjście z grobów, skierowanie na miejsce zgromadzenia, rozliczenie, wzajemne rozmowy podczas niego, rozdanie ksiąg uczynków, podział ludzi na grupy i skierowanie ich do raju i piekła, szczegółowy opis dóbr rajskich i mąk piekielnych, przemowy aniołów do mieszkańców raju i piekła, wzajemne rozmowy między mieszkańcami raju i piekła, wieczność życia w raju i piekle – to kwestie szeroko omawiane w Koranie.

c. Niektóre sury zostały nazwane terminami oznaczającymi Dzień Zmartwychwstania lub wydarzeniami, które w tym dniu mają miejsce:

Jak Al-Qijama (Zmartwychwstanie), Al-Haqqa (Nieuniknione), Al-Qari'a (Uderzające), Al-Ghaszija (Okrywające), Al-Infitar (Rozpadnięcie), Al-Insziqaq (Rozerwanie), At-Takłir (Zwinięcie).

d. W wielu wersetach wiara w Allaha jest wymieniana razem z wiarą w życie ostateczne[15]:

Na przykład, w wielu wersetach, takich jak: „...nagroda dla tych, którzy wierzą w Allaha i w Dzień Ostateczny i czynią dobro, jest u ich Pana...” (Sura Al-Baqara, 2:62), „Lecz pobożność to wiara w Allaha i w Dzień Ostateczny...” (Sura Al-Baqara, 2:177), „Jeśli wierzycie w Allaha i w Dzień Ostateczny...” (Sura An-Nisa, 4:59; Sura An-Nur, 24:2), wiara w Allaha i w Dzień Ostateczny jest wymieniana razem[16].

Ta sytuacja, oprócz tego, że pokazuje, iż wiara w życie ostateczne następuje zaraz po wierze w Allaha, wskazuje również, że wiara w Allaha bez wiary w życie ostateczne nie przyniesie korzyści i nie będzie prawdziwą wiarą.

e. Bóg Wszechmogący przysięgał na zmartwychwstanie po śmierci i na rzeczy eschatologiczne, które obiecał:

Przysięgi Boga Wszechmogącego związane z życiem ostatecznym są trojakiego rodzaju:

1. Przysięganie na różne byty w kwestiach związanych z życiem ostatecznym. W tym przypadku byty są tym, na co się przysięga (muqsamun bih), a kwestie związane z życiem ostatecznym są tym, o co się przysięga (muqsamun alajh). Jak w następujących wersetach: „Na te, które rozpraszają z wielką siłą! Na te, które niosą brzemię! Na te, które płyną z lekkością! Na te, które rozdzielają sprawy! Zaprawdę, to, co wam zostało obiecane, jest prawdą! I, zaprawdę, Sąd z pewnością nastąpi!” (Sura Az-Zarijat, 51:1–6), „Na Górę! Na Księgę zapisaną wiersz po wierszu na pergaminie rozpostartym! Na Dom odwiedzany! Na dach podniesiony! Na morze wypełnione! Zaprawdę, kara twego Pana z pewnością nastąpi! Nikt jej nie zdoła odeprzeć” (Sura At-Tur, 52:1–7), „Na te, które są wysyłane jedna po drugiej! Na te, które wieją gwałtownie!... Zaprawdę, to, co wam zostało obiecane, z pewnością nastąpi!..” (Sura Al-Mursalat, 77:1–7).

2. Przysięganie Boga Wszechmogącego na samego Siebie w kwestii nadejścia życia ostatecznego. Tak jest w następującym wersecie: „Na Pana nieba i ziemi! Zaprawdę, to[17] jest tak pewne, jak to, że mówicie!” (Sura Az-Zarijat, 51:23). W tym wersecie Allah Ta'ala, aby podkreślić, że rzeczy, o których informuje, z pewnością się wydarzą, przyrównał ich pewność do pewności mowy i istnienia człowieka. Każdy wie, że człowiek jest istotą mówiącą w sposób pewny i konieczny. Nie ma potrzeby przytaczania na to dowodów. Przez jego umysł nie przechodzi żadna wątpliwość co do tego, że mówi. Tak samo, rzeczy, o których Bóg Wszechmogący informuje na temat jedności Boga, proroctwa, powrotu, swoich imion i atrybutów, są prawdą tak pewną, jak mowa ludzka[18]. Taki styl, użyty w Świętym Koranie dla wyrażenia pewności, jest podobny do ludzkiego powiedzenia „to prawda jasna jak słońce”. Pewien poeta powiedział na ten temat: „Jeśli na istnienie dnia potrzeba dowodu, to nic w umysłach nie będzie prawdziwe, na wszystko, nawet na najoczywistsze prawdy, będzie się patrzeć z wątpliwością i szukać dowodów”[19].

