Najczęściej zadawane pytania na temat Przeznaczenie do boga (Kadar)

Działania przejawiające się w człowieku możemy podzielić na dwie kategorie.

Jedna z nich to działania, które zachodzą całkowicie poza naszą wolą. Jako przykłady można tu podać bicie naszego serca, krążenie krwi, oddychanie, otwieranie i zamykanie powiek. Tego rodzaju działania nazywane są działaniami „przymusowymi” (ıztırari). Ponieważ wola człowieka nie ma na nie wpływu, za te działania nie ponosi się żadnej odpowiedzialności ani nie otrzymuje nagrody.

Druga kategoria naszych działań to te, które wykonujemy z własnej woli. Należą do nich takie czynności jak jedzenie, picie, patrzenie, mówienie, chodzenie. Tutaj mamy prawo wyboru i decyzji. Możemy patrzeć na to, co dozwolone (halal), jak i na to, co zakazane (haram). Możemy jeść to, co dozwolone, jak i to, co zakazane. Możemy mówić dobro, jak i kłamać czy obmawiać. Tego rodzaju działania nazywane są działaniami „dobrowolnymi” (ihtiyari).

Ograniczona wolna wola (cüz'i irade) to nasza zdolność wyboru w ramach tych działań, które nazywamy „działaniami dobrowolnymi”.

Pod względem stworzenia, tak jak działania przymusowe, również działania dobrowolne stwarza Allah. Jednak w naszych dobrowolnych działaniach i ruchach obecna jest nasza prośba (talep). Właśnie ta prośba nazywana jest ograniczoną wolną wolą (cüz'i irade).

Oznacza to, że w działaniach dobrowolnych człowiek jest tym, który prosi, a Allah jest tym, który stwarza działanie. Właśnie dzięki tej prośbie człowiek staje się posłuszny lub nieposłuszny. Innymi słowy, wola człowieka odnosi się do jakości działania, a moc Allaha do stworzenia samego działania.

Na przykład, samo działanie pisania stwarza Allah. To, co jest pisane, może być rzeczą nagradzaną, jak i grzesznym tekstem. W pierwszym przypadku mówimy, że tekst jest pożyteczny, a w drugim – że jest szkodliwy. Otóż o tym, czy działanie pisania jest pożyteczne czy szkodliwe, decyduje człowiek. Cokolwiek człowiek zdecyduje, Allah stwarza pismo zgodnie z jego decyzją. I to właśnie ten wybór i decyzja czynią go odpowiedzialnym. Teraz spróbujmy zrozumieć naturę ograniczonej wolnej woli za pomocą trzech różnych przykładów:

Przykład 1

Wyobraźmy sobie, że znajdujemy się w gościńcu pewnego króla. Na każdym piętrze tego gościńca wystawione są różne dobra i łaski. I widzimy, że w miarę wchodzenia na wyższe piętra te dobra i łaski się pomnażają. Załóżmy też, że na niższych piętrach gościńca w zamian za dobra jest kara, a w zamian za łaski – cierpienie. Jedynym sposobem, aby dostać się na wyższe piętra lub zjechać na niższe, jest wejście do windy i naciśnięcie przycisku piętra, na które chcemy dotrzeć.

Teraz jesteśmy w windzie i nacisnęliśmy przycisk prowadzący na wyższe piętra, a winda zawiozła nas na to piętro. Albo nacisnęliśmy przycisk prowadzący na niższe piętra, a winda zjechała na to piętro. Należy również pamiętać, że osoba, która nacisnęła przycisk, aby wjechać na górę, jeśli zechce, może zmienić zdanie i nacisnąć przycisk prowadzący na dół, i zacząć zjeżdżać. Albo osoba, która nacisnęła przycisk prowadzący na dół, jeśli zechce i jej podróż jeszcze się nie skończyła, może nacisnąć jeden z przycisków prowadzących na górę i dotrzeć na wyższe piętra.

Przeanalizujmy teraz naszą sytuację:

My nie zbudowaliśmy windy i nie wprawiamy jej w ruch własną siłą. Jednak winda nie porusza się też sama z siebie. Używając naszej woli, naciskamy przycisk, a winda dowozi nas na to piętro.

Zatem, tak jak nie możemy powiedzieć: „To ja poruszam windą i winda działa dzięki mojej sile”, tak samo nie możemy powiedzieć: „Ta winda porusza się sama; jeśli zechce, zawiezie mnie na górę, a jeśli zechce, na dół, nic nie zależy ode mnie”. Tak, nie możemy twierdzić, że poruszamy windą własną siłą, ponieważ nie mamy nawet milionowej części siły potrzebnej do poruszenia i skonstruowania windy. Nie tylko nie możemy twierdzić, że poruszamy nią własną siłą, ale nawet wejście do niej nie odbyło się dzięki naszej sile. Miłosierny władca tego gościńca umieścił nas w tej windzie bez żadnej naszej siły i ingerencji.

Tak jak nie możemy powiedzieć: „To ja poruszam windą i winda działa dzięki mojej sile”, tak samo nie możemy twierdzić, że „nie mamy żadnego wpływu na ruch windy, a winda zabiera nas na wybrane przez siebie piętra”. Albowiem winda zabiera nas na piętro, które wybraliśmy i którego przycisk nacisnęliśmy. Nie zabiera nas na żadne piętro, którego nie chcieliśmy i którego przycisku nie nacisnęliśmy.

Zatem najprawdziwsze stwierdzenie brzmi: „My nie poruszamy windą i winda nie działa dzięki naszej sile, ale za pomocą naszej woli określamy piętra, na które wjedziemy lub zjedziemy, i naciskamy przycisk.” Oznacza to, że to my wyznaczamy piętro, na które chcemy dotrzeć, a winda porusza się zgodnie z naszym wyborem i prośbą.

Przejdźmy teraz do wyjaśnienia prawd zawartych w tej przypowieści:

• Gościniec w tym przykładzie to ten świat i ten piękny wszechświat.

• Właściciel gościńca to Allah, Władca wieczności.

• Wyższe piętra gościńca to czyny prowadzące do Raju; niższe piętra to grzechy prowadzące do Piekła.

• Winda to wola i moc Allaha. Naciśnięcie przycisku windy to prośba do Allaha o stworzenie danego czynu. To właśnie jest ograniczona wolna wola (cüz'i irade).

Gdy za pomocą naszej ograniczonej woli siadamy do Koranu i prosimy o akt czytania Koranu, Allah swoją mocą stwarza czyn „czytania Koranu”. To tak, jakbyśmy nacisnęli górny przycisk windy, a winda zawiozła nas na to piętro. Wszystko – od ruchu naszych ust po czytany przez nas Koran – należy do Allaha. Powstaje dzięki Jego stworzeniu i powołaniu do istnienia. Jedyne, co do nas należy, to wybór i prośba o stworzenie tej sytuacji. Ten wybór i prośba nazywane są ograniczoną wolną wolą.

Gdybyśmy zamiast siadać do Koranu usiedli do książki, której czytanie jest zakazane (haram), wówczas za pomocą naszej ograniczonej woli, tak jakbyśmy nacisnęli przycisk windy prowadzący na niższe piętra, poprosilibyśmy Allaha o stworzenie tego czynu. A Allah, ponieważ jest to świat próby, stworzyłby ten czyn. Jako że stworzenie Allaha jest podporządkowane naszemu pragnieniu, czyli naszej ograniczonej woli, to my ponosimy odpowiedzialność. Chociaż często zdarza się, że Allah z miłosierdzia nie stwarza tego grzechu i staje między nami a nim.

Przykład 2

Wyobraźmy sobie, że na przystani stoją w rzędzie statki króla, a naprzeciwko są dwie wyspy. Załóżmy, że król nakazał kapitanom płynąć na prawą wyspę i zabronił płynąć na lewą. Król, poddając kapitanów próbie posłuszeństwa, nie przeszkadza tym, którzy płyną na lewą wyspę, aby próba nie została naruszona.

Statki są wyposażone w te same urządzenia, a droga do obu wysp jest otwarta. Ponadto wszelkie potrzeby i paliwo niezbędne do podróży statków są zapewnione przez króla. Jedyne, co kapitan ma tutaj do zrobienia, to obrócenie steru i wybranie wyspy, na którą chce płynąć. Statek, który go tam dowiezie, i ruch tego statku, należą do władcy.

Jeśli kapitan, posłuszny rozkazowi króla, popłynie na prawą wyspę, spotka tam różnorodne dary i dobra. Jeśli popłynie na lewą wyspę, stanie się celem ataku dzikich bestii i zostanie ukarany przez urzędników. Każdy kapitan jako sternik-żołnierz króla ma możliwość nadania statkowi kursu i popłynięcia na wybraną wyspę. Na którąkolwiek wyspę kapitan zechce popłynąć, statek skieruje się tam zgodnie z nadanym przez niego kursem, a morze poniesie go na swoich falach aż do tej wyspy.

Zaznaczmy również, że kapitan w każdej chwili podróży ma prawo zmienić kurs. Na przykład płynąc w kierunku lewej wyspy, może zmienić kurs na prawą lub płynąc w kierunku prawej, może zmienić go na lewą.

Przeanalizujmy teraz sytuację: Kapitan nie porusza statkiem własną siłą i mocą. Nie tylko nie ma siły potrzebnej do poruszenia statku, ale także nie jest w stanie sam zaspokoić jego potrzeb. On nie zbudował statku, nie jest właścicielem morza, ani innych urządzeń na statku; wszystko to należy do władcy.

