Okrążanie Kaaby, czyli tałaf, symbolizuje ideę Tauhid – fundamentalnej zasady Islamu, oznaczającej wiarę w absolutną jedność Boga. Znaczenie tego rytuału w życiu społecznym to trwanie w jedności i dążenie do jej ochrony. Natomiast w życiu indywidualnym zawiera ono jeszcze głębsze prawdy. Istnieje bowiem siedem sfer niebios, a także siedem poziomów duszy w człowieku. Każde okrążenie symbolizuje pokonanie jednego etapu, jednego poziomu, aby wznieść się ponad siedem sfer niebios, czyli przekroczyć świat materialny. Oznacza to również wzniesienie się w naszym wewnętrznym świecie z najniższego poziomu duszy na najwyższy. Jest to proces przejścia od nafs al-amarah – duszy rozkazującej, do nafs al-mutma'inna – duszy uspokojonej, co oznacza wyzwolenie się od życia zdominowanego przez żądze (zwierzęce) i osiągnięcie pokoju ducha.
Tałaf wokół Kaaby jest aktem czci zaczerpniętym z porządku wszechświata. Planety krążą wokół słońca, elektrony wokół jądra atomu, krew wokół serca, lawa wokół jądra ziemia, a ćmy wokół płomienia świecy; takie krążenie wokół centrum oznacza pełne miłości przywiązanie do niego.
W Szlachetnym Koranie Allah Wszechmogący mówi:
"Głosi Jego chwałę siedem niebios i ziemia, i ci, którzy się w nich znajdują. I nie ma żadnej rzeczy, która by nie głosiła Jego chwały. Lecz wy nie pojmujecie ich wysławiania..." (Sura Al-Isra, 17:44)
Rozwój nauk przyrodniczych pomógł w zrozumieniu tego wersetu. Okazało się, że cała materia, włączając w to byty uważane niegdyś za martwe i nieruchome, składa się z atomów. Elektrony w tych atomach nieustannie i regularnie krążą wokół jądra, co w Szlachetnym Koranie zostało opisane jako tasbih – wysławianie Allaha. Z tego punktu widzenia, krążenie wokół Kaaby, symbolu Islamu, oznacza oddanie serca religii, bycie niczym ćma krążąca wokół jej światła i przywiązanie się do Allaha całym sercem.
Ibada (oddawanie czci, służba) polega na tym, że sługa Boży wypełnia swoje obowiązki wobec Allaha Wszechmogącego, takie jak wywyższanie Go, chwalenie i okazywanie wdzięczności w sposób przez Niego nakazany. Dlatego też wypełnianie przez każde stworzenie zadania powierzonego mu przez Allaha można nazwać jego aktem czci.
Tałaf w sensie językowym oznacza krążyć wokół czegoś, obchodzić coś. We wszechświecie wszystko, od atomu – najmniejszej cząstki materii, po największe galaktyki, znajduje się w stanie tałaf. W atomie elektrony krążą z zawrotną prędkością wokół jądra, które jest niczym serce, podczas gdy w galaktykach miliardy systemów gwiezdnych obracają się z niewyobrażalną prędkością wokół centrum galaktyki. Wydaje się, jakby wszystkie oddawały cześć Stwórcy, który je powołał do istnienia i ukształtował. Jak stwierdza Koran, każde z nich porusza się po swojej orbicie. (Sura Ya-Sin, 36:40)
Widok dziesiątek tysięcy muzułmanów okrążających Kaabę przypomina obraz galaktyki obracającej się z miliardami swoich gwiazd. Dlatego, aby w pełni doświadczyć duchowej przyjemności płynącej z tałaf, należy oddać się tej orbicie. Ten, kto wejdzie na orbitę w polu grawitacyjnym Kaaby, poddaje się temu duchowemu przepływowi i osiąga rozkosz bycia kroplą w morzu wierzących. Tałaf, realizowany przez okrążanie Kaaby, jest uważany za kwintesencję wszechświata i stworzenia, symbol poddania się i uległości wobec boskiego przeznaczenia.
Podczas pierwszych trzech okrążeń mężczyznom zaleca się energiczny, bardziej majestatyczny chód oraz odłonięcie prawego ramienia podczas całego Tałaf, po czym należy zakryć go z powrotem.