3. Czasami Bóg Wszechmogący przysięga na sam Dzień Zmartwychwstania. W tym przypadku to, na co się przysięga i o co się przysięga, jest tym samym, czyli Dniem Zmartwychwstania. Na przykład, werset: „Na Dzień obiecany!” (Sura Al-Burudż, 85:2) jest tego przykładem. Tego samego rodzaju przysięga występuje również w odniesieniu do samego Koranu. Innym przykładem jest werset: lā uqsimu bi-yaumi'l-qiyāma (Sura Al-Qijama, 75:1). Tutaj znaczenie jest następujące: „Dzień Zmartwychwstania jest rzeczą pewną, nie ma nawet potrzeby na niego przysięgać”. Przysięganie na ten dzień ma na celu potwierdzenie jego nadejścia, wywyższenie jego rangi i zwrócenie na niego uwagi[20].

W następujących trzech wersetach Prorok został zobowiązany do złożenia przysięgi na życie ostateczne i karę: „I pytają cię: «Czy to[21] jest prawda?» Powiedz: «Tak! Na mojego Pana! To jest prawda...»” (Sura Junus, 10:53), „Niewierni powiedzieli: «Godzina nie nadejdzie dla nas». Powiedz: «Ależ tak! Na mojego Pana, który zna to, co skryte, ona z pewnością nadejdzie dla was»” (Sura Saba, 34:3), „Niewierni twierdzą, że nigdy nie zostaną wskrzeszeni. Powiedz: «Ależ tak! Na mojego Pana! Z pewnością zostaniecie wskrzeszeni...»” (Sura At-Taghabun, 64:7).

f. W Świętym Koranie tematy związane z życiem ostatecznym nie są omawiane wyłącznie w sposób oparty na przekazie; podkreślono również, że ponowne zmartwychwstanie po śmierci jest racjonalnie możliwe, i omówiono przyczyny i dowody, które tego wymagają.

W wielu wersetach udzielono odpowiedzi na wątpliwości i twierdzenia tych, którzy zaprzeczają życiu ostatecznemu i zmartwychwstaniu po śmierci, i omówiono przyczyny, które skłaniają ludzi do negacji życia ostatecznego. Ta sytuacja pokazuje, że Koran nie jest tylko księgą przekazu, lecz jednocześnie księgą argumentacji (istidlal). Nadanie Koranowi atrybutu Hakim (Mądry) również wynika z tej prawdy.

Terminy związane z Dniem Zmartwychwstania, Wskrzeszeniem i Dniem Ostatecznym

W Świętym Koranie użyto wielu terminów w odniesieniu do zmartwychwstania, wskrzeszenia, życia ostatecznego i Dnia Ostatecznego. Możemy je podzielić na trzy grupy:

a. Terminy związane z nadejściem Dnia Zmartwychwstania i zniszczeniem wszechświata:

Termin oznaczający nadejście Dnia Zmartwychwstania, używany dla wyrażenia zniszczenia porządku we wszechświecie i końca tego doczesnego życia, jest w Świętym Koranie wyrażany na różne sposoby. Najczęściej spotykanym jest termin as-sā'a (godzina). Słowo to w języku oznacza krótki okres czasu[22]. Skondensowanie wydarzeń Dnia Zmartwychwstania, które wprawiają umysły w zdumienie i przerażenie, w tak krótkim czasie jak godzina, jest pięknym wyrażeniem, charakterystycznym dla cudowności (i'dżaz) Koranu[23]. Nazwanie Dnia Zmartwychwstania as-sā'a wynika z tego, że „zmartwychwstanie pędzi ku nam, pokonując nie odległości, lecz czasy i oddechy. Zatem, kto umiera, tego godzina go dosięgła, a jego zmartwychwstanie nastąpiło aż do godziny wielkiej. Godzina wielka (wielkie zmartwychwstanie) w stosunku do życia ludzkiego jest jak rok w stosunku do dni”[24].