Jednakże statek nie porusza się też sam, bez woli kapitana. Wybór kapitana nadaje statkowi kierunek. Kapitan nie może teraz powiedzieć: „Ja kieruję i prowadzę statek własną siłą.” Nie ma na to siły. Ale nie może też powiedzieć: „Statek płynie niezależnie od mojej woli, siłą zabiera mnie na wybraną przez siebie wyspę. Nie jestem odpowiedzialny za jego ruch.” Tak, nie może tego powiedzieć. Albowiem statek płynie zgodnie z jego wyborem. Zatem najprawdziwsze stwierdzenie brzmi: „Nie jestem właścicielem statku i urządzeń na nim, należą one do mojego władcy. Jestem tylko sternikiem, który wyznacza kurs temu statkowi. Ale jestem takim sternikiem, że za każdy ruch statku będę rozliczany, ponieważ ten ruch był spowodowany moją wolą i pragnieniem.”

Przejdźmy teraz do wyjaśnienia prawd zawartych w tej przypowieści:

• Przystań w tym przykładzie to ten świat.

• Władca to Władca Wszechświata, Allah.

• Każdy statek to człowiek. Urządzenia na tym statku to uczucia i organy dane człowiekowi.

• Te dwie wyspy to: prawa to Raj i czyny prowadzące do Raju, a lewa to Piekło i czyny prowadzące do Piekła.

• Nadanie statkowi kursu przez kapitana i obrócenie steru to ograniczona wolna wola (cüz'i irade). Tak, każdy organ i komórka w ciele człowieka, każdy system i sfera we wszechświecie działają i poruszają się z woli i mocy Allaha. Ale człowiek w swoich dobrowolnych działaniach nie jest rzucony na morze wydarzeń jak kapitan ze związanymi rękami. Sam, za pomocą swojej ograniczonej woli, wyznacza i ustala kurs swojemu statkowi-ciału. W ten sposób sam decyduje o celu swojej podróży. Właśnie ta zdolność decydowania nazywana jest ograniczoną wolną wolą.

Przykład 3

Wyobraźmy sobie dziecko, które siedzi na plecach siłacza. Przed nimi są dwie góry. Na prawej górze znajdują się smaczne jedzenie i wszelkiego rodzaju dobra, a na lewej tylko kolczaste rośliny i dzikie zwierzęta.

Ponieważ siła dziecka, które ma wejść na jedną z tych gór, nie wystarczy, aby wejść na nie samodzielnie, siłacz wziął je na plecy i, działając zgodnie z życzeniem dziecka, ma je wnieść na wybraną przez nie górę. Dziecko, zamiast wejść na piękną prawą górę, zapragnęło wejść na lewą i poprosiło siłacza, aby go tam wniósł. Siłacz wniósł go na tę górę. A w nagrodę za swoje pragnienie, po wejściu na tę górę, zostało samo z setkami cierpień i lęków.

Przeanalizujmy teraz sytuację: Dziecko nie wspięło się na tę górę własną siłą, zresztą jego siła i moc nie wystarczyłyby, aby samodzielnie na nią wejść. Ale siłacz też nie wniósł go siłą na lewą górę. Gdyby dziecko chciało wejść na prawą górę, siłacz wniósłby je na prawą. Rzeczywiście, wiele z nich wniósł na prawą górę. Zatem dziecko nie może ani twierdzić, że weszło na górę własną siłą, ani powiedzieć, że siłacz siłą wniósł je na lewą górę.

Najprawdziwsze słowa, jakie dziecko może powiedzieć, to: „Tak, nie wszedłem na górę własną siłą, wniósł mnie na nią siłacz. Ale siłacz nie zrobił tego, ignorując moją wolę i pragnienie. Wręcz przeciwnie, usłuchał mojej prośby. Ja chciałem, żeby wniósł mnie na lewą górę, a on to zrobił. Cała odpowiedzialność za wejście na tę górę spoczywa na mnie.”

Przejdźmy teraz do wyjaśnienia prawd zawartych w tej przypowieści:

• Prawa góra w tym przykładzie to Raj i dobre uczynki, które do niego prowadzą.

• Lewa góra to Piekło i złe uczynki, które do niego prowadzą.

• To dziecko to my, czyli człowiek.

• Siłacz to moc i siła Allaha.

Tak, my wykonujemy nasze czyny, opierając się na mocy Allaha. Tak jak dziecko w przykładzie siedzi na plecach siłacza, tak my działamy, opierając się na Mocy Boskiej. Prosimy Allaha, aby wniósł nas na wzgórze, na które chcemy wejść, i stworzył czyn, który chcemy wykonać. Właśnie ta nasza prośba to ograniczona wolna wola (cüz'i irade). A Allah, bez względu na to, o stworzenie czego poprosiliśmy, nawet jeśli nie jest z tego czynu zadowolony, stwarza go ze względu na tajemnicę próby. Tutaj my jesteśmy tymi, którzy proszą o stworzenie czynu, a Allah jest tym, który stwarza czyn. Ponieważ nasza prośba i pragnienie są przyczyną stworzenia czynu, to my ponosimy odpowiedzialność.

Zatem naszym zadaniem jest używanie naszej ograniczonej woli do prośby o dobre uczynki i proszenie Allaha, aby stworzył dla nas czyny rajskie. Ta prośba i pragnienie, połączone ze szczerą intencją, uczynią nas godnymi Raju.

Szczęśliwi ci, którzy daną im ograniczoną wolę używają do stwarzania dobrych uczynków i przez nią wykonują czyny rajskie! I biada tym, którzy zdradzają powiernictwo, używając tej ograniczonej woli, danej im, aby prosić o dobro, na drodze zdobywania grzechów!

Nasz Prorok (sallallahu alejhi ła sallam) w jednym ze swoich hadisów powiedział:

„Nie rozmawiajcie o Przeznaczeniu (Kader), gdyż Kader jest tajemnicą Allaha. Nie próbujcie odkrywać tajemnicy Allaha!”

Źródło: Alauddin Alijju'l Ibn-i Husamuddin al-Hindi, Kenz al-Ummal, t. 1, s. 132

Jednakże ten hadis nie zabrania nam całkowicie rozmawiania o kwestii przeznaczenia ani prób zrozumienia jej. Chodzi w nim bowiem o coś innego.

Mianowicie: Przeznaczenie (Kader) dzieli się na dwie części:

1. Część związana z wolną wolą człowieka.

2. Zdarzenia, w które nie ingeruje wola człowieka i które zachodzą poza jego wolą i mocą.

Jako przykłady tej drugiej części można podać takie kwestie jak to, czy człowiek jest mężczyzną czy kobietą, w jakim okresie czasu przychodzi na świat, w jakim miejscu się rodzi i żyje, jak długo będzie żył, kim będą jego rodzice, czy będzie niepełnosprawny czy zdrowy, piękny czy brzydki, bogaty czy biedny.

Próba zrozumienia tajemnicy boskiego postanowienia (ilahî takdir) w tych i podobnych kwestiach, zastanawianie się: „Dlaczego Allah tak to uczynił?”, jest dla człowieka zarówno bezsensowną stratą, jak i przyczyną, która może go doprowadzić do zguby. W rezultacie bowiem może dojść do buntu (isjan) przeciwko przeznaczeniu, czyli boskiemu postanowieniu. Tajemnice te zostaną w pełni ukazane w życiu ostatecznym, w dniu sprawiedliwości.

Otóż przeznaczenie, którego zgłębiania zabrania nam Prorok (s.a.v.) w hadisie: „Nie rozmawiajcie o Przeznaczeniu (Kader), gdyż Kader jest tajemnicą Allaha. Nie próbujcie odkrywać tajemnicy Allaha!”, to właśnie ta część przeznaczenia, w którą nie ingeruje ludzka wola.

Natomiast rozważanie nad pierwszą częścią przeznaczenia jest zarówno dobre, jak i stanowi formę intelektualnego kultu (tefekküri ibadet). Uczeni zajmujący się dogmatyką (akaid) również poświęcili wiele wysiłku tej części przeznaczenia i napisali na ten temat liczne dzieła.

Wola uniwersalna (Külli irade) to wola boska, która może jednocześnie pragnąć nieskończonej liczby rzeczy. Ograniczona wola (cüz'i irade) to natomiast wola ludzka, która w jednej chwili może pragnąć tylko jednej rzeczy i nie może jednocześnie dotyczyć dwóch spraw.

Mówi się, że w ciele ludzkim znajduje się około stu bilionów komórek. Każda komórka ma zaś wiele funkcji. Skoro człowiek nie może w jednej chwili pragnąć dwóch rzeczy, jak wytłumaczy te niezliczone działania w swoim ciele? Oznacza to, że człowiek nie jest panem samego siebie. Jest on sługą. Jego ciało jest organizowane i zarządzane przez wolę uniwersalną.

