Słowo Fetret (Fatra) oznacza przerwę, interwał, okres przejściowy. Jako termin religijny jest używane na określenie czasu pomiędzy dwoma prorokami.
W hadisie – czyli relacji z życia i wypowiedzi Proroka Muhammada – zapisanym w zbiorze Buhari (jeden z najbardziej autorytatywnych zbiorów hadisów), termin fetret odnosi się do czasu, który upłynął między Prorokiem Jezusem (aleyhisselam – Pokój z nim) a Prorokiem Muhammadem (aleyhissalatu vesselam – Pokój i błogosławieństwo Allaha niech będą z Nim).(1)
Z niektórych wersetów Koranu wynika, że wiedza Arabów przed islamem na temat zesłania proroków była bardzo ograniczona. Koran przytacza słowa arabskich müşrików (muszrikun) – politeistów: „Gdyby nasz Pan zechciał zesłać proroka, z pewnością zesłałby anioła”,(2) co ukazuje, jak słabe było ich pojęcie na temat proroctwa, a co za tym idzie – na temat prawdziwych religii.
Chociaż Arabowie uznawali Proroka Abrahama (aleyhisselam – Pokój z nim) za proroka, uważali, że jego misja była ograniczona wyłącznie do jego czasów. Z powodu długiego okresu trzech tysięcy lat, jaki upłynął między Prorokiem Abrahamem a Prorokiem Muhammadem (aleyhissalatu vesselam – Pokój i błogosławieństwo Allaha niech będą z Nim), prawie nikt nie znał już zasad religii Hanif (Din al-Hanifijja) – pierwotnej, czystej monoteistycznej wiary, którą głosił Prorok Abraham (a.s.) – którą on przekazał.
Uczeni islamscy dzielą ehl-i fetret (Ahl al-Fatrah) – ludzi okresu przerwy – na trzy kategorie:
- Osoby, które dzięki własnemu rozumowi i inteligencji doszły do poznania istnienia i jedności Boga Wszechmogącego: Takie jak Kus bin Sâide , znany mędzrzec i poeata z czasów przed islamem oraz Zeyd bin Amr, ojciec Sahabiego (towarzysza Proroka) Sa'ida bin Zayda, któremu obiecano Raj.
- Osoby, które zniekształciły i porzuciły wiarę w jedynego Boga (Tawhid), przyjmując bałwochwalstwo, tworząc własne religie i gromadząc wokół siebie zwolenników: Takie jak Amr bin Luhay, który zapoczątkował bałwochwalstwo wśród Arabów, oraz inni politeiści.
- Osoby, które nie były ani wierzącymi (mü'min), ani politeistami (müşrik), nie wyznawały żadnej pozytywnej ani fałszywej wiary, spędzając całe życie w stanie nieświadomości (gaflet); nie zaprzątając swojego umysłu i myśli tego rodzaju kwestiami. W epoce przedislamskiej (Dżahilijja) istnieli również tacy ludzie.
Z tych trzech grup, druga, jako bałwochwalcy, będzie skazana na Piekło. Natomiast osoby z trzeciej grupy, będące ludźmi okresu przerwy w prawdziwym tego słowa znaczeniu, nie trafią do Piekła. Ponieważ nie dotarł do nich prorok, który przekazałby im prawdę, i nie popełnili czynów zasługujących na miano niewiary, należą do ehl-i necat (ludzi zbawienia). W tej kwestii wszyscy uczeni Ehl-i Sünnet (Ahl as-Sunnah wa'l-Dżama'ah) – największego, ortodoksyjnego nurtu w islamie – są zgodni.(3)
Jeśli chodzi o Kus bin Sâide i Zeyd bin Amr, wymienionych w pierwszej grupie, to byli oni jednymi z nielicznych pośród tysięcy, którzy wierzyli w istnienie i jedność Boga. Ponieważ w ich czasach nie było proroka, nie należeli do żadnej wspólnoty religijnej (ümmet), a także nie dożyli czasów Proroka Muhammada. Dlatego Bóg Wszechmogący wskrzesi ich w Dniu Sądu jako oddzielną, jednoosobową wspólnotę. Oni również należą do ludzi zbawienia; dzięki swojej wierze ocalili swoje życie wieczne. Na miejscu zgromadzenia (mahşer) staną jako „jedna wspólnota”. Są to ludzie wyjątkowi, którzy dostąpią łaski i dobroci Allaha.