Termin al-Hāqqah (Nieuniknione) oznacza rzecz, której nadejście jest pewne, nieuniknione i niewątpliwe[25].

Nazwanie go al-Qāri'a (Uderzające) wynika z tego, że wprawia ludzi w strach i przerażenie, a w tym dniu niebo pęka i rozpada się, ziemia i góry są rozpraszane, a gwiazdy tracą swój blask i rozsypują się[26].

Al-Azifa (Bliskie), as-Sāchcha (Ogłuszające), al-Ghāszija (Okrywające), at-Tāmma (Wielkie Nieszczęście) to również terminy używane dla Dnia Zmartwychwstania. Azifa oznacza bliski. Chociaż istnieją różne wyjaśnienia, dlaczego Dzień Zmartwychwstania nosi tę nazwę, najpopularniejszym poglądem jest to, że nosi ją, ponieważ w stosunku do wieku świata jest on bliski[27]. Sāchcha oznacza rzecz, której się słucha z powodu strachu i przerażenia, jakie wywołuje[28]. Nazwa Ghāszija wynika z tego, że strach Dnia Zmartwychwstania okrywa ludzi lub że ogień piekielny okrywa niewiernych. Tāmma również oznacza okrycie[29].

Jeśli się zwróci uwagę, we wszystkich tych terminach usłyszy się ostry, głośny dźwięk, który drażni uszy i dudni w głowie. Ta sytuacja wynika z cudownej cechy Koranu, jaką jest harmonia między znaczeniem a brzmieniem. Słowa te są dobrane pod względem liter i wagi w taki sposób, że niemalże przenoszą do uszu grozę i strach Dnia Zmartwychwstania.

b. Terminy związane z wskrzeszeniem umarłych, ich wyjściem z grobów i skierowaniem na miejsce zgromadzenia:

W Świętym Koranie wskrzeszenie ludzi jest wyrażane za pomocą różnych terminów, takich jak ba's, ihja’, i'ada, taba'sur, haszr, naszr, an-nasz'a al-uchra.

Ba's w języku oznacza poruszenie czegoś z miejsca, wprawienie w ruch i oddzielenie. Dzień Zmartwychwstania nazywa się jaum al-ba's, ponieważ w tym dniu ludzie są podnoszeni z grobów i prowadzeni na miejsce rozliczenia[30].

Stwierdzono, że pierwotnym znaczeniem słowa ba's jest irsāl (wysyłanie)[31], a znaczenia ba's i irsāl są sobie bliskie; mówi się ba'astu rasulan (wysłałem posłańca), jak również arsaltu rasulan[32]. Chociaż słowo to w Koranie jest używane głównie w znaczeniu wskrzeszenia umarłych i wysyłania proroków[33], w różnych wersetach jest również używane w znaczeniu natchnienia, przebudzenia ze snu, narzucenia władzy, ustanowienia[34].

Słowo ba’sara w wersecie „ła idha'l-quburu bu'sirat” oznacza rozproszenie, odwrócenie, przewrócenie do góry nogami[35]. Mówi się również, że słowo to jest złożone z ba's i isāra. Raghib również nie odrzuca tego poglądu, mówiąc, że ba’sara zawiera znaczenia tych słów[36].

Między ba's a nuszur jest następująca różnica: ba'su'l-chalq oznacza wyprowadzenie ludzi z grobów, aby zaprowadzić ich na miejsce postoju, jak w wersecie man ba'asana min marqadina „...kto nas podniósł z naszego miejsca spoczynku?” (Sura Ja-Sin, 36:52). Nuszur natomiast oznacza pojawienie się, ukazanie tych, którzy zostali wskrzeszeni, i ich uczynków. Wyrażenia naszartu ismak (rozgłosiłem twoje imię) i naszartu fadilata fulan (rozgłosiłem cnotę tego a tego) mają to znaczenie[37].

I'āda oznacza przywrócenie. Ma'ād to miejsce powrotu, cel, życie ostateczne[38].

An-nasz'a al-uchra (drugie stworzenie) jest w Koranie używane w opozycji do an-nasz'a al-ūlā (pierwsze stworzenie). W ten sposób jest przedstawiane jako dowód na możliwość zmartwychwstania. Zatem ten, kto stwarza coś od początku, jest również w stanie stworzyć to ponownie.