Szczęśliwi słudzy, którzy uwalniają się z nieuwagi (gaflet) i odnajdują prawdę, myślą w następujący sposób: „Skoro żaden z moich organów, żadna z moich komórek nie jest pozostawiona sama sobie, to i ja nie mogę być pozostawiony sam sobie! Wszystkie procesy zachodzące w moim wewnętrznym świecie są mądre i pożyteczne. Zatem, używając mojej woli we właściwy sposób, nie powinienem gonić za próżnymi sprawami, które nie przynoszą korzyści ani mojemu światu doczesnemu, ani mojemu życiu ostatecznemu. Skoro każda komórka w moim ciele, każda gwiazda na niebie i każdy system we wszechświecie poruszają się zgodnie z wolą uniwersalną, to i ja powinienem używać mojej ograniczonej woli w zgodzie z tą wolą uniwersalną. Nie powinienem zaniedbywać moich obowiązków służby Bogu, powinienem w pełni wypełniać mój kult.”

Następnie uogólnia swoją myśl: Tak jak ja nie mogę ingerować w mój wewnętrzny świat, tak i drzewo nie jest prawdziwym właścicielem fabryki działającej w jego wnętrzu. A regularne działanie tego warsztatu nie jest jego własną zasługą. Istnieje mądrość, moc i wiedza, która zaprogramowała to drzewo, aby dawało jabłka, a tamto, aby dawało gruszki. I znowu, tak jak ja nie mam świadomości czerwonych i białych krwinek płynących w rzece mojej krwi, tak morze nie ma świadomości ryb w nim pływających. Niebo nie zna swoich gwiazd. Tak jak ja sam nie tworzę swoich włosów, tak drzewa same nie przyczepiają sobie liści. Lasy nie są zasługą góry. Słońce również nie może panować nad swoimi planetami.

Otóż te nieskończone działania zachodzące we wszechświecie, gdy rozpatruje się je razem, jasno wskazują na istnienie woli uniwersalnej i absolutnej.

Zastanówmy się: ileż różnych działań jest wykonywanych jednocześnie w tym wszechświecie! W każdej chwili niezliczone istoty, od świata mikrobów, bakterii, czerwonych i białych krwinek, przez owady, ptaki, aż po ludzi, wspólnie doświadczają śmierci. Ich miejsca zaś nie pozostają puste. Tyle samo, a nawet więcej, bytów poznaje świat.

Znowu, podczas gdy niezliczona liczba istot choruje, w tym samym czasie tyle samo odzyskuje zdrowie. Podczas gdy jedni wspinają się ku chwale (izzet), inni pogrążają się w hańbie (zillet).

Podczas gdy jedni dopiero jedzą, inni zbliżają się do głodu. Wykonywanie jednocześnie tak nieskończonych i różnorodnych, a często nawet sprzecznych ze sobą działań, z których każde jest przejawem jednego z imion boskich, jest dziełem tylko woli uniwersalnej.

Otóż człowiek, biorąc za miarę swoją ograniczoną wolę i patrząc na jej słabość i niedoskonałość, z podziwem i zachwytem rozmyśla nad tymi nieskończonymi działaniami, a jego wiara (iman) osiąga doskonałość.

Zasadnicze znaczenie przeznaczenia (kader) to wiedza Allaha o wszystkim, co się wydarzyło i co się wydarzy. Jeśli się zastanowimy, dojdziemy do wniosku, że nie neguje to ludzkiej woli. Czym innym jest wiedzieć, a czym innym czynić. Tym, który wie, jest Allah; tym, który czyni, jest sługa.

Nasze przeznaczenie jest zapisane w przeszłości. Subtelna kwestia polega na tym, że nie czynimy czegoś dlatego, że Allah tak napisał; Allah wie i zapisuje, ponieważ wie, co my uczynimy. Niemożliwe jest, aby Allah nie znał przyszłości. Gdyby nie znał lub nie mógł poznać, nie mógłby być Stwórcą. Podajmy na to przykład:

Wyobraźmy sobie nauczyciela, który mówi jednemu ze swoich uczniów: „Jutro zrobię ci egzamin z tej książki”. Jednak nauczyciel, z pozwoleniem Allaha, wiedząc, że uczeń spędzi czas na oglądaniu filmów i meczów oraz grach i zabawach, a rano przyjdzie do szkoły nieprzygotowany, już wieczorem wpisuje mu do dziennika jedynkę. Następnego ranka uczeń nie potrafi odpowiedzieć na zadane pytania i w momencie, gdy wie, że zasłużył na jedynkę, nauczyciel wyjmuje z kieszeni notatnik i mówi: „Wiedziałem, że nie będziesz się uczył i dostaniesz jedynkę, dlatego z góry wpisałem ci jedynkę do dziennika.”

Czy w odpowiedzi uczeń może powiedzieć: „Nauczycielu, dostałem jedynkę, bo Pan tak napisał. Gdyby Pan napisał ocenę pozytywną, to bym zdał”?

Oznacza to, że nie postępujemy w określony sposób dlatego, że Allah zapisał nasze przeznaczenie w przeszłości; to Allah zapisuje, wiedząc, co my uczynimy. I to właśnie nazywamy przeznaczeniem.

Przeznaczenie (kader) dzieli się na dwie kategorie: to, co nie jest związane z wolą człowieka, i to, co jest z nią związane.

Na przykład kolor oczu człowieka, to, czy będzie mężczyzną czy kobietą, itp. należą do pierwszej kategorii i nikt nie jest za to odpowiedzialny. Druga kategoria dotyczy tego, że zostaliśmy wysłani na ten świat na próbę, więc Bóg Wszechmogący stwarza pewne rzeczy zgodnie z tym, czego pragniemy. Na przykład, gdy rozbrzmiewa wezwanie na modlitwę (ezan), osoba, która opanowała swoją duszę (nafs), idzie do meczetu. Inna, podążająca za swoją duszą, kieruje się w stronę tawerny. Tego chcą ludzie, a Tym, który stwarza, jest nasz Pan, nasz Stwórca.

Każdy człowiek przychodzący na świat podlega programowi przeznaczenia. Wszechmogący Allah w swojej odwiecznej wiedzy wie, co człowiek uczyni i co go spotka. Jednak to, że Allah o tym wie, nie zmusza człowieka do wykonania danego czynu, ponieważ Allah postawił przed człowiekiem wybory. Jakąkolwiek drogę człowiek wybierze, używając swojej woli, Allah ją stwarza. Zatem odpowiedzialny jest sam człowiek. W tej kwestii podaje się następujący przykład:

Wyobraźmy sobie, że górne piętro apartamentowca jest pełne dóbr, piwnica pełna narzędzi tortur, a w windzie tego budynku znajduje się pewna osoba. Osoba ta, wcześniej poinformowana o stanie budynku, jeśli naciśnie przycisk górnego piętra, dostąpi dóbr, a jeśli naciśnie przycisk dolnego piętra, dozna cierpienia. Wola w tym przypadku decyduje tylko o tym, który przycisk zostanie naciśnięty i inicjuje działanie. Winda zaś porusza się nie siłą i wolą tej osoby, lecz według określonych praw fizyki i mechaniki. Oznacza to, że człowiek nie wjeżdża na górne piętro własną siłą, ani nie zjeżdża na dolne własną siłą. Jednakże określenie, dokąd pojedzie winda, zostało pozostawione woli osoby znajdującej się w środku.

Ponadto to, że Allah wie o wszystkim dzięki swojej odwiecznej wiedzy, nie zwalnia z odpowiedzialności tego, kto coś czyni. Czym innym bowiem jest wiedzieć, a czym innym czynić. Odpowiedzialny jest ten, kto popełnia przestępstwo, a nie ten, kto o nim wie lub je widzi.

Człowiek został wysłany do tego świata-gościńca na próbę (imtihan). W zależności od swoich czynów otrzyma nagrodę lub poniesie karę. Oczywiście, aby taka nagroda i kara mogły istnieć, człowiek musi być wolny w swoich działaniach. Nasz Wszechmogący Pan, który jest Sprawiedliwy, ukazał człowiekowi drogę dobra i zła, ale pozostawił mu swobodę wyboru jednej z tych dwóch dróg. Potwierdźmy to dwoma wersetami ze Świętego Koranu:

 „Powiedz: «O, ludzie! Przyszła do was prawda od waszego Pana. Kto idzie drogą prostą, ten idzie dla samego siebie. A kto błądzi, ten błądzi na swoją szkodę»” (Sura Junus, 10:108).

 „I powiedz: «Prawda pochodzi od waszego Pana. Przeto kto chce, niech wierzy, a kto chce, niech nie wierzy»” (Sura Al-Kahf, 18:29).

Jak widać, człowiek nie został zmuszony przez Boga Wszechmogącego do podążania drogą dobra lub zła; obie drogi zostały mu ukazane, a on otrzymał swobodę wyboru tej, którą chce iść. Każdy człowiek wie z sumienia, że jest wolny w swoich działaniach. Sam jest świadkiem, że może robić, co chce, bez żadnego nacisku czy wpływu. Na przykład, gdy chce podnieść rękę, podnosi ją; gdy chce iść, idzie, i tak dalej. Kto chce iść do meczetu, idzie do meczetu; kto chce iść do kasyna, idzie tam. Nogi idącego do meczetu nie mówią: „Nie chcę tam iść”, tak jak nogi idącego do kasyna. W tej sytuacji osoba, która używa daru ciała, powierzonego jej jako depozyt (emanet) i usilnie napominana, by używać go na drodze dozwolonej (halal) zamiast do celów zakazanych (haram), nie ma żadnej wymówki. Nadużywając swojej woli, nie może uciec od odpowiedzialności.

Czy człowiek, który twierdzi, że popadł w grzech, ponieważ jest więźniem przeznaczenia, pomyślałby o przeznaczeniu, gdyby ten sam grzech popełnił ktoś inny?

