Dlaczego w religii Islamu udział w spadku przyznany kobiecie stanowi połowę udziału mężczyzny? Jakie regulacje wprowadziła religia islamu w kwestii dziedziczenia przez kobiety i równości?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

Dziedziczenie przez Kobietę

A. Sytuacja przed islamem

Jednym z argumentów na poparcie tezy, jakoby islam faworyzował mężczyzn nad kobietami i naruszał zasadę równości płci, jest przyznanie kobiecie jednego udziału w spadku, a mężczyźnie dwóch. W rzeczywistości jednak przyznanie kobiecie jednego udziału, a mężczyźnie dwóch, nie ma żadnego związku z faworyzowaniem mężczyzny nad kobietą. Wręcz przeciwnie, islam wziął pod ochronę prawa małych dzieci i kobiet, które były gnębione i pozbawiane praw w czasach ignorancji (Dżahilijja – Dżahilijja), przyznając im udział w spadku. Szlachetny werset Koranu stanowi w tej kwestii, co następuje:

„Mężczyznom przypada udział w tym, co pozostawili rodzice i krewni; kobietom także przypada udział w tym, co pozostawili rodzice i krewni. Czy to będzie mało, czy wiele, jest to udział obowiązujący.” (Sura An-Nisa, 4/7)¹

W społeczeństwie arabskim okresu Dżahilijji kobiety nie mogły dziedziczyć. Co więcej, kobiety, niczym rzecz, przechodziły na własność spadkobierców zmarłego. Spadkobiercami mogli być jedynie dorośli mężczyźni, którzy byli w stanie nosić broń i bronić ojczyzny. Majątek zmarłego przypadał jego najbliższym męskim krewnym, którzy byli w wieku zdolnym do walki.²

Również w praktyce medyńskiej tylko mężczyźni, którzy osiągnęli wiek dojrzałości, mogli być spadkobiercami swoich ojców; małe siostry i bracia, a nawet matki, nie mogli dziedziczyć.³ Z tego powodu, gdy objawiony został werset:

„Allah nakazuje wam w sprawie waszych dzieci: mężczyźnie przypada udział dwóch kobiet…”⁴

przepis ten nie spodobał się politeistom (muszrikun – muszrikun), którzy mówili:

„Kobiecie daje się jedną czwartą lub jedną ósmą, dziewczynce połowę, a małemu dziecku również daje się udział w spadku. A przecież one nie potrafią dosiadać konia ani walczyć z wrogiem. Daje się też spadek małemu dziecku, a przecież ono do niczego się nie przydaje.”⁵

Z tej perspektywy jasno wynika, że wartość człowieka w tamtych czasach mierzono jego wkładem w życie gospodarcze i militarne.

Ta logika była logiką arabskiej Dżahilijji, która wciąż tkwi w sercach niektórych ludzi, sprzeciwiając się podziałowi, który Allah nakazał jako obowiązek (fard), opierając go na sprawiedliwości i niezliczonych mądrościach (hikmah). Dzisiejsza logika ignorancji, która zakorzeniła się w niektórych umysłach i sprzeciwia się udziałom wyznaczonym przez Allaha oraz Jego podziałowi, niewiele różni się od logiki arabskiej Dżahilijji. Okoliczności objawienia tego wersetu (Sabab an-nuzul – Sabab an-nuzul) również jasno ukazują sytuację kobiet i dziewczynek w tamtym okresie. Żona Sa'da ibn ar-Rabi' (radıyallahu anhu – niech Allah będzie z niego zadowolony), który poległ jako męczennik w bitwie pod Uhud, przyszła wraz z dwiema córkami do Wysłannika Allaha (sallallahu alayhi wa sallam – pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) i powiedziała:

„O Wysłanniku Allaha! To są córki Sa'da. Ich ojciec zginął jako męczennik w bitwie pod Uhud. Teraz ich stryj zabrał cały ich majątek, nic im nie zostawiając. A przecież te biedne dziewczynki nie będą mogły wyjść za mąż bez majątku.”