Ihyā' (ożywienie) to również termin często używany w Koranie dla wyrażenia ponownego zmartwychwstania po śmierci. Jest używany w znaczeniu tchnięcia ducha w istoty żywe przy pierwszym stworzeniu, jak również w znaczeniu wskrzeszenia umarłych. Ihyā' w wersecie „byliście martwi, a On dał wam życie” (Sura Al-Baqara, 2:28) oznacza tchnięcie ducha w istotę żywą przy pierwszym stworzeniu, a w wersecie „...Czyż Ten, który to uczynił, nie jest w stanie ożywić umarłych?!” (Sura Al-Qijama, 75:40) oznacza ponowne wskrzeszenie umarłych. Oprócz tego termin ihjā' w Koranie jest również używany w znaczeniu przewodnictwa, utrzymania przy życiu (ibqā’), ożywienia ziemi roślinami[39].

Spośród terminów opisujących skierowanie wskrzeszonych na miejsce zgromadzenia naszr pierwotnie oznacza rozpostarcie czegoś i rozciągnięcie na wszystkie strony. Jego przeciwieństwem jest tajj (zwijanie). W Świętym Koranie jest używany w znaczeniu ba's i ihjā', jak również w znaczeniu rozproszenia i rozprzestrzenienia[40].

Haszr oznacza zgromadzenie, zebranie. Pierwotnie oznacza wyprowadzenie grupy z miejsca, w którym się znajduje, w celu wojny lub podobnym. Używa się go tylko w odniesieniu do zbiorowości[41].

Jeśli chodzi o różnicę między dżam' a haszr, haszr oznacza zgromadzenie przez poprowadzenie. Jaum al-haszr również wyraża to znaczenie, ponieważ stworzenia w tym dniu są gromadzone i prowadzone na miejsce postoju. Twierdzenie, że haszr dotyczy tylko rzeczy nieprzyjemnych, nie jest prawdziwe, ponieważ Allah Ta'ala w jednym z wersetów mówi: „W tym dniu zgromadzimy (haszrederiz) bogobojnych przed Miłosiernym jak posłów” (Sura Mariam, 19:85). Jak widać, tutaj mowa jest o zgromadzeniu w przyjemnym celu[42].

c. Terminy używane w znaczeniu Dnia Ostatecznego:

W Świętym Koranie Dzień Ostateczny jest często wyrażany za pomocą terminów al-jaum (ten dzień), al-āchira (ostateczny) i obu razem, czyli al-jaum al-āchir (dzień ostateczny).

Āchira, pochodzące od ta'achchur (pozostawanie w tyle, opóźnienie)[43], wskazuje na to, że poprzedza go coś wcześniejszego, że jest coś pierwszego, co go wyprzedza, a tym jest świat (dunja)[44]. Ponieważ życie doczesne poprzedza życie ostateczne, w stosunku do niego życie ostateczne nosi tę nazwę. Czyli świat i życie ostateczne są nazwane w odniesieniu do siebie. Tak jak pojęcia żona-mąż, ojciec-syn, prawo-lewo otrzymują swoje nazwy w odniesieniu do siebie, tak samo jest z pojęciami świat i życie ostateczne. W użyciu tych terminów przez Koran to skojarzenie jest stale brane pod uwagę[45].

Mówi się również, że życie ostateczne nosi tę nazwę, ponieważ następuje po stworzeniach, czyli jest stworzone później niż inne stworzenia[46], co jest bliskie powyższym wyjaśnieniom.

Użycie terminu al-āchira zamiast jaum al-āchira lub ad-dāru'l-āchira jest uważane za sifat ghaliba (dominujący atrybut)[47].

Termin al-jaum al-āchir jest ogólną nazwą i odnosi się do różnych stanów eschatologicznych. Nadejście Dnia Zmartwychwstania, koniec tego świata, ponowne wskrzeszenie umarłych, zgromadzenie, rozproszenie, rozliczenie, rozdanie kart uczynków, waga, most, staw, wstawiennictwo, życie w raju i piekle – wszystko to mieści się w zakresie tego pojęcia[48].