Historyczne znaczenie tych trzech zachowań było demonstracją siły i postury wobec wrogów. Kiedy muzułmanie z Mekki wyemigrowali do Medyny, tamtejszy klimat wpłynął na nich negatywnie i nieco osłabli. Gdy po siedmiu latach przybyli na trzydniową pielgrzymkę umra (mniejsza pielgrzymka), Mekkańczycy zaczęli komentować ich osłabienie. W odpowiedzi na to Prorok Muhammad (alejhissalatu łassalam – Pokój i błogosławieństwo niech będzie z nim) nakazał swoim towarzyszom, aby wyglądali na silnych wobec politeistów, a przechodząc obok miejsc, gdzie ci siedzieli, poruszali się w sposób bardziej energiczny i dumny, co też uczynili.
Niewątpliwie w tamtych czasach ten gest wystarczył, aby pokazać ich siłę. A w jaki sposób dzisiejsi pielgrzymi mogą zademonstrować siłę swoją i wszystkich muzułmanów? Siłę materialną, duchową, moralną… Co, gdzie i jak straciliśmy i jak to odzyskamy? Niewątpliwie, wykonując Hadżdż, powinniśmy również nad tym się zastanawiać.
Według Ibn Abbasa (jeden z Towarzyszy Proroka i wczesny uczony islamski), ramal (szybki, majestatyczny chód), który początkowo był wykonywany wyłącznie w celu demonstracji siły wobec plemienia Kurajszytów, stał się Sunną (tradycja Proroka stanowiąca wzór dla muzułmanów), gdy Prorok Muhammad (alejhissalatu łassalam) wykonał go podczas pierwszych trzech okrążeń w trakcie swojej pielgrzymki pożegnalnej. Również Omar (radıyallahu anhu – Allah z niego rad), w dalszej części swojej wypowiedzi na temat Czarnego Kamienia, powiedział:
„Dlaczego wciąż kontynuujemy ten ramal? Kiedyś chcieliśmy przez to pokazać naszą siłę politeistom (którzy twierdzili, że osłabliśmy). Jednak Allah Wszechmogący już ich zniszczył.” (Buchari, Hajj, 57)
Mimo że uważał, iż po zniszczeniu politeistów pierwotny powód tej praktyki przestał istnieć, nie chciał porzucić zwyczaju wprowadzonego przez Proroka Muhammada (alejhissalatu łassalam) i w pełni go naśladował. Być może praktyka ta jest kontynuowana, aby muzułmanie nigdy nie zapomnieli, że w każdej epoce muszą być silni w obliczu swoich wrogów.
Tałaf rozpoczyna się, mając Kaabę po lewej stronie. Ma to również znaczenie symboliczne. Serce człowieka, które jest miejscem, na które spogląda Bóg, podczas okrążeń znajduje się naprzeciwko Domu Allaha. Allah nie patrzy na wygląd człowieka, jego posturę, majątek czy własność, lecz na jego serce. Pod tym względem istnieje uderzający związek między Kaabą, a sercem człowieka. Dlatego podczas tałaf serce pielgrzyma znajduje się po stronie Kaaby. Jest to również wskazówka, jak bardzo tałaf powinien być wykonywany z serca i z oddaniem.
Wokół Kaaby doświadcza się radości bycia wierzącym. Trudno jest przeżyć tę radość, płynącą z bliskości Allaha, w innym miejscu tak żywo i z takim entuzjazmem. Poczucie bliskości doświadczane w tym świętym miejscu sprawia, że pielgrzym czuje się jak we własnym domu. Pielgrzym czuje się tu, jakby powrócił do ojczyzny. Oblicze Kaaby wydaje mu się tak znajome, jej zapach tak znany, a jej ciepło tak otulające, że dla wierzącego żadna inna miłość nie może być tak pociągająca.
Podobnie jak podczas modlitwy (salat), wśród wierzących okrążających Kaabę nie ma żadnych podziałów. Tutaj wierni stają się równi. Nie ma już żadnego znaku czy symbolu, który odróżniałby jedną osobę od drugiej. Panuje tam jedność, która jest symbolem monoteizmu. Należy tu zniknąć w morzu wierzących i roztopić się we wspólnocie.
Krążenie wokół kogoś, bycie niczym ćma wokół płomienia, jest symbolicznym gestem wskazującym na szczere oddanie i gotowość do poświęcenia wszystkiego dla tej osoby. Z tego punktu widzenia, krążenie wokół Starożytnego Domu (inna nazwa Kaaby) jest czynnym wyrazem zwrócenia się wyłącznie do Wszechmogącego Stwórcy, kłaniania się tylko przed Nim i nieoddawania czci nikomu innemu.