Wysłannik Allaha wysłuchał skargi kobiety i rzekł: „Allah objawi Swoje rozstrzygnięcie w tej sprawie.”⁶ Wkrótce potem został objawiony werset dotyczący dziedziczenia.⁷

W ten sposób islam uratował kobiety i dzieci od krzywdy, jaką było pozbawienie ich spadku, i przyznał im, na równi z mężczyznami, osobowość społeczną i prawną. Dlatego też dzisiejsi wyzyskiwacze, którzy twierdzą, że bronią praw kobiet, zamiast krytykować islam za to, że „daje kobiecie połowę udziału”, powinni uznać i docenić sprawiedliwość i wyższość islamu, który w takiej strukturze społecznej dokonał wielkiej rewolucji (inkılâp), przyznając kobiecie prawo do dziedziczenia. Co więcej, Szlachetny Koran tym przepisem nie tylko zniósł niesprawiedliwość w podziale majątku między starszymi a młodszymi synami, ale również, wymieniając je z osobna, przyznał udział w spadku krewnym płci żeńskiej, takim jak matka, córka, siostra, babcia czy wnuczka. Te udziały, uregulowane przez Koran jako stałe prawo, nie mogą być w żaden sposób naruszone przez żadne regulacje prawne, takie jak testament, ani przez zwyczaje. Należą one do kategorii Nasiban mafrudhan (Nasiban mafrudhan) – „obowiązkowo wyznaczonych udziałów” (Sura An-Nisa, 4/7). To sformułowanie jest najwyraźniejszym dowodem na to, że odnośny przepis jest ostateczny, jednoznaczny i zamknięty na wszelkie zmiany.

B. Wersety dotyczące dziedziczenia przez kobietę

Jest oczywiste, że w islamie kobieta ma takie samo prawo do dziedziczenia jak mężczyzna. Sprzeciw dotyczy natomiast tego, dlaczego kobiecie przyznaje się połowę udziału mężczyzny.

Przede wszystkim należy zaznaczyć, że uogólnienie, jakoby islam nakazywał przyznawanie kobiecie w spadku połowy udziału mężczyzny, wynika z celowego nieoceniania odnośnych wersetów jako całości. Gdy te wersety zostaną starannie przeanalizowane bez uprzedzeń, stanie się jasne, że twierdzenie to jest niezgodne z rzeczywistością. Albowiem:

1. Przyznanie kobiecie połowy udziału mężczyzny w spadku nie dotyczy wszystkich możliwych sytuacji, w których kobieta może być spadkobierczynią, a jedynie przypadku, gdy dziedziczy ona wraz ze swoim bratem jako dzieci tych samych rodziców:

„Allah nakazuje wam w sprawie waszych dzieci: mężczyźnie przypada udział dwóch kobiet. Jeśli jest więcej niż dwie kobiety, to przypada im dwie trzecie z tego, co zostawił zmarły. A jeśli jest tylko jedna, to dla niej jest połowa.” (Sura An-Nisa, 4/11)⁸

W związku z tym jest oczywiste, że przyznanie kobiecie połowy udziału mężczyzny w spadku nie jest ogólną zasadą obowiązującą w każdej sytuacji. Dlatego też twierdzenie, że przyznanie kobiecie połowy udziału mężczyzny jest jedynym przepisem, niezależnie od jej pozycji jako spadkobierczyni, jest niczym innym jak wypaczaniem wyżej wymienionego wersetu.

2. Jak jasno wynika z wersetu, udział kobiety w spadku nie ogranicza się jedynie do połowy udziału mężczyzny, jak się twierdzi. Jeśli jedynymi dziećmi zmarłego są córki i jest ich więcej niż dwie, to przypada im 2/3 spadku. Jeśli spadkobierczynią jest tylko jedna córka, wówczas ma ona prawo do połowy spadku (Sura An-Nisa, 4/11).