W wersecie „A siedziba ostateczna, zaprawdę, ona jest prawdziwym życiem” (Sura Al-Ankabut, 29:64) użycie terminu al-hajałān (żywy, bardzo żywy) dla życia ostatecznego wynika z tego, że jest to życie wieczne, nieprzerwane, nieśmiertelne, wieczne[49]. Zgodnie z tym wyrażeniem, siedziba ostateczna jest jakby samym życiem[50]. To znaczenie wynika z użycia w wersecie terminu al-hajałān, który wskazuje na większe znaczenie, mnogość, zamiast terminu hajj (żywy). Bóg Wszechmogący tym wyrażeniem zwrócił uwagę na to, że prawdziwym, godnym uwagi życiem jest życie ostateczne[51].

Można powiedzieć, że w tym wersecie wskazano również, że życie ostateczne będzie pełnym, żywym życiem, przeżywanym zarówno duszą, jak i ciałem.

Ar-Razi w wyjaśnieniu tego terminu mówi: „W wersecie «dla tych, którzy czynią dobro, jest piękna nagroda i dodatek» (Sura Junus, 10:26) jest powiedziane, że w życiu ostatecznym będzie dodatek i wzrost, a w wersecie «w tym dniu tajemnice zostaną ujawnione» wyrażono, że życie ostateczne jest miejscem pełnego i prawdziwego poznania. Dlatego życie ostateczne zostało nazwane nazwą istot rosnących i rozwijających się, czyli al-hajałān”[52]. Dlatego mówi się, że kamienie i ziemia życia ostatecznego są żywe, rozumieją słowa i słuchają...

Oprócz tego, poprzez dodanie do słowa jaum (dzień) niektórych nazw, czasowników i zdań wskazujących na wydarzenia, które mają miejsce w tym dniu, utworzono wiele nazw wyrażających Dzień Ostateczny. Nazwy utworzone przez dodanie do terminu jaum nazwy i przyczyny ich nazwania możemy wymienić w następujący sposób:

• Jaum al-ba's: ponieważ ludzie w tym dniu są wskrzeszani w nowym życiu cielesnym,

• Jaum al-churudż: ponieważ ludzie wstają z grobów i wychodzą do innego świata,

• Jaum al-qijama: ponieważ ludzie wstają, aby zdać rachunek przed Allahem,

• Jaum ad-dīn: ponieważ będzie wymierzana kara zgodnie z uczynkami,

• Jaum al-fasl i jaum al-fath: ponieważ między ludźmi będzie sprawiedliwie osądzone i zostaną podzieleni na grupy,

• Jaum at-taghābun: ponieważ w tym dniu uciśniony zwycięży nad ciemiężycielem, mieszkańcy raju nad mieszkańcami piekła lub ponieważ ten dzień pozostawał dla ludzi ukryty,

• Jaum al-haszr i jaum al-dżam': ponieważ stworzenia w tym dniu będą zebrane na miejscu postoju,

• Jaum al-hisāb: ponieważ ludzie będą rozliczani zgodnie z uczynkami,

• Jaum al-ła'īd: ponieważ groźba Allaha wobec niewiernych się spełni,

• Jaum al-hasra: ponieważ niewierni i grzesznicy w tym dniu będą żałować swoich czynów,

• Jaum al-chulūd: ponieważ życie tam jest wieczne,

• Jaum al-āzifa: ponieważ w każdej chwili zbliżamy się do tego dnia,

• Jaum at-talāq: ponieważ jest to dzień spotkania i konfrontacji,

• Jaum al-łaqti'l-ma'lūm: ponieważ jest to dzień o czasie znanym Allahowi,

• Jaum al-ła'd: ponieważ jest to dzień obiecany.

Ponadto istnieją nazwy utworzone przez dodanie do słowa jaum przymiotnika, tak jak: jaumun 'asīr (dzień trudny), jaumun alīm (dzień bolesny), jaumun 'azīm, jaumun kabīr (dzień wielki), jaumun ma'lūm (dzień znany), jaumun madżmū'un lahu'n-nās (dzień, w którym ludzie są zebrani), jaumun maszhūd (dzień, którego wszyscy są świadkami, który widzą), jaumun muhīt (dzień otaczający), jaumun saqīl (dzień ciężki).

Istnieją również nazwy życia ostatecznego z rzeczownikiem ad-dār oznaczającym dom, siedzibę. Na przykład: dāru'l-āchira (siedziba ostateczna), dāru'l-qarār (miejsce stałego pobytu, ojczyzna), dāru'l-chuld (kraina wieczności)[53].

Prof. Dr Veysel Güllüce

Przypisy:

Tłumaczenie przypisów z zachowaniem oryginalnej struktury i informacji bibliograficznych.