Podczas tałaf pielgrzym, świadomy swojej obecności przed Allahem, powinien znajdować się w stanie miłości połączonej z należnym Mu szacunkiem, czcią, bojaźnią i nadzieją. Tak jak Prorok Abraham wraz z synem Ismailem (alejhimassalam – Pokój z nimi obojgiem) krążąc, budowali dom Allaha, tak pielgrzym, krążąc, powinien budować dom wiary, dom serca. Kaaba jest domem Allaha, a serca są miejscem, na które On spogląda. Pielgrzym stale patrzy na Kaabę, kontempluje ją, podziwia jej wzniosłość, a Allah nieustannie spogląda na serce swojego sługi i bierze je pod uwagę. Jak doskonale wyraził to Prorok Muhammad (alejhissalatu łassalam):
„Allah nie patrzy na wasz wygląd, posturę, ani majątek. Patrzy natomiast na wasze serca i czyny.” (Muslim, 1,33)
Tak jest na tym świecie i tak będzie w życiu przyszłym. Jak powiedział poeta, opierając się na wersecie osiemdziesiątym ósmym sury Asz-Szu'ara:
„Nie myśl, o pielgrzymie, że złota i srebra od ciebie zażądają
W Dniu, 'gdy nic nie pomoże', serca serdecznego, poddanego Bogu zażądają”.
W naszej kulturze sufi (mistycy islamscy) wszystkie atrybuty Kaaby wspomniane w Koranie i hadisach odnosili do serca człowieka, nazywając je Domem Boga. Używali również terminu Święty Dom w odniesieniu do ludzkiego serca, mówiąc:
„Ponieważ serce jest domem Allaha, wejście tam kogokolwiek innego, niż Ukochanego jest zabronione.” Potwierdza to następujący hadis, wypowiedziany przez Wysłannika Allaha podczas okrążania Kaaby:
„O Kaabo! Jakże jesteś piękna i jak piękny jest twój zapach! Jakże wzniosła jest twoja chwała i twoja świętość! Lecz na Allaha, w którego dłoni jest moje życie, przysięgam, że świętość i nietykalność wierzącego, jego majątku i życia, jest u Allaha większa niż twoja świętość.” (Ibn Madżah, Fitan 2)
Źródła:
- Kur'ân'ın Getirdiği - Emin IŞIK.
- Kurban Kesmenin Psikolojik Temelleri - Prof. dr Ali Murat DARYAL.
- Kur'ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meâli - Turecka Fundacja Diyanet.
- Katechizm Islamu wydawnictwa Diyanet.
- Hac Rehberi - İrfan YÜCEL - Turecka Fundacja Diyanet.
- Publikacje Diyanet (haccı anlamak - Zrozumieć Hajj).
Akt czci hadżdż
Słowo hadżdż w sensie językowym oznacza intencję i zwrócenie się ku czemuś. W znaczeniu religijnym oznacza odwiedzenie określonego miejsca, w określonym czasie, wykonując określone czynności.
- Określone miejsce to Kaaba – centralna świątynia islamu w Mekce, oraz Arafat – wzgórze i równina niedaleko Mekki, kluczowe miejsce rytuałów hadżdżu.
- Określony czas to miesiące Szałłal, Zul-qa’da oraz pierwsze 10 dni miesiąca Zul-hidżdża (miesiące kalendarza islamskiego).
- Określone czynności to te właściwe dla hadżdżu, takie jak Tałaf – rytualne, siedmiokrotne okrążanie Kaaby, Łuquf – postój, czyli przebywanie na Arafacie, oraz Sa'j – rytualny bieg między wzgórzami Safa i Marła.
Orzeczenie dotyczące Hadżdżu
Akt czci, jakim jest hadżdż, jest jednym z pięciu filarów Islamu. Jest to akt czci wykonywany zarówno ciałem, jak i majątkiem.
Został on uczyniony obowiązkowym w dziewiątym roku Hidżry (hidżra – emigracja Proroka Muhammada z Mekki do Medyny). Jego obligatoryjny charakter został potwierdzony przez Księgę (Koran), Sunnę (Tradycję Proroka) i konsensus uczonych.
W Szlachetnym Koranie werset wskazujący na obowiązek hadżdżu brzmi następująco:
„...Do Allaha należy hadżdż do Domu (Kaaby) dla tych spośród ludzi, którzy są w stanie znaleźć do niego drogę...” (Sura Al Imran, 97).