Na przykład, gdyby do domu kogoś, kto twierdzi, że kradnie, bo jest więźniem przeznaczenia, wszedł złodziej i zaczął zbierać cenne przedmioty, a na pytanie, co robi, złodziej odpowiedziałby: „W moim przeznaczeniu zapisano, że mam kraść. Jestem więźniem przeznaczenia. Chcąc nie chcąc, muszę dokonać tej kradzieży”, czy pozwoliłby mu zabrać swoje rzeczy i odejść?

Wyobraźmy sobie człowieka, który twierdzi, że jest mordercą, ponieważ jest więźniem przeznaczenia. Gdyby ktoś chciał zabić jego dziecko i powiedział, że robi to, bo tak ma w przeznaczeniu, jaka byłaby postawa tego człowieka wobec niego?

Ponadto myślenie, że człowiek jest więźniem przeznaczenia, prowadzi nas do wielu ślepych zaułków. Mianowicie: gdyby człowiek był więźniem przeznaczenia, złodziej kradłby, bo tak ma w przeznaczeniu, a morderca zabijałby, bo tak ma w przeznaczeniu. To zaś, eliminując pojęcia obowiązku i odpowiedzialności, oznaczałoby, że Allah byłby niesprawiedliwy wobec swoich sług. A przecież człowiek nie jest istotą, której przywiązano do nogi kamień, wrzucono do morza, a następnie powiedziano: „Ratuj się!”. Człowiek, który – mówiąc: „Jestem więźniem przeznaczenia” – próbuje zrzucić winę za swój grzech na przeznaczenie, w rzeczywistości popełnia tymi słowami wielką zbrodnię i przypisuje niesprawiedliwość (zulüm) Allahowi, który jest posiadaczem nieskończonej sprawiedliwości. A przecież Allah jest Absolutnie Sprawiedliwy (Al-Adil al-Mutlak) i jest wolny od niesprawiedliwości.

Co więcej, gdyby człowiek był więźniem przeznaczenia, nakazywanie dobra, zakazywanie zła, nagradzanie posłusznych i karanie nieposłusznych byłoby bezsensowne. Każdy bowiem podążałby drogą wyznaczoną przez swoje przeznaczenie; modlący się modliłby się, bo tak ma w przeznaczeniu, a grzeszący grzeszyłby, bo tak ma w przeznaczeniu. W tej sytuacji wysyłanie proroków i zsyłanie ksiąg, aby ich prowadzić, również byłoby bezsensowne. Napomnienia nie miałyby bowiem żadnego wpływu na ludzi, których przeznaczenie pcha ku złu i którzy są jego więźniami.

Ponadto, Allah w wielu wersetach Koranu wzywa swoje sługi do skruchy (tauba). Gdyby człowiek grzeszył, ponieważ jest więźniem przeznaczenia, czy wzywanie go do skruchy miałoby jakikolwiek sens?

Innym wyjaśnieniem tego, że człowiek nie jest więźniem przeznaczenia, jest to, że nie jest on obciążany obowiązkiem kultu ani odpowiedzialnością za rzeczy, na które nie ma wpływu. Gdyby człowiek był więźniem przeznaczenia, takie rozróżnienie nie byłoby czynione. Każdy byłby odpowiedzialny za każdy swój czyn, w każdym stanie. Sprawy, które zwalniają człowieka z odpowiedzialności w prawach należnych Allahowi, to: szaleństwo, demencja, zapomnienie, przymus oraz błąd i pomyłka. W rezultacie czyny dokonane w tych stanach nie są wynikiem własnej woli człowieka. Dlatego osoba w takim stanie jest zwolniona z odpowiedzialności. Gdyby człowiek był więźniem przeznaczenia, nie byłoby potrzeby wyłączania tych stanów z odpowiedzialności. Wszyscy ludzie – szaleni, przytomni, zapominalscy, śpiący, mylący się – bez wyjątku byliby pociągnięci do odpowiedzialności.

Czyż oskarżanie miłosierdzia Boga Wszechmogącego, który przebacza słudze, który popełnił czyn zakazany pod groźbą i przymusem innych, poprzez mówienie: „Ty określiłeś moje przeznaczenie, dlaczego więc mnie karzesz?”, nie jest przyczyną pozbawienia się tego miłosierdzia?

Innymi słowy, czy osoba, która nie wierzy w przeznaczenie i zaprzecza mu, opuszcza krąg wiary?

Na takie pytanie można udzielić tylko jednej odpowiedzi: „Tak”. Wiara w przeznaczenie (kader) jest warunkiem wiary, a ten, kto zaprzecza przeznaczeniu, opuszcza krąg wiary. Albowiem nasza Księga, Święty Koran, w wielu swoich wersetach naucza wiary w przeznaczenie i informuje, że wszystko zostało poznane przez Allaha w wieczności. Oto niektóre z tych wersetów:

    „U Niego są klucze do tego, co skryte; zna je tylko On. On wie, co jest na lądzie i w morzu. I nie spadnie żaden liść, żeby On o tym nie wiedział; i nie ma ziarna w ciemnościach ziemi, ani niczego wilgotnego, ani niczego suchego, czego by nie było w Księdze Jasnej (Al-Lauh al-Mahfuz)” (Sura Al-An'am, 6:59).

   „Powiedz: «Nie dosięgnie nas nic innego, jak tylko to, co zapisał dla nas Allah. On jest naszym Panem (Maula)»” (Sura At-Tauba, 9:51).

 „Żadne nieszczęście nie dosięgnie ziemi ani was samych, bez tego, żeby ono nie było w Księdze, zanim je stworzyliśmy. Zaprawdę, to jest dla Allaha łatwe!” (Sura Al-Hadid, 57:22).

 „I każdą rzecz obliczyliśmy i zapisaliśmy w Księdze Jasnej” (Sura Jasin, 36:12).

 „Allah wie, co nosi w łonie każda samica i o ile łona się kurczą, a o ile powiększają. U Niego każda rzecz ma swoją miarę” (Sura Ar-Ra'd, 13:8).

„Czyż nie wiesz, że Allah wie, co jest w niebie i na ziemi? Zaprawdę, to jest w Księdze! Zaprawdę, to dla Allaha jest łatwe!” (Sura Al-Hadżdż, 22:70).

Te i wiele innych wersetów informują, że rzeczy istnieją w wiedzy Allaha, zanim zostaną stworzone. Przeciwieństwo tego jest nie do pomyślenia. Wiedza Allaha bowiem obejmuje wszystko, każdy czas i każde miejsce. Niezaakceptowanie tego oznaczałoby przypisanie Allahowi niewiedzy (dżahl), a Allah jest wolny (munazzah) od wszelkich wad i niedoskonałości.

Gdyby dla człowieka nie istniał kader i Allah poznawałby jego czyny dopiero po ich wykonaniu, oznaczałoby to, że wiedza Allaha ma kres i granicę. A w atrybucie wiedzy dochodziłoby do powiększania się, zmniejszania i zmiany, co w odniesieniu do Allaha jest nie do pomyślenia.

Wiedza Allaha obejmuje wszystko. Oznacza to, że wszystkie byty; przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, to, co pierwsze i ostatnie, jawne i ukryte, skryte i otwarte – wszystko, w każdej chwili, znajduje się w kręgu Jego świadectwa (szuhud). Nic nie może się przed Nim ukryć ani schować przed Jego wiedzą. Zatem powiedzenie: „Dla człowieka nie ma przeznaczenia (kader)”, oznacza, że „Allah nie zna jutra”. Jeśli bowiem zna jutro, to z pewnością dla każdego istnieje przeznaczenie (kader), ponieważ kader jest mianem wiedzy boskiej. I ono istnieje.

Wiara w Przeznaczenie (Kaza i Kader) jest w rzeczywistości bardzo subtelną kwestią, związaną ze stanem wewnętrznym i sumieniem, która ukazuje ostateczne granice wiary. Wierzący (mu'min), poprzez wiarę w przeznaczenie (kader) oraz w to, że dobro i zło pochodzą od Allaha, przypisuje wszystko, nawet własną duszę (nafs) i czyny, Bogu Wszechmogącemu. W tej sytuacji, aby nie uchylał się on od odpowiedzialności, staje przed nim pojęcie ograniczonej wolnej woli (cüz'-i ihtiyari), które mówi: „Działasz z własnego pragnienia i woli, zatem jesteś odpowiedzialny”. Gdy zaś człowiek, opierając się na swojej ograniczonej wolnej woli, zaczyna przypisywać sobie dokonane dobro i popadać w dumę, wtedy z kolei staje przed nim wiara w przeznaczenie, która mówi: „Znaj swoje granice, to nie ty jesteś sprawcą. Sprawcą, Stwórcą, Tym, który postanawia i chce, jest Allah”.

Jak widać, przeznaczenie (kader) zostało włączone do fundamentów wiary, aby uchronić duszę (nafs) przed dumą i pychą, a ograniczona wolna wola (cüz'-i ihtiyari), by nie dać jej możliwości uchylania się od odpowiedzialności i obowiązków.

Sytuacja odwrotna, czyli chwytanie się przez człowieka przeznaczenia w celu uniknięcia odpowiedzialności i opieranie się na ograniczonej wolnej woli w celu pychy z powodu dokonanych dobrych uczynków, jest sprzeczna z tajemnicą i mądrością wiary w przeznaczenie.