[1]. Suat Yıldırım, Fatiha ve En'am Sureleri Tefsiri, Çevik Matbaacılık, Stambuł, 1989, s. 7.

[2]. Abu'l-A'la Maududi, Tafhimu'l-Qur'an, wyd. 2, İnsan yay., Stambuł, 1991, VII, 7.

[3]. Zob. Abu Hamid al-Ghazali, Dżałahir al-Qur'an, red. M. al-Kabbani, wyd. 2, 1986, s. 78.

[4]. Ar-Razi, XXV, 41.

[5]. Ar-Razi, XXVIII, 30.

[6]. Zob. Ar-Razi, XX, 179; XXVI, 109.

[7]. Zob. Sa'id Nursi, Iszaratu'l-I'dżaz fi Mazanni'l-Idżaz, red. Ihsan Qasim as-Salihi, Sözler Neşriyat, Stambuł, 1990, s. 29; as-Sajkal al-Islami, Matba'at an-Nur, Ankara, 1958, s. 9.

[8]. Łaliullah Ahmad b. Abdurrahim ad-Dihlałi, al-Fauz al-Kabir fi Usul at-Tafsir, przeł. z perskiego Salman al-Husajni an-Nadłi, Dar al-Basza'ir al-Islamijja, Bejrut, 1987, wyd. 2, s. 19.

[9]. Ghazali, Muhammad, al-Mahałir al-Chamsa li'l-Qur'an al-Karim, s. 20.

[10]. Muhammad Abduh, Durusun min al-Qur'an, Dar Ihja' al-Ulum, Bejrut, 1987, wyd. 4, s. 26-27.

[11]. Zob. Fazlur Rahman, Ana Konularıyla Kur'an, Fecir Yayınevi, Ankara, 1987. Jednakże trudno zgodzić się z poglądem Fazlurrahmana, że „głównym celem Koranu nie jest Allah, lecz człowiek i jego zachowania” (tamże, s. 44), albowiem najważniejszym celem Koranu jest przedstawienie Allaha, wyjaśnienie jedności Boga; człowiek zaś jest adresatem Koranu.

[12]. Zob. Abdullah Mahmud Szahata, Ahdafu Kulli Suratin ła Maqasiduha fi'l-Qur'an al-Karim, al-Haj'at al-Misrijja al-'Amma, Kair, 1980, wyd. 2, I, 6-7.

[13]. Na przykład Ar-Razi w komentarzu do sury Al-Fatiha mówi: „al-Hamdu lillah wskazuje na istnienie Stwórcy Wybierającego, Rabbi'l-'alamin wskazuje na jedność, ar-Rahmani'r-Rahim wskazuje na miłosierdzie Allaha na tym świecie i w życiu ostatecznym, Maliki jaumi'd-din wskazuje na doskonałość mądrości i miłosierdzia z racji stworzenia siedziby ostatecznej. Do tego momentu dopełnione zostają rzeczy potrzebne do poznania Panowania. Od Ijjaka na'budu do końca sury są wskazówki, które należy wiedzieć w kwestii kultu” (Ar-Razi, I, 216). M. Abduh również stwierdza, że w al-Hamdu lillahi Rabbi'l-'alamin jest jedność Boga, w ar-Rahmani'r-Rahim obietnica, w Maliki jaumi'd-din zarówno obietnica, jak i groźba, w Ijjaka na'budu kult, a w siratalladhina an'amta 'alajhim wieści i opowieści, i w ten sposób ta sura zawiera główne cele Koranu (Abduh, Durusun min al-Qur'an, s. 27-28). Nursi natomiast stwierdza, że każda większa część Koranu jest sukcesywnie zawarta w mniejszych częściach, dlatego w każdym słowie Koranu jest aluzja do tych celów i wyjaśnia na przykładzie bismillah i al-hamdu lillah, że te cele się w nich znajdują: „Gdy bismillah zostało objawione dla nauczania sług, słowo qul! (powiedz!) jest domyślne i stanowi ono matrycę koranicznych wypowiedzi. Zatem w qul! jest wskazówka posłannictwa. W bismillah jest także wskazówka boskości. W przyimku ba' jest aluzja do jedności Boga. W ar-Rahman jest aluzja do porządku sprawiedliwości i dobroci, a w ar-Rahim jest sugestia dotycząca zgromadzenia. Podobnie, w al-hamdu lillah jest wskazówka boskości. W lam al-ichtisas („dla”) jest wskazanie na jedność Boga. W Rabbi'l-'alamin jest sugestia dotycząca sprawiedliwości i proroctwa, ponieważ wychowanie ludzkości odbywa się za pośrednictwem proroków. W Maliki jaumi'd-din zaś jest wyraźne ukazanie zgromadzenia (Nursi, tamże, s. 30-31).