Hadżdż jest obowiązkiem dla każdego mężczyzny i każdej kobiety, którzy spełniają określone warunki, i należy go wykonać raz w życiu. Kwestia ta została wyjaśniona w szlachetnym hadisie w następujący sposób:
„O ludzie, hadżdż został wam nakazany jako obowiązek. Wypełniajcie więc akt czci hadżdżu.”
Pewien mężczyzna (spośród jego Towarzyszy) zapytał:
– O Wysłanniku Allaha, czy co roku?
Prorok (aleyhissalatu łassalam – pokój i błogosławieństwo Allaha niech będzie z Nim) milczał, dopóki mężczyzna nie powtórzył tego samego pytania trzy razy. Następnie rzekł:
„– Gdybym powiedział ‚tak’, stałby się on obowiązkiem corocznym, a wy nie bylibyście w stanie temu podołać...”
Odpowiedzialność człowieka, który wierzy w Allaha i religię, którą On zesłał, wobec swojego Stwórcy, jest wyrażona poprzez pojęcie „Ibada” – oznaczające służbę Bogu, oddawanie czci.
„Ibada”, w najszerszym znaczeniu, polega na tym, że wierzący organizuje całe swoje życie zgodnie z wolą Allaha, podczas gdy w węższym znaczeniu jest to zwracanie się ku Allahowi Wszechmogącemu w różnych formach, takich jak salat (rytualna modlitwa), saum (post), zakat (obowiązkowa jałmużna), hadżdż (pielgrzymka do Mekki) i Qurban (ofiara). Każdy z tych aktów czci ma swoje unikalne cechy i mądrości, a wykonywanie ich ze świadomością tych aspektów nadaje im jeszcze głębsze znaczenie. Szczególnie w przypadku pielgrzymki, która składa się niemal w całości z symbolicznych działań, znajomość jej wymiarów historycznych, moralnych i kulturowych oraz zrozumienie jej mądrości jest niezwykle ważne, aby uchwycić jej ducha.
We wszystkim, co Allah nakazał, bez wątpienia kryje się wiele mądrości dla życia ludzi na tym świecie i w życiu przyszłym. Zgodnie z tą niezmienną prawdą, również pielgrzymka posiada wiele mądrości. Niektóre z nich można wymienić następująco:
- Każdy człowiek, z natury swojego stworzenia, odczuwa potrzebę okazywania swojej służby wobec Allaha Wszechmogącego. Pielgrzymka jest aktem czci, który w najbardziej wyrazisty sposób daje słudze możliwość zamanifestowania swojej bezsilności wobec Allaha, wyrażenia swojej służby i wdzięczności za udzielone mu dary. Dzieje się tak, ponieważ pielgrzym odwraca się od doczesnych spraw, takich jak majątek, własność, status czy pozycja, i zwraca się ku Allahowi. Wyraża swoje poddanie i przywiązanie wobec Właściciela nieskończonej mocy i potęgi. Ta sytuacja pozwala mu doświadczyć przyjemności z bycia sługą Allaha.
- Hadżdż gromadzi miliony muzułmanów, którzy mają te same cele i dążenia, bez względu na kolor skóry, język, rasę, kraj, kulturę, status czy pozycję, tworząc niezwykle żywy obraz równości i braterstwa. Wszyscy pielgrzymi – bogaci i biedni, silni i słabi – w tych samych strojach, doświadczając tych samych wyrzeczeń, znosząc te same trudy i działając w tych samych warunkach, przechodzą praktyczne szkolenie z równości i braterstwa. Akt czci, jakim jest hadżdż, sprawia, że bogacz zarządzający bilionami i biedak ledwo wiążący koniec z końcem modlą się razem z wzniesionymi rękami na równinie Arafat i okrążają Kaabę ramię w ramię, co uczy ludzi, aby nie pysznili się statusem, pozycją czy majątkiem, lecz by poznawali się i integrowali w duchu islamskiego braterstwa oraz by nie zapominali o Dniu Zgromadzenia.
- Zobaczenie świętych ziem, gdzie narodził się i rozprzestrzenił Islam, gdzie zsyłane było objawienie, gdzie Prorok Muhammad (aleyhissalatu łassalam – Pokój i błogosławieństwo niech będzie z nim) i jego towarzysze walczyli pośród tysięcy trudności i cierpień, oraz które były odwiedzane przez niektórych proroków od czasów Proroka Adama (aleyhissalam – Pokój z nim), wzmacnia uczucia religijne wiernych i zwiększa ich przywiązanie do Islamu.