Przeznaczenie (Kader) dzieli się na dwie kategorie: przymusowe (ıztırari) i dobrowolne (ihtiyari).

Przeznaczenie przymusowe (Iztırari kader) to boskie postanowienia (takdir), które nie zależą od woli człowieka. Jako przykłady można podać takie kwestie jak to, kim będą rodzice człowieka, w której epoce przyjdzie na świat, czy będzie kobietą, czy mężczyzną. Zadawanie zbyt wielu pytań na temat tego aspektu przeznaczenia jest bezsensowne. Ponieważ tego typu pytania nie miałyby końca. Osoba, która pyta, dlaczego przyszła na świat w XXI wieku, zadałaby to samo pytanie, w którejkolwiek epoce by się urodziła. Człowiek nie jest odpowiedzialny za ten rodzaj przeznaczenia, ponieważ wszystko to dzieje się poza jego wolą. To postanowienie i jego charakter zależą całkowicie od wiedzy i woli Allaha.

Przeznaczenie dobrowolne (İhtiyari kader) jest natomiast związane z czynami, które człowiek podejmuje z własnej, ograniczonej wolnej woli (cüz'i irade) i pragnienia. Jest to ten rodzaj przeznaczenia, za który człowiek jest odpowiedzialny, ponieważ zależy on od jego własnych pragnień i chęci. Na przykład, Allah w ramach ogólnej zasady postanowił, że uczeń, który się uczy i spełnia warunki konieczne do zdania klasy, zda, a ten, który nie spełnia tych warunków, nie zda. Jeśli uczeń będzie się uczył i zda, postanowienie Allaha będzie z tym zgodne.

Należy w tym miejscu przypomnieć o subtelnej kwestii. My używamy naszej ograniczonej woli (cüz'i irade). Ale tym, co jest zasadnicze, jest uniwersalna wola Allaha (külli irade). My wypełniamy nasz obowiązek. Allah, jeśli zechce, obdarzy nas powodzeniem, a jeśli nie zechce, nie obdarzy. Dlatego nie możemy powiedzieć: „Pracowałem, więc na pewno muszę odnieść sukces”. Obdarzenie sukcesem należy do Allaha. Na przykład, podlewamy nasz ogród. Jeśli go nie podlejemy, staniemy się przyczyną jego uschnięcia. Odpowiedzialność spoczywa na nas. Ale gdy go podlewamy, wypełniamy nasz obowiązek. Allah, jeśli zechce, sprawi, że roślina wzrośnie, a jeśli zechce, sprawi, że zgnije. Jeśli wzrośnie, dziękujemy (şükür) za rezultat, którym nas obdarzył. Jeśli nie da owocu, również szukamy w tym przejawu miłosierdzia (rahmet) i nie buntujemy się (isjan). Podobnie jest z nauką. Jeśli uczymy się i zdamy egzamin, dziękujemy Allahowi. Jeśli nie zdamy, jesteśmy cierpliwi (sabr).

Wcześniej stwierdziliśmy, że aby zrozumieć kwestię przeznaczenia (kader), należy bardzo dobrze zrozumieć dwie kwestie. Jedną z nich była ponadczasowość (ezeliyet) Allaha. Omówiliśmy to zagadnienie szczegółowo i zrozumieliśmy, że Allah swoją wiedzą obejmuje jednocześnie wszystkie czasy – przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Dzięki swojej ponadczasowości wie, co uczynimy, zanim jeszcze to zrobimy.

Teraz przeanalizujemy drugi z tych dwóch punktów, które należy bardzo dobrze zrozumieć, czyli zasadę „wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane”. Gdy i ten punkt zostanie dobrze pojęty, zobaczycie, jak zrozumiałe staje się zagadnienie przeznaczenia, które uchodzi za nierozwiązywalną zagadkę, i że nie zawiera ono żadnych pytań bez odpowiedzi. Aby pojąć kwestię przeznaczenia, musimy zrozumieć zasadę „wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane” równie dobrze, jak zagadnienie ponadczasowości. Dlatego podamy aż dziesięć przykładów dotyczących tej zasady. Po tych dziesięciu przykładach już nigdy nie przyjdzie wam do głowy pytanie: „Jeśli Allah napisał, że będę grzeszył, to jaka jest moja wina?”.

PRZYKŁAD 1

• Wiedza (ilim): To forma czegoś w umyśle.

• To, co poznawane (malum): To rzeczywisty, zewnętrzny stan tej rzeczy.

Weźmy na przykład jabłko. Obraz jabłka w moim umyśle to wiedza, a to, co poznawane, to kształt samego jabłka. Czy jabłko jest takie, ponieważ ja je w ten sposób poznałem? Czy też ja je tak poznałem, ponieważ jabłko jest takie? Innymi słowy, czy moja wiedza jest zależna od kształtu poznawanego jabłka? Czy też poznawane jabłko jest zależne od mojej wiedzy? Ujmując to prościej: gdybym postrzegał jabłko jako arbuz, czy jabłko zamieniłoby się w arbuz? Oczywiście, że nie, ponieważ kształt poznawanego jabłka nie zależy od mojej wiedzy. Nie przybrało ono tego kształtu dlatego, że ja je w ten sposób poznałem. Przeciwnie, ja je tak poznałem, ponieważ jabłko ma taki właśnie kształt. Zatem wiedza, czyli obraz jabłka w moim umyśle, jest podporządkowana temu, co poznawane, czyli rzeczywistemu stanowi jabłka.

PRZYKŁAD 2

Załóżmy, że w mojej kasie jest 500 lir. I ja wiem, że w mojej kasie jest 500 lir. Otóż to, że wiem o istnieniu 500 lir w mojej kasie, to wiedza. A to, co poznawane, to 500 lir w mojej kasie. Zadajmy znowu to samo pytanie: Czy w mojej kasie jest 500 lir dlatego, że ja o tym wiem? Czy też ja o tym wiem, ponieważ w mojej kasie jest 500 lir? Innymi słowy, czy moja wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane, czy też to, co poznawane, czyli pieniądze w kasie, jest podporządkowane mojej wiedzy?

Oczywiście, wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane. Oznacza to, że w kasie nie ma 500 lir dlatego, że ja o tym wiem; przeciwnie, ja o tym wiem, ponieważ w kasie jest 500 lir. Gdyby było odwrotnie, czyli gdyby to, co poznawane, było podporządkowane wiedzy, to gdybym sądził, że w kasie jest 500 milionów lir zamiast 500, to tyle pieniędzy musiałoby się tam znaleźć. A tak się nie dzieje. Powodem jest to, że nie to, co poznawane, jest podporządkowane wiedzy, lecz wiedza temu, co poznawane.

PRZYKŁAD 3

Wyobraźmy sobie, że siedzimy na wysokim wzgórzu. Pod wzgórzem biegnie zakręcający tor kolejowy. Ponieważ znajdujecie się na samym szczycie, widzicie cały tor, zarówno jego prawą, jak i lewą stronę. I nagle widzicie dwa pociągi jadące naprzeciw siebie po tym samym torze. Widząc, że za 2 minuty się zderzą, zapisujecie w swoim notatniku: „Te dwa pociągi zderzą się za 2 minuty”. I pociągi zderzają się po dwóch minutach.

Gdybyście teraz powiedzieli maszynistom, którzy przeżyli wypadek: „Oto mój notatnik. Zapisałem w nim, że się zderzycie, zanim jeszcze do tego doszło.”

Czy maszyniści mieliby prawo powiedzieć wam: „To przez ciebie mieliśmy wypadek. Gdybyś nie napisał, że będziemy mieli wypadek, nie zderzylibyśmy się. Zderzyliśmy się, bo ty tak napisałeś. Ty jesteś przyczyną tego wypadku.” Oczywiście, że nie mogliby. Ponieważ wasz zapis, czyli wiedza, jest podporządkowany temu, co miało się wydarzyć, czyli temu, co poznawane.

Innymi słowy: Wy napisaliście to, ponieważ widzieliście, że się zderzą, a nie oni zderzyli się, bo wy tak napisaliście. Będąc na wzniesieniu, widzieliście to, czego oni nie mogli zobaczyć – że jadą po tym samym torze.

Wasz zapis jest tylko stwierdzeniem faktu. Nie jest przymusem ani przyczyną wypadku. Gdyby wypadek zdarzył się z powodu waszego zapisu, musiałoby być również możliwe coś innego: napisalibyście o tych dwóch pociągach: „Nie zderzą się”, a one, mimo że jechały po tym samym torze naprzeciw siebie, nie zderzyłyby się. Gdyby to, co poznawane, było podporządkowane wiedzy, na świecie nie byłoby żadnych wypadków. Ktoś zapisałby w swoim notatniku: „Dziś nie będzie żadnego wypadku” i zapobiegłby im. A tak się nigdy nie dzieje. Podsumujmy ten przykład:

1. Oni nie mieli wypadku dlatego, że wy napisaliście, że go będą mieli; przeciwnie, wy to napisaliście, ponieważ oni mieli go mieć. Czyli wasza wiedza i zapis są podporządkowane temu, co poznawane – wypadkowi, który mieli spowodować.