3. Jeśli umrze dziecko, pozostawiając spadek, a jego rodzice żyją i zmarły miał również dzieci, wówczas każde z rodziców otrzymuje 1/6 spadku. Jeśli zmarły nie miał dzieci, a dziedziczą po nim tylko rodzice, matce przypada 1/3 udziału. Jeśli zmarły miał rodzeństwo, matce przypada 1/6 udziału.” (Sura An-Nisa, 4/11)⁹

4. Jeśli mąż umrze, nie pozostawiając dzieci, jego żona otrzymuje 1/4 spadku. Jeśli zmarły mąż miał jedno lub więcej dzieci (córkę lub syna) z tą lub inną żoną, albo wnuki z linii syna, wówczas żona otrzymuje 1/8.

„A im (waszym żonom) przypada czwarta część z tego, co wy zostawicie, jeśli nie macie dziecka. A jeśli macie dziecko, to im przypada ósma część z tego, co zostawicie…” (Sura An-Nisa, 4/12)¹⁰

Jak widać, twierdzenie, że udział kobiety w spadku zawsze stanowi połowę udziału mężczyzny, nie jest prawdziwe. Udziały te zmieniają się w zależności od osób, z którymi kobieta wspólnie dziedziczy.

C. Dlaczego dwa udziały dla mężczyzny, a jeden dla kobiety?

Fakt, że zgodnie z Koranem kobieta otrzymuje połowę udziału tylko wtedy, gdy dziedziczy razem ze swoim bratem, na pierwszy rzut oka może wydawać się niesprawiedliwością i nierównością, jednak w rzeczywistości ten podział jest wyrazem pełnej sprawiedliwości. Nawet jeśli spojrzeć na tę kwestię nie tylko przez pryzmat sprawiedliwości, ale również w świetle zasad słuszności i bezstronności, można dostrzec trafność tego podziału.

1. W islamie spadek jest dzielony w zależności od potrzeb i obowiązków poszczególnych osób. Utrzymanie matki, żony, córki czy siostry nie jest jej własnym obowiązkiem, lecz spoczywa na synu, mężu, ojcu lub bracie. Kobieta na ogół nie jest zobowiązana do utrzymywania kogokolwiek poza sobą.¹¹ Mężczyzna natomiast w każdej sytuacji jest zobowiązany do zapewnienia utrzymania swojej żonie, córce, matce lub siostrze. Mężczyzna jest oficjalnym opiekunem rodziny i jest odpowiedzialny za wszystkich swoich podopiecznych. Z tego powodu, zgodnie z zasadą „Korzyści odpowiadają obowiązkom” (Nimet, mesuliyete göredir), mężczyźnie, który jest odpowiedzialny za utrzymanie (nafaqah) swojej żony, córek, matki i w razie potrzeby siostry, przyznano podwójny udział w stosunku do udziału kobiety, która nie ma takich obowiązków.

2. Kobieta ma prawo swobodnie dysponować swoim majątkiem. Nawet jeśli kobieta jest bogata, nie ma obowiązku partycypowania w wydatkach rodziny.¹² Gdy spojrzymy na to z tej perspektywy, w przypadku przyznania kobiecie i mężczyźnie równych udziałów, mimo że ich części byłyby takie same, równowaga zostałaby zachwiana na niekorzyść mężczyzny, ponieważ on zapewnia utrzymanie rodziny, podczas gdy kobieta nie ma takiego obowiązku. Oznaczałoby to niesprawiedliwość wobec mężczyzny. Bediüzzaman Said Nursi, jeden z wybitnych uczonych islamskich, dokonuje w tej kwestii następującej oceny:

„W wersecie „...mężczyźnie przypada udział dwóch kobiet...” rozporządzenie Koranu jest czystą sprawiedliwością (mahz-ı adalet), a zarazem istotą miłosierdzia (ayn-ı merhamet). Tak, jest to sprawiedliwość, ponieważ w zdecydowanej większości przypadków mężczyzna żeni się z kobietą i zobowiązuje się do jej utrzymania. Kobieta zaś wychodzi za mąż i nakłada na niego obowiązek swojego utrzymania. W ten sposób wyrównuje on jej mniejszy udział w spadku.”¹³