[14]. Zob. Fałi, s. 14.

[15]. Zob. M. Fu’ad Abdulbaqi, al-Mu'dżam al-Mufahras li-alfaz al-Qur'an al-Karim, al-Maktaba al-Islamijja, Stambuł, 1982, s. 21; zob. także: Mevlüt Güngör, Kur'ân Penceresinden İmân, Amel, Hayat, Ahiret ve Kâinâta Bakış, Kur'ân Kitaplığı, Stambuł, 1995, s. 83.

[16]. Inne wersety zob. Sura Al-Baqara, 2:228, 232, 264; Sura Al Imran, 3:106; Sura An-Nisa, 4:38, 39, 162; Sura At-Tauba, 9:18, 29, 44, 45, 99; Sura Al-Ahzab, 33:21; Sura Al-Mudżadala, 58:22 (w oryginale 18); Sura Al-Mumtahana, 60:6.

[17]. Stwierdzono, że zaimek innahu (to) w tym wersecie może odnosić się do religii głoszonej przez Proroka, do kwestii wspomnianych w tej surze oraz do rzeczy obiecanych ludziom w poprzednim wersecie (Al-Małardi, V, 368; Ibn al-Dżauzi, VII, 28). Temat życia ostatecznego jest jednym z nich.

[18]. Abu Abdillah Muhammad Ibn Qajjim al-Dżauzijja, at-Tibjan fi Aqsam al-Qur'an, red. M. Szarif Sukkar, Dar Ihja' al-Ulum, 1988, s. 539.

[19]. ła lajsa jasihhu fi'l-adhhani szaj'un / Idha'htadża'n-naharu ila dalilin (Ibn Qajjim, at-Tibjan, s. 539).

[20]. Ibn Qajjim, at-Tibjan, s. 120, 170.

[21]. Odnośnikiem zaimka huła (to) w tym wersecie jest zmartwychwstanie lub kara w życiu ostatecznym (zob. Al-Małardi, II, 438).

[22]. Abu'l-Qasim al-Husajn b. Muhammad ar-Raghib al-Isfahani, al-Mufradat fi Gharib al-Qur'an, red. Muhammad Sajjid Kajlani, Dar al-Ma'rifa, Bejrut, b.d., s. 248.

[23]. Muhammad as-Sadiq Ibrahim Urdżun, al-Qur'an al-'Azim Hidajatuhu ła I'dżazuh, wyd. 2, Dar al-Qalam, Damaszek, 1989, s. 287.

[24]. Muhammad b. Ali al-Hatimi b. Arabi, al-Futuhat al-Makkijja, Dar Sadir, Bejrut, b.d., II, 82.

[25]. Abu'l-Barakat Abdullah b. Ahmad an-Nasafi, Tafsir an-Nasafi (Madarik at-Tanzil ła Haqa'iq at-Ta'łil), Dar al-Fikr, b.d., IV, 285.

[26]. Ar-Razi, XXX, 90.

[27]. Zob. Ar-Razi, XXVII, 44.

[28]. Al-Małardi, VI, 209.

[29]. Al-Małardi, VI, 199, 257.

[30]. At-Tabari, I, 330.

[31]. Al-Małardi, I, 123.

[32]. Dżamaluddin Muhammad Ibn Manzur, Lisan al-Arab, Dar Sadir, Bejrut, 1968, II, 116; Ibn al-Dżauzi, Nuzhat al-A'jun an-Nałazir fi 'Ilm al-Łudżuh ła'n-Naza'ir, red. M. Abdulkarim Kazim ar-Radi, Mu'assasat ar-Risala, Bejrut, 1987, wyd. 3, s. 204.

[33]. Ali Akbar Kuraszi, Qamus-i Qur'an, Dar al-Kutub al-Islamijja, Teheran, 1367 (1988/89), wyd. 5, I, 202.

[34]. Przykłady zob. Ibn al-Dżauzi, Nuzhat al-A'jun, s. 204–205.