2. Wasz zapis nie zwalnia ich z odpowiedzialności. Albowiem to oni byli przyczyną powstania tego zapisu.

Dokładnie tak samo, to, że Allah wie, co uczynimy, i zapisuje tę wiedzę w naszej księdze przeznaczenia, to „Wiedza”. Czemu jest podporządkowana ta wiedza? Oczywiście, naszym czynom i temu, co mamy zrobić, czyli temu, co poznawane. Oznacza to, że Allah tak wiedział, ponieważ my mieliśmy tak postąpić. Nie jest tak, że my postępujemy w określony sposób, ponieważ Allah tak wiedział.

(Pozostałe 7 przykładów i podsumowanie w ten sam sposób ilustrują tę samą zasadę, używając analogii kalendarza i słońca, odległości między miastami, dowódcy z kamerą, rozkładu jazdy pociągów, doświadczonego sędziego, doświadczonego nauczyciela oraz proroctw Proroka).

Wniosek z dziesięciu przykładów

Z tych dziesięciu przykładów zrozumieliśmy, że „Wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane.” Przeanalizujmy teraz tę zasadę w odniesieniu do przeznaczenia (kader):

• To, że Allah wie, co uczynimy, i zapisuje tę wiedzę w naszej księdze przeznaczenia, to wiedza.

• Czemu jest podporządkowana ta wiedza?

  • Oczywiście, naszym czynom i temu, co mamy zrobić, czyli temu, co poznawane.

  • Oznacza to, że Allah tak wiedział, ponieważ my mieliśmy tak postąpić.

  • Nie jest tak, że my postępujemy w określony sposób, ponieważ Allah tak wiedział.

Zatem możemy powiedzieć: Człowiek, który zrzuca winę na przeznaczenie, nie jest świadomy dwóch rzeczy.

1. Nie zna ponadczasowości (ezeliyet) Allaha i tego, co ona oznacza.

2. Nie zna zasady „Wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane”.

Gdy te dwie kwestie zostaną zrozumiane, wszystkie pytania dotyczące przeznaczenia znajdują swoje odpowiedzi.

Do tej pory w naszym dziele staraliśmy się wyjaśnić, że nie wykonujemy naszych czynów pod przymusem, dlatego że zostały one zapisane w księdze przeznaczenia; przeciwnie, to, co mieliśmy uczynić, zostało zapisane w naszej księdze przeznaczenia.

W kolejnych częściach naszego dzieła przeanalizujemy pytania dotyczące przeznaczenia i ich odpowiedzi w formie odrębnych rozdziałów.

To Allah stwarza zarówno dobro (chajr), jak i zło (szarr). To przekonanie jest nieodłączną częścią wiary w Przeznaczenie (Kader).

Jednakże dobro stwarzane w świecie jest zasadą, a zło jest szczegółem. Dobro jest jak główny produkt, a zło jak materiał odpadowy.

Stworzenie zła ma na celu ukazanie istoty i piękna dobra, zgodnie z zasadą „wszystko poznaje się przez swoje przeciwieństwo”. Na przykład, gdyby nie było choroby, nie wiedzielibyśmy, jak cennym darem i wielkim skarbem jest zdrowie. Gdyby nie było ciemności, nie zrozumielibyśmy wartości światła. Gdyby nie było zła, nie pojęlibyśmy cnoty i wyższości dobra.

Gdyby zło, które w świecie jest nikłe w porównaniu z dobrem, w ogóle nie zostało stworzone, nie tylko nie można by w pełni dostrzec natury i piękna dobra, ale także nie można by zrozumieć jego stopni, poziomów i rodzajów. W ten sposób, w wyniku niestworzenia małego zła, wiele dobra nie mogłoby zaistnieć, co w konsekwencji doprowadziłoby do wielkiego zła i straty.

Ponadto, postrzeganie zła i dobra często zmienia się w zależności od ludzkiego rozumienia i punktu widzenia. Człowiek czasem uważa coś za zło i brzydotę dla siebie, podczas gdy w rzeczywistości ta rzecz jest dla niego całkowitym dobrem. Ponieważ jednak człowiek jest egoistą (hodgâm) i skupia się na pozorach (zâhir-perest), potrafi osądzić jako zło każde zdarzenie, które na pierwszy rzut oka wydaje mu się sprzeczne z jego interesem. Wyjaśnijmy to na przykładzie: człowiek, który ma lecieć samolotem w ważnej sprawie i spóźnia się na lot, postrzega to jako wielkie zło. Ponieważ jego interes został naruszony, a sprawa doczesna opóźniona. Załóżmy jednak, że później dowiaduje się, iż samolot się rozbił. W tej sytuacji ten sam człowiek zacznie myśleć, jak bardzo pomyślne było dla niego to, co wcześniej uważał za zło.

Oznacza to, że wiele wydarzeń, które na pierwszy rzut oka wydają się człowiekowi złem, w rezultacie mogą być dobre i pomyślne... Jakże pięknie wyraził tę prawdę Ibrahim Hakki z Erzurum:

Hak şerleri hayreyler

(Bóg zło w dobro przemienia)

Zannetme ki gayreyler

(Nie sądź, że czyni inaczej)

Ârif anı seyreyler

(Mędrzec (arif) to obserwuje)

Mevlâ görelim neyler

(Zobaczmy, co uczyni Pan)

Neylerse güzel eyler...

(Cokolwiek czyni, czyni pięknie...)

Twierdzenie, że zło powstaje poza wiedzą i wolą Allaha i że Allah nie stwarza zła, oznaczałoby, że atrybuty Wiedzy, Woli i Mocy Allaha mają granicę i ograniczenie. To zaś, oprócz tego, że przynosi uszczerbek majestatowi boskości (uluhijjet), jest sprzeczne z prawdą, według której wszechświat został stworzony według planu i programu.

Z tego właśnie powodu kwestia, że zarówno Dobro, jak i zło pochodzą od Allaha i są przez Niego stworzone, została włączona do wiary w Przeznaczenie (Kaza i Kader) i uznano za konieczne, aby tę wiarę szczególnie podkreślić i potwierdzić.

Drzewa, gwiazdy, góry, winnice i ludzie – każde z nich jest słowem mocy (kudret kelimesi). Zostały stworzone zgodnie z programem przeznaczenia (kader). Piękno i porządek w budynku powstają w wyniku planu (projektu) nakreślonego przez architekta. Załóżmy, że w takim planie zaprogramowaliśmy, gdzie, kiedy i jaką funkcję będzie pełnić każda cegła. Poprzez nakreślenie takiego planu przeznaczenie (kader) tego budynku zostaje określone. Budynek będzie już kształtowany zgodnie z tym planem. Otóż ten plan, w wyrażeniu Koranu, nazywany jest Księgą Przeznaczenia (Kader Defteri). Wraz z budową budynku według tego planu powstaje wszechświat. Poprzez budowę w tym widzialnym świecie, który nazywamy światem świadectwa (alam asz-szahada), byty, których plan został nakreślony w Księdze Przeznaczenia, dochodzą do istnienia.

Każdy z nas, zanim został stworzony, istniał w Księdze Przeznaczenia, a jednocześnie w wiedzy Allaha. Poprzez stworzenie przeszliśmy również do sfery mocy (kudret dairesi). Oznacza to, że znaleźliśmy się w świecie widzialnym. Celem stworzenia rzeczy z niczego jest wyprowadzenie ich ze sfery wiedzy Allaha do sfery Jego mocy.

Mały wzór (miniatura) księgi przeznaczenia każdej żywej istoty znajduje się w jej nasieniu, pestce i komórce. Plan drzewa jabłoni, czyli jego kształt, budowa, aż po kolor i zapach kwiatów, wszystko jest zakodowane w chromosomach znajdujących się w komórkach. Wszystkie te plany i programy, które określają strukturę genetyczną, są małym wzorem Księgi Przeznaczenia. Budowa każdej żywej istoty kształtuje się za pomocą pierwiastków działających zgodnie z programem przeznaczenia.

Nie ma sensu rozmawiać o planie budynku z kimś, kto nie akceptuje istnienia architekta, który ten plan wykonał, tak samo jak mówienie o planie i programie architekta z kimś, kto neguje jego istnienie, jest bezcelowe. W ten sam sposób bezsensowne jest, aby osoba, która nie akceptuje Allaha, mówiła o planie, czyli przeznaczeniu, które Allah ustanowił.

To, że wszystkie organy człowieka, podobnie jak wszystkie inne byty, są umieszczone w najpiękniejszy sposób w odpowiednim miejscu, oraz to, że mają odpowiedni kształt i wielkość, pokazuje, że dzieje się to zgodnie z ustanowionym planem i programem. Każda cecha człowieka jest zapisana w jego komórkach przez duchowe pióro Przeznaczenia (manevi kader kalemi). W jego ciele w każdej chwili tysiące komórek umierają, a na ich miejsce powstają nowe. W ten sposób w ciele człowieka nieustannie zachodzą zmiany, a Bóg Wszechmogący swoją mocą realizuje plan z Księgi Przeznaczenia i ukazuje go naszym oczom.

Największą przyczyną niezrozumienia kwestii przeznaczenia (kader) jest mylenie i błędna interpretacja pojęć „czas” (zaman) i „ponadczasowość” (ezel).

Człowiek, żyjąc w czasie i przestrzeni, ocenia każde wydarzenie i prawdę według miary czasu i popełnia błąd, sądząc, że ponadczasowość jest początkiem czasu. Otóż niezrozumienie przeznaczenia jest wynikiem takiej właśnie błędnej analogii.