3. Jeśli kobieta jest niezamężna, jest osobą samotną, która nie ma obowiązku nikogo utrzymywać. Kiedy zaś wychodzi za mąż, jak już wspomnieliśmy, zapewnienie utrzymania jej i jej dzieciom jest w całości obowiązkiem męża. Żona nie ponosi żadnej odpowiedzialności za utrzymanie.¹⁴ Co więcej, kobieta otrzymuje od męża dar ślubny (mahr) oraz, zgodnie ze zwyczajem, wiele prezentów w postaci złota, wyposażenia domu, pieniędzy itp. Kobieta może nie wydawać posiadanego majątku, ponieważ obowiązek utrzymania spoczywa na mężu.¹⁵ Jeśli zechce, może go pomnażać, inwestując. Brat natomiast wyda spadek odziedziczony po ojcu na koszty ślubu, mahr oraz utrzymanie swojej rodziny. Ponadto, jeśli niezamężna siostra nie jest w stanie utrzymać się ze spadku po ojcu, brat ma obowiązek jej pomagać.¹⁶ Zatem, gdy rozpatrujemy tę kwestię z tej perspektywy, przyznanie mężczyźnie pełnego udziału, a kobiecie połowy, jest prawdziwą sprawiedliwością.

Należy tu zwrócić uwagę, że islam przewiduje strukturę, w której kobiety są społecznie współzależne, ale ekonomicznie niezależne. Jest to ważne dla zrozumienia nacisku, jaki islam kładzie na wzajemną miłość, szacunek, tolerancję i zrozumienie między członkami rodziny. Jakkolwiek wielką zaletą jest niezależność ekonomiczna, nie oznacza to nigdy, że kobiety muszą same się utrzymywać i mogą żyć całkowicie na własną rękę poza rodziną. Odpowiedzialność ekonomiczna i dobrobyt społeczny rodziny zawsze spoczywają na barkach mężczyzn. W rzeczywistości ta uprzywilejowana pozycja przyznana kobietom ukazuje wartość, jaką nadaje im nasza wzniosła religia.

4. Brat, bez żadnego przymusu, przy podziale spadku może, jeśli zechce, oddać siostrze tyle samo, ile wynosi jego udział, a nawet więcej. Będzie to darowizna lub prezent. Nikt nie może mu tego zabronić.

5. Kwestia ta ma również wymiar psychologiczny. Islam nie jest ograniczony do jednego czasu, jednej epoki, jednego kraju czy narodu. W swoich przepisach uwzględnia wszystkie czasy, wszystkie społeczeństwa i fundamentalną psychologię człowieka. Prawie we wszystkich społeczeństwach od wieków, co trwa do dziś, córki są postrzegane jako te, które „wynoszą majątek rodziny do obcych”. Tymczasem ona, nawet jeśli wyjdzie za mąż, założy nową rodzinę i będzie miała dzieci, wciąż bardziej niż mężczyzna potrzebuje miłosierdzia (merhamet), czułości (szefkat) i opieki (himaye) swoich rodziców i braci. Czułość i miłosierdzie, które otrzyma od rodziny, są o wiele cenniejsze niż majątek, który odziedziczy. W tej sytuacji przyznanie córce i synowi równych udziałów w spadku mogłoby zaszkodzić tej czułości i miłosierdziu. Podchodząc do tej kwestii również z tej perspektywy, Bediüzzaman Said Nursi mówi na ten temat, co następuje:

„Jest to także miłosierdzie. Ponieważ ta słaba córka potrzebuje czułości od ojca i miłosierdzia od brata. Zgodnie z rozporządzeniem Koranu, córka ta doświadcza od ojca czułości bez cienia niepokoju. Ojciec nie patrzy na nią z troską jak na „szkodliwe dziecko, które sprawi, że połowa mojego majątku wpadnie w ręce obcych”. Do tej czułości nie miesza się niepokój ani gniew. Doświadcza też od brata miłosierdzia i opieki bez rywalizacji i zawiści. Brat nie patrzy na nią jak na „rywalkę, która zniszczy połowę naszego rodu i odda znaczną część naszego majątku w ręce innych”. Do tego miłosierdzia i opieki nie dodaje nienawiści ani urazy. W ten sposób ta z natury delikatna, subtelna i z urodzenia słaba dziewczyna pozornie traci niewiele, ale w zamian zyskuje niewyczerpany skarb w postaci czułości i miłosierdzia swoich krewnych. W przeciwnym razie, chcąc okazać więcej miłosierdzia niż miłosierdzie samego Boga, przyznanie jej więcej praw, niż jej się należy, nie jest miłosierdziem, lecz okrutnym uciskiem. Być może dzisiejsza dzika chciwość, przypominająca okrutny ucisk z czasów Dżahilijji, kiedy to z bezlitosnej zazdrości grzebano córki żywcem, może prowadzić do bezlitosnego zła. Wszystkie przepisy Koranu potwierdzają zatem ferman: „My posłaliśmy ciebie tylko jako miłosierdzie dla światów.” (Sura Al-Anbija, 21:107).”¹⁷

Tymi ocenami Bediüzzaman nadaje tematowi niezwykłą głębię.

W dzisiejszych czasach, ponieważ mężczyźni i kobiety otrzymują równe prawa w spadku, stosunki między wieloma braćmi i siostrami ulegają pogorszeniu. Brat nie może pogodzić się z tym, że jego siostra zabiera połowę majątku ojca i „karmi nim obcych”. Z powodu tego myślenia rodem z Dżahilijji, w naszym kraju dochodzi do wielu problemów spadkowych między rodzeństwem. Dziś wielu mężczyzn wywiera presję na siostry, aby nie brały żadnego udziału w spadku lub zadowoliły się niewielką kwotą, którą im dadzą. Często podpisy są składane pod taką presją. Kobiety są przekonywane lub uciszane na rodzinnych „sądach”. Czasem, jak śledzimy w mediach, spory o spadek przeradzają się w niekończące się krwawe waśnie rodowe (kan davası). Brak poddania się podziałowi dokonanemu przez Boga i niezgoda na swój udział prowadzi nie do jednej, ale do setek niesprawiedliwości i aktów ucisku.

Właśnie z powodów, które staraliśmy się wymienić, mężczyźnie przyznano udział w spadku proporcjonalny do ciężaru jego obowiązków finansowych, a kobiecie, która – niezależnie od tego, czy jest bogata, czy biedna – nie ma żadnych zobowiązań finansowych, a której bezpieczeństwo socjalne jako córki, żony, matki, a nawet wdowy jest zawsze zagwarantowane, przyznano udział odpowiedni do jej sytuacji.¹⁸ Jeśli ten przepis Allaha, którego rozporządzenia są pełne nieskończonej mądrości, nie jest sprawiedliwy, to znaczy, że na ziemi nie ma sprawiedliwości.

Podsumowując, prawo spadkowe, traktowane w Koranie jako kontynuacja prawa rodzinnego, jest jednym z najszczegółowiej omówionych tematów. Postrzeganie aktualnej dziś kwestii równości kobiety w dziedziczeniu wyłącznie z perspektywy czystej równości stanowi, naszym zdaniem, podstawę błędu. Ponieważ Koran różnie ocenia udziały kobiety w różnych sytuacjach. Jest ona rozpatrywana w różnych kategoriach w zależności od tego, czy jest żoną, matką, jedyną siostrą czy jedną z kilku sióstr. Ci, którzy w każdej kwestii, także w tej, opowiadają się za absolutną równością, ignorują fundamentalne zasady, które zostały tu wymienione. W związku z tym przyznanie kobiecie w niektórych przypadkach połowy udziału mężczyzny nie ma żadnego związku z ideą wyższości mężczyzny nad kobietą. Gdyby tak było, należałoby twierdzić, że dzieci, których udziały w spadku są większe, mają wyższą wartość ludzką niż ich ojcowie. Byłoby to bardzo niedorzeczne twierdzenie. Przeciwnie, ten podział ma na celu zrównoważoną dystrybucję dóbr (rızk) wprost proporcjonalnie do odpowiedzialności kobiety i mężczyzny oraz zapewnienie miłości i sprawiedliwości zarówno w rodzinie, jak i w życiu społecznym.