Jest pewne, że ludzie okresu przerwy nie byli zobowiązani do przestrzegania praktyk religijnych i przepisów prawnych. Jednakże w kwestii tego, czy byli zobowiązani do wiary w Allaha, istnieje spór między dwiema głównymi szkołami teologicznymi Ehl-i Sünnet: Mâturidî (Maturidijja) i Eş'arî (Asz'arijja). Według Imama al-Maturidiego, ludzie ci powinni używać swojego rozumu, który dał im Bóg i patrząc na ziemię, niebo i wszystko wokół, sami dojść do tego, że Allah istnieje. Z kolei według Imama al-Asz'ariego, ludzie okresu przerwy nie byli zobowiązani do wiary w Allaha, ponieważ nie został do nich posłany żaden prorok. Bóg Wszechmogący mówi: „My nie karaliśmy nikogo, dopóki nie posłaliśmy posłańca”.(4) W związku z tym, skoro nie dotarł do nich prorok, nie zasługują na karę.
Bediüzzaman Said Nursi, wybitny współczesny myśliciel islamski, przytaczając ten sam werset jako dowód, stwierdza:
„Ludzie okresu przerwy są ludźmi zbawienia. Zgodnie z jednomyślną opinią (ittifak), nie będą pociągnięci do odpowiedzialności za swoje błędy w kwestiach drugorzędnych (teferruat). Według Imama Szâfi’îego i Imama Eş'arîego, nawet jeśli popadli w niewiarę (küfür) i nie posiadali podstaw wiary (usûl-u imânî), wciąż należą do ludzi zbawienia. Ponieważ Boskie zobowiązanie (teklif-i İlâhî) następuje poprzez posłanie proroka (irsal), a zobowiązanie to utrwala się poprzez otrzymanie wiedzy (ıttıla). Skoro nieświadomość i upływ czasu zakryły religie poprzednich proroków (enbiya-i sâlife), nie mogą one stanowić dowodu (hüccet) dla ludzi z okresu przerwy. Jeśli ktoś był posłuszny, otrzyma nagrodę; jeśli nie był, nie otrzyma kary. Ponieważ to, co pozostało ukryte, nie może być dowodem.”(5)
W odniesieniu do ludzi, którzy żyli po zesłaniu naszego Proroka (aleyhissalatu vesselam – Pokój i błogosławieństwo Allaha niech będą z Nim), ale nie usłyszeli jego wezwania, İmam Gazali (wielki uczony islamski) dzieli ludzi na trzy kategorie:
- Ci, którzy nigdy nie usłyszeli wezwania Proroka (a.s.m.) ani nie mieli o nim żadnej wiedzy. Ta grupa z całą pewnością należy do ludzi zbawienia i trafi do Raju.
- Ci, którzy usłyszeli o wezwaniu Proroka (a.s.m.), jego cudach i szlachetnym charakterze, ale mimo to nie uwierzyli. Ta grupa z pewnością zostanie ukarana.
- Ci, którzy słyszeli imię Proroka (a.s.m.), ale dotarły do nich jedynie negatywne propagandy na jego temat; nikt nie przekazał im prawdy ani nie zachęcił do wiary, przez co nie wykazali zainteresowania. Mam nadzieję, że oni również należą do ludzi zbawienia, czyli wejdą do Raju.
Bediüzzaman, wskazując, że w czasach ostatecznych (âhir zaman) przeżywamy pewien rodzaj okresu przerwy, zwraca uwagę, że niewinne ofiary wojen światowych również mogą należeć do ludzi zbawienia. Jego słowa brzmią następująco:
„Skoro w czasach ostatecznych nastała zasłona obojętności wobec religii i religii Muhammada (a.s.m.), osiągając poziom okresu przerwy, i skoro w czasach ostatecznych prawdziwa religia Jezusa (a.s.) będzie panować i iść ramię w ramię z islamem, to z pewnością nieszczęścia, które spadają na chrześcijan pozostających w ciemnościach podobnych do okresu przerwy, są dla nich rodzajem męczeństwa (şehadet).”(6)
Źródła:
1. Buhari, Manakibu'l-Ensar: 53.
2. Koran, Fussilet, 14.
3. Tejrid-i Sarih terc, 4:544.
4. Koran, Isra, 15.
5. Mektubat, s. 360-361.
6. Kastamonu Lahikası, s. 77.