Czas jest pojęciem abstrakcyjnym, które rozpoczęło się wraz ze stworzeniem wszechświata i w którym zachodzą wydarzenia. Dzieli się na przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. Ten podział odnosi się do stworzeń. Oznacza to, że wszystkie pojęcia, takie jak wiek, rok, miesiąc, dzień, wczoraj, dziś, jutro, dotyczą tylko istot stworzonych.

Ponadczasowość (Ezel) zaś nie oznacza początku czasu. W ponadczasowości nie ma przeszłości, teraźniejszości ani przyszłości. Ponadczasowość to stan (makam), w którym wszystkie te czasy są widziane i znane jednocześnie. Spróbujmy teraz zrozumieć atrybut ponadczasowości Allaha za pomocą przykładów:

Przykład 1

Wyobraźmy sobie prostą linię, niech to będzie linia czasu. Środek tej linii niech będzie teraźniejszością, czyli chwilą, w której się znajdujemy. Punkt na lewo od naszej linii czasu niech będzie przeszłością. W tym punkcie został stworzony wszechświat, a później pierwszy człowiek, Hz. Adam (a.s.). I wszystko, co zostało stworzone od tamtego czasu do dziś, zaistniało między tymi dwoma punktami, wyrażającymi teraźniejszość i przeszłość.

Punkt na prawo od tej linii to przyszłość. Ten punkt to życie wieczne, obejmujące życie w raju i piekle po Dniu Zmartwychwstania. Między punktem teraźniejszości, w którym się znajdujemy, a punktem przyszłości znajdują się nasi wnukowie, ich wnukowie i wszystko, co zostanie stworzone aż do Dnia Zmartwychwstania, a nawet wydarzenia takie jak zmartwychwstanie po śmierci, rozliczenie, ważenie uczynków i przejście przez most Sirat.

Ponadczasowość (Ezel) nie jest punktem na lewo od przeszłości na naszej linii czasu. Otóż przyczyną naszego niezrozumienia przeznaczenia jest to, że sądzimy, iż ponadczasowość znajduje się właśnie tam i umieszczamy ją gdzieś na linii czasu. Gdy bowiem sądzimy, że ponadczasowość jest tam, oznaczałoby to, że aby Allah poznał jutro, musi nadejść jutro. A to mniemanie i błędne rozumienie pojęcia ponadczasowości prowadzi nas do zadania pytania: „Jeśli Allah napisał, że będę grzesznikiem, to jaka jest moja wina?”

Gdy przedstawimy pojęcie ponadczasowości na naszej linii czasu, stanie się jasne, jak bezsensowne jest to pytanie. Otóż ponadczasowość jest poza nią.

Nie jest ona na lewo od przeszłości, lecz jest bezczasowością. Jest to stan, który obejmuje i widzi teraźniejszość, przeszłość i przyszłość jednocześnie. Zatem Allah, tak jak widzi i zna dzień dzisiejszy, tak samo widzi wraz z nim dzień jutrzejszy, pojutrze i całe życie wieczne aż po życie w raju i piekle.

Dla Allaha nie istnieją pojęcia takie jak teraźniejszość, przeszłość i przyszłość. Te pojęcia dotyczą nas, którzy jesteśmy ograniczeni czasem. Przeanalizujmy teraz tę kwestię na innym przykładzie:

Przykład 2

Niech pewna płaszczyzna będzie naszą linią czasu. Środek to teraźniejszość, lewa strona to przeszłość, a prawa strona to przyszłość. Teraz umieśćmy nad naszą płaszczyzną czasu lustro. Ponieważ lustro jest blisko podłoża, odbija tylko „teraźniejszość”. Nic z przeszłości ani przyszłości się w nim nie mieści. Teraz podnieśmy lustro trochę wyżej. W tej pozycji w naszym lustrze odbija się, oprócz teraźniejszości, również część przeszłości i przyszłości. Gdy podniesiemy lustro jeszcze wyżej, odbije się w nim kolejna część przeszłości i przyszłości, która nie była widoczna w poprzedniej pozycji. Oznacza to, że w miarę podnoszenia lustra, poszerza się w nim widoczny fragment czasu. Teraz podnieśmy lustro na sam szczyt.

W tym punkcie lustro objęło całość teraźniejszości, przeszłości i przyszłości. Ten punkt nazywany jest punktem ponadczasowości (ezeliyet noktası), który oznacza jednoczesne widzenie wszystkich trzech czasów. Otóż, gdy mówimy: „Allah jest ponadczasowy (ezeli)”, mamy na myśli, że Allah widzi i zna wszystkie czasy i miejsca jednocześnie i jest wolny od ograniczeń czasu.

Przykład 3

Zobaczmy teraz pojęcie ponadczasowości w innym przykładzie. Wyobraźmy sobie, że z Erzurum w kierunku Stambułu wyruszyły trzy pojazdy. Jeden z nich znajduje się w Izmicie, tuż przed wjazdem do Stambułu, drugi jest nieco dalej w tyle, w Eskişehir, a trzeci za nimi, w Ankarze.

Gdy przyjrzymy się tym trzem pojazdom, zobaczymy, co następuje: pojazd w Izmicie jest z przodu, czyli w „przyszłości” w stosunku do pojazdów w Eskişehir i Ankarze. Przejechał on już bowiem drogi, które tamte dopiero przejadą.

Pojazd w Eskişehir jest w „przeszłości” w stosunku do tego w Izmicie. Jednakże w stosunku do tego w Ankarze jest w „przyszłości”.

Pojazd w Ankarze jest zaś w „przeszłości” w stosunku do obu pozostałych.

Podczas gdy między pojazdami używa się terminów takich jak przeszłość i przyszłość, dla Słońca, które znajduje się nad nimi i oświetla wszystkie trzy jednocześnie, te terminy wyrażające czas nie mają zastosowania. Nie można powiedzieć: Słońce jest w przeszłości w stosunku do tego, a w przyszłości w stosunku do tamtego. Ponieważ Słońce oświetla wszystkie trzy pojazdy jednocześnie, swoim światłem obejmuje je wszystkie naraz. Otóż ten stan Słońca, czyli to, że nie jest ono ograniczone czasem, który dotyczy pojazdów na ziemi, i że obejmuje trzy czasy jednocześnie, jest przykładem ponadczasowości.

Dokładnie tak samo my znajdujemy się w pewnym punkcie drogi czasu, która rozpoczęła się wraz ze stworzeniem wszechświata. Wszystko, co minęło przed nami, jest dla nas w przeszłości. A czasy po dniu dzisiejszym, a nawet po tej chwili, i stworzenia, które zostaną stworzone w tych czasach, są dla nas w przyszłości. Tak, w tej chwili nasi dziadkowie są w przeszłości. A przecież kiedyś ich dziadkowie również oczekiwali na wnuki z przyszłości. Otóż tak jak nasi dziadkowie, którzy dla swoich dziadków byli w przyszłości, pojawili się na tym świecie, odetchnęli i przeszli do przeszłości, tak i my, którzy dla naszych dziadków jesteśmy w przyszłości, pewnego dnia przejdziemy do przeszłości. A nasi wnukowie, którzy dla nas są w przyszłości, wejdą w teraźniejszość.

Jak widać, terminy takie jak przeszłość, przyszłość i teraźniejszość są używane w odniesieniu do nas. Natomiast dla Allaha, który stworzył wszystko i czas, nie istnieją pojęcia takie jak przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. On, podobnie jak Słońce w naszym przykładzie, objął wszystkie te czasy jednocześnie światłem swojej wiedzy. Zatem nie można powiedzieć: „Robimy to, bo Allah tak napisał”. Allah bowiem, ze swoją ponadczasowością, objął wszystkie czasy jednocześnie, poznał, co uczynimy z naszą wolną wolą, i to, co mieliśmy uczynić, zapisał w naszej księdze przeznaczenia. Nie robimy tego, bo Allah tak napisał; przeciwnie, Allah napisał, ponieważ wiedział, co zrobimy.

Aby lepiej zrozumieć zagadnienie ponadczasowości, podamy ostatni przykład. Zrozumienie ponadczasowości jest bowiem kluczem do zrozumienia kwestii przeznaczenia. Najważniejszą przyczyną błądzenia w kwestii przeznaczenia jest niezrozumienie atrybutu ponadczasowości Allaha i mniemanie, że Allah jest ograniczony pojęciem czasu.

Przykład 4

Jeśli znacie cały wiersz, wasza wiedza tak samo obejmuje wszystkie jego wersy. Czyli, tak jak w poprzednim przykładzie Słońce oglądało trzy pojazdy jednocześnie, tak wasza wiedza ogarnia wszystkie wersy jednocześnie. Ale dla samych wersów wiersza istnieje kolejność. Na przykład, szósty wers następuje po czwartym, a poprzedza dziesiąty. Gdy napiszecie pierwsze pięć wersów i zaczniecie pisać szósty, piąty wers jest już w przeszłości, został napisany. Szósty wers jest w teraźniejszości. A dziesiąty wers jest jeszcze w przyszłości. Czyli jeszcze nie zaistniał i nie został napisany. Jednak ten dziesiąty wers, który nie zaistniał, istnieje w waszej wiedzy. Zatem kolejność nie dotyczy waszej wiedzy.

Dokładnie tak samo, XIX wiek i żyjący w nim ludzie są w przyszłości w stosunku do XVIII wieku, a w przeszłości w stosunku do XX wieku. Jednak dla odwiecznej wiedzy Allaha, który jest wolny od czasu, wszystkie te wieki – przeszłość, teraźniejszość i przyszłość – znajdują się jednocześnie w sferze Jego wiedzy i świadectwa.