Ponadto, decydujące znaczenie potrzeb i odpowiedzialności w relacjach między kobietą a mężczyzną, przyznanie większego udziału dzieciom niż rodzicom lub mężczyźnie niż kobiecie – ze względu na potrzeby słabszych pokoleń dopiero wkraczających w życie, które przez całe życie będą napotykać wiele trudności finansowych – ma na celu zapewnienie życia w ludzkich warunkach w najmniejszej komórce społecznej, jaką jest rodzina. Jednocześnie są to znaki kroków podejmowanych w kierunku tworzenia klasy średniej.¹⁹

Przypisy

1. Sura An-Nisa, 4/7.
2. Zob. Tabari, Dżami al-Bajan 4/262, Egipt, 1968; Razi, Tafsir al-Kabir 9/194, Bejrut; Tahir b. Aszur, at-Tahrir wa-t-tanwir 4/248, Tunis; Ibn Kathir, Tafsir al-Kur’an al-Azim 2/161. Arabowie mawiali: „Nie mogą dziedziczyć ci, którzy nie walczą włóczniami, nie bronią ojczyzny i nie zdobywają łupów wojennych.” Zob. te same dzieła i miejsca. W sprawie praktyk spadkowych w okresie Dżahilijji zob. Ali Osman Ateş, İslâm’a Göre Cahiliye ve Ehl-i Kitap Örf ve Adetleri (Zwyczaje i tradycje Dżahilijji i Ludu Księgi według islamu), s. 379-388.
3. Hamidullah, Muhammed, İslâm Peygamberi (Prorok islamu) 1/260, İrfan Yay. Stambuł, 1980; W sprawie praktyk spadkowych w judaizmie zob. Ali Osman Ateş, dz. cyt., s. 372-380.
4. Sura An-Nisa, 4/11.
5. Zob. Tabari, dz. cyt. 4/275; Ibn Kathir, dz. cyt. 2/197.
6. Abu Dawud, faraiz 4; Ibn Madżah, faraiz 2.
7. Wahidi, Asbab an-Nuzul s. 150; zob. Ibn Kathir, dz. cyt. 2/196; Kurtubi, al-Dżami’ li-ahkam al-Kur’an 5/39; Razi, dz. cyt. 9/203-204. Jako powód objawienia wersetu podaje się również inne zdarzenie, które spotkało Dżabira b. Abdullaha. Zob. Buchari, tafsir al-Kur’an 4; Tirmizi, faraiz 6; Tirmizi, tafsir al-Kur’an 5.
8. Sura An-Nisa, 4/11.
9. Sura An-Nisa, 4/11.
10. Sura An-Nisa, 4/12. Ważną kwestią, na którą należy zwrócić uwagę w tym wersecie, jest przyznanie kobiecie, podobnie jak mężczyźnie, prawa do dysponowania majątkiem przez testament i zaciągania długów. „…po zaspokojeniu zapisu, który uczynił, lub długu.” Niezależnie od tego, czy zmarły jest mężczyzną, czy kobietą, po spłaceniu jego długu i wykonaniu testamentu, pozostały spadek jest dzielony. Oznacza to przyznanie kobiecie wszelkich praw cywilnych i społecznych. Kobieta może posiadać majątek, pozostawiać spadek, dziedziczyć, sporządzać testament, wykonywać testament, zaciągać i udzielać pożyczek. Oznacza to, że Koran przyznał kobiecie wszelkie prawa własności i dysponowania swoim majątkiem, nadając jej w pełni wolną osobowość prawną. Zob. Süleyman Ateş, Çağdaş Kur’ân-ı Kerim Tefsiri (Współczesny komentarz do Koranu), Yeni Ufuklar Neşriyat, 1988, 2/574; W celu uzyskania szerszych informacji na temat sytuacji spadkowej wdowy zob. Hamza Aktan, İslâm Miras Hukuku (Islamskie prawo spadkowe), İşaret Yay., Stambuł, 1991.