[35]. Ibn Manzur, IV, 72.

[36]. Zob. Raghib, al-Mufradat, s. 53.

[37]. Abu Hilal al-Askari, al-Furuk fi'l-Lugha, wyd. 4, Dar al-Afak al-Dżadida, Bejrut, 1980, s. 284.

[38]. Ibn Manzur, III, 317.

[39]. Ibn al-Dżauzi, Nuzhat al-A'jun, s. 254.

[40]. Zob. Sura Al-Anbija, 21:21; Sura Az-Zuchruf, 43:11; Ibn al-Dżauzi, tamże, s. 584-585.

[41]. Raghib, al-Mufradat, s. 119; Ibn Manzur, IV, 190.

[42]. Al-Askari, s. 136. Terminologiczne znaczenia tych słów różnią się w zależności od różnych koncepcji zmartwychwstania. Każda grupa używała tych słów zgodnie z własnym rozumieniem zmartwychwstania. Grupy te można podsumować następująco: ci, którzy twierdzili, że zmartwychwstanie nastąpi po niebycie lub przez zebranie rozproszonych części, i będzie tylko cielesne; ci, którzy twierdzili, że będzie zarówno cielesne, jak i duchowe; ci, którzy twierdzili, że będzie tylko duchowe. Ostatni pogląd należy do filozofów muzułmańskich, a pozostałe do teologów (kalamistów).

[43]. Al-Qurtubi, I, 127.

[44]. Zob. At-Tabari, I, 138; Al-Małardi, I, 70; Abu'l-Fida Isma'il b. Kathir, Tafsir al-Qur'an al-'Azim, Dar al-Ma'rifa, Bejrut, 1992, I, 46; Ibn al-Dżauzi, Nuzhat al-A'jun, s. 149.

[45]. Zob. T. Izutsu, [tytuł dzieła niepodany].

[46]. Zob. At-Tabari, I, 138; Al-Małardi, I, 71.

[47]. Zob. At-Tabari, I, 138.

[48]. Muhammad Abdullah asz-Szarqałi, al-Iman, Maktabat az-Zahra, Kair, 1989, s. 291.

[49]. At-Tabari, X, 159; Al-Małardi, IV, 293; Ibn Kathir, III, 431.

[50]. Az-Zamachszari, III, 211.

[51]. Az-Zamachszari, III, 212; Ar-Razi, XXV, 81.

[52]. Ar-Razi, XXV, 81.

[53]. Abdulbaki, s. 775-780; Abdurrahman Habannaka al-Majdani, al-'Aqida al-Islamijja, wyd. 6, Dar al-Qalam, Damaszek, 1992, s. 538-539; Güngör, s. 83-90.

Znaczenie wersetu:

„My ustawimy wagi sprawiedliwości w Dniu Zmartwychwstania i żadna dusza nie zostanie w niczym pokrzywdzona. Jeśli nawet będzie coś na ciężar ziarnka gorczycy, My przyniesiemy to i rozliczymy”
(Sura Al-Anbija, 47).

Mizan, oznaczający miarę i wagę, jest boskim narzędziem sprawiedliwości, które w Świecie Ostatecznym (âhiret), po zakończeniu rozliczenia (Hisab), posłuży do zważenia uczynków każdego człowieka.

Prawdziwa natura Mizanu nie jest znana ludziom, gdyż nie przypomina on żadnej wagi ani narzędzia pomiaru znanego z tego świata. Po dokonaniu ważenia:

• ci, których dobre uczynki (sevaplar) przeważą nad grzechami (günahlar), osiągną zbawienie,
• natomiast ci, których szala będzie lekka, zostaną skierowani do Piekła (Dżahannam), aby ponieść karę.

Wierzący, którzy trafią do Piekła z powodu swoich grzechów, po odbyciu należnej kary zostaną z niego wyprowadzeni i wprowadzeni do Raju.

W Szlachetnym Koranie czytamy:

„Będzie z życia zadowolony.  Ten zaś, którego szalki będą lekkie. Tego matką będzie Otchłań.”  (Nieszczęście, 6-9.)

„Ci, których waga będzie ciężka, osiągną sukces. 103. Ci zaś, których waga okaże się lekka, będą tymi, którzy stracili swoje dusze i zamieszkają w Piekle.”  (Sura Al-Mu’minun, 102–103)