Oznacza to, że przeznaczenie, które nazywamy „odwieczną wiedzą Allaha”, nie jest planem sporządzonym w przeszłości, lecz planem ponadczasowym. Jest to wiedza ponadczasowa, która obejmuje wszystkie przeszłe i przyszłe czasy jednocześnie.

Zatem stwierdzenie: „Allah napisał moje przeznaczenie, cokolwiek bym nie zrobił, nie mogę tego zmienić” jest stwierdzeniem skrajnie fałszywym. Allah bowiem nie napisał naszej księgi przeznaczenia, nie wiedząc, co uczynimy, i nie zmusił nas do postępowania zgodnie z tym zapisem. Przeciwnie, dzięki swojej ponadczasowości poznał, co wybierzemy za pomocą naszej ograniczonej woli i jaki czyn wykonamy, i to zapisał w naszej księdze przeznaczenia.

W rzeczywistości wysuwane jako usprawiedliwienie stwierdzenie: „Allah napisał moje przeznaczenie, cokolwiek bym nie zrobił, nie mogę tego zmienić” jest również błędne u podstaw, ponieważ księga przeznaczenia jest przejawem wiedzy Allaha, a wiedza nie jest atrybutem przymuszającym. Ten zapis jest tylko oświadczeniem. Na przykład, gdybym teraz napisał: „Za około 15 minut wyłączycie swój telewizor.” Gdybyście po 15 minutach wyłączyli telewizor, czy moglibyście powiedzieć: „Gdyby nie ten zapis, nie wyłączyłbym telewizora.” Oczywiście, że nie. Ponieważ to tylko zapis. Informacja. Nie jest to przymus.

Dokładnie tak samo, stwierdzenie: „Allah napisał moje przeznaczenie, cokolwiek bym nie zrobił, nie mogę tego zmienić” jest skrajnie błędne. Naszych czynów nie stwarza wiedza Allaha, abyśmy mogli obwiniać księgę przeznaczenia, która jest jej mianem.

Nasze czyny są stwarzane przez moc Allaha. Wiedza nie ma żadnego wpływu na to stworzenie. Jak więc możemy obarczać odpowiedzialnością naszą księgę przeznaczenia, która nie ma żadnego wpływu na powstawanie naszych czynów? To może być tylko samooszukiwanie.

Gdyby bowiem powiedzieć osobie, która tak mówi: „Dlaczego idziesz do szkoły, przecież nie zmienisz swojego przeznaczenia? Jeśli w twoim przeznaczeniu jest zostać lekarzem, i tak nim zostaniesz, nie możesz temu zapobiec, zostaniesz lekarzem, nawet jeśli nie będziesz się uczył. A jeśli w twoim przeznaczeniu nie ma bycia lekarzem, na próżno się męczysz!” Albo gdybyśmy powiedzieli: „Dlaczego otwierasz swój sklep, skoro jeśli w twoim przeznaczeniu jest dziś zarobić, i tak to do ciebie przyjdzie, nawet jeśli nie otworzysz sklepu. A jeśli w twoim przeznaczeniu nie ma dziś zarobku, nie zarobisz, nawet jeśli otworzysz sklep, przecież nie zmienisz swojego przeznaczenia!” Gdybyśmy tej osobie to powiedzieli i poradzili, by nie chodziła do szkoły i nie otwierała sklepu, bo nie zmieni swojego przeznaczenia, natychmiast by się obroniła i powiedziała: „Musisz pracować, aby Allah dał.” Ale gdy przychodzi do wypełniania obowiązków religijnych lub unikania zakazów, natychmiast chwyta się przeznaczenia, staje się fatalistą, zrzuca winę na przeznaczenie. Czyż to nie jest samooszukiwanie?

Tymczasem w zagadnieniu ponadczasowości zobaczyliśmy, że Allah nie zmusza nas do żadnego grzechu. Jedynie, swoją wiedzą obejmującą czasy i miejsca, wie, co uczynimy, i zapisuje to w naszej księdze przeznaczenia. Czy przyczyną, dla której zrzucamy winę za nasz grzech na przeznaczenie i mówimy: „Allah napisał moje przeznaczenie, cokolwiek bym nie zrobił, nie mogę tego zmienić” jest to, że Allah dzięki swojej ponadczasowości wie, co uczynimy?

Czyli, gdyby Allah nie wiedział, co uczynimy, bylibyśmy odpowiedzialni, a ponieważ wie, to nie będziemy? Niech człowiek, który zrzuca winę za swój grzech na przeznaczenie, zastanowi się, czego chce! I niech się tego wstydzi!

Za pomocą podanych dotychczas przykładów staraliśmy się zrozumieć ponadczasowość Allaha. Należy jednak pamiętać, że wszystkie podane przez nas przykłady są tylko małymi lunetami, które mają przybliżyć prawdę, której umysły nie są w stanie pojąć. Tak jak umysły nie są w stanie w pełni pojąć wielkości mocy i majestatu Allaha, tak samo nie są w stanie w pełni pojąć ponadczasowości Allaha i jednoczesnego stosunku Jego wiedzy do wszystkich czasów i miejsc. Jednak nawet te słabe lunety pokazują, jak fałszywe jest stwierdzenie: „Allah napisał moje przeznaczenie w ten sposób, jaka jest moja wina?” i pozwalają na pełne zrozumienie tej kwestii.

Gdy wraz z ponadczasowością Allaha zrozumiemy zasadę, że „wiedza jest podporządkowana temu, co poznawane” (ilmin maluma tabi olduğu), zobaczycie, jak wszystkie pytania dotyczące przeznaczenia, które wydawały się bez odpowiedzi, nagle znajdą swoje wyjaśnienie.

Wiara w Przeznaczenie (Kaza i Kader) jest największym lekarstwem na rozpacz (ja's), beznadzieję i smutek (keder). Człowiek, dzięki wierze w przeznaczenie, patrzy na spotykające go nieszczęścia i klęski z perspektywy boskiego postanowienia (taqdir) i znajduje w tym pocieszenie. Poddaje się Jego postanowieniu. Czuje, że znajduje się pod opieką Pana o nieskończonej mocy. Wiedząc, że to nieszczęście i ból pochodzą od Allaha, tylko u Niego szuka ratunku i tylko Jego błaga. Uważa, że spotykające go nieszczęście jest dla niego zadośćuczynieniem (kaffara) i powodem do przebaczenia, i okazuje cierpliwość (sabr) oraz wytrwałość.

Dzięki tej tajemnicy powiedziano:

„Kto wierzy w Przeznaczenie (Kader), ten jest bezpieczny od smutku”.

Wiara w przeznaczenie uwalnia również duszę ludzką od ciężarów wielkich jak świat. Człowiek bowiem jest w relacji z całym wszechświatem. Jego cele i pragnienia, ideały i dążenia są nieskończone. Jego moc, wola i wolność są natomiast ograniczone i zdefiniowane. Czasem nie ma siły, by zrealizować nawet tysięcznej części swoich pragnień, ideałów i myśli. W tej sytuacji niezrealizowane pragnienia, ideały i myśli człowieka trzymają go pod duchową presją, przygniatają jego duszę, ranią serce i sumienie. Doprowadzają go do beznadziei. Otóż wiara w przeznaczenie jest dla człowieka w takim stanie największym źródłem pocieszenia, natchnieniem do zapału i wysiłku, światłem nadziei i bardzo solidnym gruntem, na którym może złożyć swoje ciężary.

Przeznaczenie (Kader) chroni człowieka przed dumą (gurur) i pychą (kibir). Zapobiega temu, by dusza pożądliwa (nefs) i egoizm uniosły człowieka, sprowadzając go na manowce i czyniąc z niego swego rodzaju „małego faraona”. Czyni go pokornym (tevazu) i skromnym (mahviyet).

Kader to odwieczna wiedza Boga Wszechmogącego o czasie, miejscu i wszelkich cechach wszystkich rzeczy, dobrych i złych, które wydarzyły się i wydarzą od wieczności do wieczności, oraz Jego ustanowienie i określenie ich zgodnie z tą wiedzą.

Kaza zaś to stwarzanie przez Niego rzeczy i wydarzeń, gdy nadejdzie ich czas, zgodnie z Jego odwieczną wiedzą i ustanowieniem.

Allah stworzył cały wszechświat oraz wszystkie byty, ożywione i nieożywione, znajdujące się w nim, według określonego programu. Allah, tak jak wie o wszystkim, co wydarzy się we wszechświecie, tak samo zna w najdrobniejszych szczegółach, jakie ruchy wykona nawet najmniejsza cząstka. Jego wiedza obejmuje wszystko.

Niezrównany porządek i wspaniały ład widoczne we wszechświecie pokazują, że Allah świadomie go zaplanował, zaprogramował i stwarza wszystko zgodnie z tym planem i programem, gdy nadejdzie na to czas.

Otóż ten program, który Allah nakreślił w wieczności przed stworzeniem wszechświata, nazywany jest kader. Wprowadzenie tego programu w życie, gdy nadejdzie na to czas, to kaza.

Zatem, wiara w kaza i kader to bezwzględna wiara w to, że Allah wie o wszystkim, zaprogramował wszystko w wieczności, a następnie, gdy nadejdzie czas, stwarza rzeczy i wydarzenia zgodnie z tą wiedzą i programem.