11. W celu uzyskania szerszych informacji na temat utrzymania kobiety i spoczywających na niej obowiązków finansowych zob. İslâm’da Kadın Hakları (Prawa kobiety w islamie) (Antologia) 2/178-283, Rehber Baş. Yay. 1. Wyd. Ankara, 1993.
12. W celu uzyskania szerszych informacji zob. Ruhi Özcan, İslâm Hukuku’nda Hısımlık Nafakası (Utrzymanie z tytułu pokrewieństwa w prawie islamskim), s. 68-84, Çağlayan Yayınları, Izmir, 1996.
13. Nursi, Bediüzzaman Said, Mektubat (Listy), s. 37, Envar Neşriyat, Stambuł, 1997; zob. także Sözler (Słowa), s. 381.
14. Zob. Kasani, Alauddin Abu Bakr Ibn Mas’ud, Badai’ as-Sana’i’ 4/28, Egipt, 1328; Sarachsi, Muhammed b. Ahmed, al-Mabsut 5/187, Egipt, 1324; Ibn Ruszd al-Hafid, Muhammed Ibn Ahmed, Bidajat al-mudżtahid 2/55, Egipt, 1379.
15. Na przykład, nawet jeśli mąż jest biedny, a żona bogata, zobowiązanym do utrzymania jest mąż. Żona nie może być pociągnięta do odpowiedzialności za utrzymanie męża. Ten sam przepis obowiązuje nawet w przypadku męża, który z powodu kalectwa itp. nie jest w stanie zapewnić utrzymania sobie i swojej żonie. Utrzymanie takiego męża nie jest pokrywane przez bogatą żonę, lecz przez jego krewnych. Żona również będzie utrzymywana przez swoich krewnych. Co więcej, należność z tytułu utrzymania, którą kobieta ma otrzymać od męża, jest długiem nieulegającym przedawnieniu. Nawet jeśli kobieta wydaje z własnego majątku, może dochodzić zwrotu tych kosztów od męża. Zob. Özcan, Ruhi, Hısımlık Nafakası, s. 71.
16. W sprawie utrzymania z tytułu pokrewieństwa zob. Ruhi Özcan, dz. cyt., s. 89-154.
17. Nursi, Bediüzzaman Said, Mektubat, 37; Sözler, s. 381.
18. W sprawie zabezpieczenia społecznego kobiety w islamie zob. Faruk Beşer, Kadının Çalışması Sosyal Güvenliği ve İslâm (Praca kobiety, jej zabezpieczenie społeczne a islam), s. 165-180, Nun Yay. Stambuł, 1995; Bayraktar Bayraklı twierdzi, że „jeśli w rodzinie ojciec jest stary, a córka i syn pracują i zarabiają wspólnie, ich prawa do spadku są równe”, a jako dowód na poparcie tej tezy przytacza 32. werset sury An-Nisa. Jednak ten werset nie może być na to dowodem, ponieważ mówi on o tym, że kobiecie, która w społeczeństwie arabskim Dżahilijji była pozbawiona spadku, należy się udział tak jak mężczyźnie. To, ile i w jakiej sytuacji kobieta otrzyma, zostało określone w tekstach źródłowych (nas). Po drugie, należy również stwierdzić, że zarobki pracującej w takiej rodzinie córki należą w całości do niej. Nie ma ona obowiązku przyczyniania się do wydatków rodziny. Jest to jej osobista własność. Zob. Bayraktar Bayraklı, Kadın, Sevgi ve Temel Hakları (Kobieta, miłość i prawa podstawowe), s. 64, İşaret Yay. Stambuł, 2000.
19. W sprawie klasy średniej i zasad islamskich zob. İzzet Er, Sosyal Gelişme ve İslâm (Rozwój społeczny a islam), s. 94-115, Rağbet Yayınları, Stambuł, 1999.

Poznaj Islam