- Umożliwia się spotkanie i integrację tysięcy muzułmanów z całego świata, o różnych kolorach skóry, językach, narodowościach i kulturach, lecz o tych samych celach i dążeniach. Stwarza to muzułmanom okazję do nawiązywania kontaktów, poznawania wzajemnych problemów, a nawet do nawiązywania relacji handlowych.
- Poprzez akt czci, jakim jest hadżdż, muzułmanin wyraża wdzięczność za doczesne dary, takie jak zdrowie, zdolności, majątek i własność, którymi obdarzył go Allah Wszechmogący.
- Muzułmanie odbywający pielgrzymkę rozwijają w sobie cechy moralne, takie jak cierpliwość, wytrwałość, znoszenie trudności, stawianie czoła przeciwnościom, umiejętność działania w wielkich tłumach i wykonywania tych samych czynności jednocześnie, wzajemna pomoc, solidarność i zdolność do adaptacji do określonych zasad.
- Hadżdż pozostawia w muzułmanach głębokie, niezatarte wspomnienia na całe życie. Te wspomnienia pomagają wierzącemu nie tracić właściwego kierunku w życiu po powrocie z pielgrzymki. Hadżdż stanowi niemal punkt zwrotny w życiu wierzącego.
- Muzułmanin, który błagał Allaha z wzniesionymi rękami w miejscu takim jak Arafat, będącym przykładem Dnia Zgromadzenia i który został oczyszczony ze swoich grzechów, nie będzie chciał łatwo powrócić do grzechów, które popełniał wcześniej. Pod tym względem hadżdż działa jak proces oczyszczenia i uzdrowienia dla grzesznych muzułmanów.
- Dzięki pielgrzymce dochodzi do pięknych interakcji między muzułmanami. Wierni przejmują od siebie nawzajem dobre cechy. W ich sposobie myślenia zachodzą znaczące, pozytywne zmiany. Zapewnia to wykorzenienie negatywnych postaw, takich jak rasizm, które oddalają ludzi od siebie.
Podsumowując, pielgrzymka ma wiele unikalnych mądrości oraz korzyści moralnych, społecznych, ekonomicznych i psychologicznych, których nie posiadają inne formy czci. Powyżej wymieniono tylko niektóre z nich.
Hadżdż jest aktem czci, który od początku do końca składa się z symbolicznych czynności.
Przez cały czas trwania hadżdżu pielgrzymi odziani są w prosty, pozbawiony szwów strój, przypominający całun pogrzebowy, zwany ihram. Ta czynność symbolizuje śmierć człowieka i zerwanie jego więzi ze światem doczesnym.
Stanie (Łuquf) na Arafacie (Arafat – wzgórze i równina niedaleko Mekki, kluczowe miejsce rytuałów hadżdżu) jest miniaturą Dnia Zgromadzenia (Dzień Sądu Ostatecznego).
Po łuqufie na Arafacie pielgrzymi, wznosząc takbiry (formuła „Allahu Akbar”), udają się do Muzdalify, gdzie spędzają noc święta. W dniu święta wyruszają do Miny, aby dokonać symbolicznego kamienowania Szatana i złożyć ofiarę. Kamienowanie Szatana jest symbolem i manifestacją nienawiści do jego podstępów, intryg i podszeptów. Jednocześnie zawiera w sobie sens naśladowania Sunny (tradycji) Proroka Ibrahima (A.S. – aleyhissalam, pokój z nim) w kamienowaniu Szatana.
Po wyrażeniu swojej wrogości i nienawiści do zła poprzez symboliczne ukamienowanie Szatana – przedstawiciela zła i symbolu wszelkiej niegodziwości – oraz zamanifestowaniu, że będą walczyć ze złem na miarę swoich możliwości, pielgrzymi składają ofiarę, aby pokazać, że są gotowi oddać swoje życie na drodze Allaha. Na nowo przeżywają oddanie, jakim wykazał się Prorok Isma'il (aleyhissalam), gotów stać się ofiarą na drodze Prawdy.
Żadna sprawa, nawet słuszna, nie zwycięży bez obrońców i zwolenników gotowych z radością oddać za nią życie. W tym kontekście, poprzez składaną ofiarę, pielgrzymi w sposób symboliczny wyrażają, że w razie potrzeby są gotowi poświęcić swoje życie na drodze Allaha i nie zawahają się złożyć go w ofierze.
Tałaf, czyli okrążanie Kaaby, jest aktem czci zaczerpniętym z porządku wszechświata. We wszechświecie planety krążą wokół słońca, elektrony wokół jądra, a ćmy wokół ognia; tym krążeniem manifestują swoje przywiązanie i miłość do centrum. W tym kontekście krążenie wokół Kaaby, symbolu religii Tauhidu (wiara w jedność Boga), symbolizuje miłość i przywiązanie do religii.
Każde okrążenie Kaaby symbolizuje również pokonanie kolejnego etapu i wzniesienie się ponad siedem sfer niebieskich. W naszym wewnętrznym świecie oznacza to wzniesienie się z najniższego, siedmiostopniowego poziomu duszy na najwyższy szczebel, osiągnięcie celu ludzkiego życia i dostąpienie życia duchowego.
Mądrości i korzyści płynące z Hadżdżu
Hadżdż ma wiele mądrości oraz korzyści materialnych i duchowych. Omówmy pokrótce niektóre z nich:
- Wierni gromadzą się z tym samym celem i wiarą z okazji aktu czci, jakim jest hadżdż. Niespotykany nigdzie indziej na świecie, ogromny tłum, w świadomości i uniesieniu aktu czci, zwraca się do Stwórcy wszechświata, zanosząc do Niego prośby, błagając o przebaczenie i modląc się o życie i śmierć w doskonałej wierze. Dzięki zdobytemu duchowemu uniesieniu porzucają dawne złe nawyki i przyzwyczajenia. Zdobywają zapał do jeszcze ściślejszego przestrzegania nakazów Allaha.
- Bose stopy, odkryte głowy i wszyscy pielgrzymi odziani w białe szaty przywodzą na myśl Dzień Zgromadzenia. Dzięki temu serca miękną, spojrzenia się zmieniają, a uczucia, przepełnione wzruszeniem, prowadzą do duchowego świętowania.
- Pielgrzymi, pojmując wszystkimi zmysłami majestat Allaha, który od 14 wieków jednym nakazem przyciąga miliony ludzi do tych świętych miejsc, na własne oczy widzą i doświadczają, że miliony ludzi myślą i wierzą tak jak oni. Dzięki temu nie przywiązują najmniejszej wagi do wątpliwości i podszeptów wszystkich szatanów spośród ludzi i dżinnów. Ich wiara wzmacnia się wielokrotnie.
- Odwiedzając święte miejsca, gdzie narodziła się i rozprzestrzeniła na świat religia Islamu, gdzie toczono o nią walki, oddawano za nią życie i przelewano krew, oraz odwiedzając groby czcigodnych i szanownych bohaterów Islamu, w sercach pielgrzymów budzi się miłość i zapał do pełnego życia Islamem i służenia mu. Zwracając się duchowo do tych niezrównanych bojowników, mówią: „Przyrzekamy wam, że święty depozyt, który nam pozostawiliście, my również przekażemy w godny sposób kolejnym pokoleniom...”.
- Trudności i niedogodności napotkane podczas podróży uczą człowieka wartości darów i wdzięczności za nie. Przebywanie z dala od majątku, rozłąka z rodziną i przyjaciółmi, brak możliwości odpoczynku przypominają człowiekowi o trudach, jakich doświadczają potrzebujący i biedni, co staje się bodźcem do wyciągnięcia do nich pomocnej dłoni.
- W hadżdżu jest nagroda jak za dżihad (wysiłek, zmaganie na drodze Bożej), ponieważ zawiera on w sobie zarówno podróż, walkę z własną duszą, jak i znoszenie trudów i zmęczenia.
Oprócz tych duchowych i psychicznych korzyści i mądrości, hadżdż ma również pewne korzyści materialne i społeczne. A mianowicie:
- Hadżdż jest niczym powszechny kongres świata Islamu, odbywający się raz w roku. W sezonie hadżdżu kraje islamskie mają możliwość osiągnięcia jednomyślności w sprawach wewnętrznych i zewnętrznych, co pozwala im działać jako zjednoczona, niezwyciężona siła wobec świata zewnętrznego. Zyskują możliwość wzajemnego poznania się, integracji oraz wymiany kulturowej, naukowej i artystycznej.
- W sezonie hadżdżu, który ma charakter międzynarodowych targów krajów islamskich, każde państwo może zaprezentować swoje materialne i duchowe bogactwo. Dzięki wspólnej pomocy udzielanej słabiej rozwiniętym krajom islamskim, kraje te mogą się rozwijać.
