Jak wiara w życie ostateczne (Achirat) jest przedstawiana w chrześcijaństwie i judaizmie?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

A- Wiara w życie ostateczne w chrześcijaństwie

Jak informuje Święty Koran, Hz. Isa (Jezus), będąc jeszcze niemowlęciem w kołysce, zwiastował swoje zmartwychwstanie: „I pokój ze mną w dniu, w którym się urodziłem, w dniu, w którym umrę, i w dniu, w którym zostanę wskrzeszony do życia!” (Sura Mariam, 19:33).

To, że zmartwychwstanie po śmierci zostało ogłoszone przez Hz. Isę już w kołysce, wskazuje na znaczenie tej wiary i na to, że będzie ona zajmować ważne miejsce w jego przesłaniu. Ponadto, fakt, że na taką prawdę zwrócono uwagę już w kołysce, sugeruje, że w tamtych czasach idea zaprzeczania życiu ostatecznemu była rozpowszechniona i że Hz. Isa będzie walczył z tymi, którzy ją negują. Rzeczywiście, fakt, że Hz. Isa otrzymał cud wskrzeszania umarłych i że walczył z saduceuszami, żydowskim ugrupowaniem negującym życie ostateczne, odpowiadając na ich twierdzenia, pokazuje zarówno rozpowszechnienie negacji życia ostatecznego w tamtym okresie, jak i to, że głoszenie tej wiary zajmowało ważne miejsce w jego życiu.

Wersety takie jak: „Zaprawdę, ci, którzy uwierzyli, i ci, którzy są wyznania mojżeszowego, chrześcijanie i sabejczycy - ktokolwiek uwierzył w Allaha i w Dzień Ostateczny... - wszyscy oni otrzymają nagrodę u swego Pana...” (Sura Al-Baqara, 2:62)[1] informują, że część chrześcijan w czasach Proroka wierzyła w życie ostateczne. Przekazuje się nawet, że ten werset został objawiony w związku z Salmanem al-Farisim i jego towarzyszami, którzy początkowo byli chrześcijanami. Jego towarzysze poinformowali go, że zbliża się czas wysłania Proroka i że jeśli go spotkają, uwierzą w niego[2].

Niektóre przekazy również wskazują na istnienie tej wiary wśród chrześcijan w tamtym okresie: Dżabir (radijallahu anhu) powiedział: „Gdy ci, którzy wyemigrowali do Abisynii, powrócili, Wysłannik Allaha (sallallahu alajhi ła sallam) zapytał: «Czy opowiecie mi o najdziwniejszej rzeczy, jaką widzieliście w kraju Abisynii?» Na to jeden z nich odpowiedział: «O, Wysłanniku Allaha, gdy siedzieliśmy, przechodziła obok nas starsza kobieta spośród chrześcijańskich mniszek. Niosła na głowie dzban z wodą. Gdy przechodziła obok pewnego młodzieńca, ten położył rękę między jej ramionami i popchnął ją. Kobieta upadła na kolana, a jej dzban się rozbił. Po wstaniu odwróciła się do tego młodzieńca i powiedziała: O, okrutniku, wkrótce się dowiesz! Gdy Wszechmogący Allah ustanowi swój Tron dla ostatecznego sądu i zbierze wszystkich, dawnych i późniejszych, a ręce i nogi zaczną świadczyć o tym, co czyniły, wtedy zobaczysz, jaki będzie mój i twój los!»”.

Dżabir (r.a.) mówi, że gdy Wysłannik Allaha (s.a.v.) usłyszał o tym wydarzeniu, powiedział: „Kobieta powiedziała prawdę, wielką prawdę. Jakże Wszechmogący Allah miałby cenić naród, w którym należne słabym nie jest odbierane od silnych!?”[3]

To wydarzenie, oprócz tego, że pokazuje istnienie wiary w życie ostateczne i cielesne zmartwychwstanie w prawdziwym chrześcijaństwie, jest również ważne, ponieważ ukazuje, że boska sprawiedliwość z pewnością odbierze prawo uciśnionego od ciemiężyciela, oraz jak ważnym źródłem pocieszenia i siły dla człowieka jest wiara w życie ostateczne.

Również to, że gdy muzułmanie, którzy wyemigrowali do Abisynii, odczytali przed Negusem (Necaşî) początkowe fragmenty sury Mariam, Negus zapłakał i powiedział: „To słowo bez wątpienia pochodzi z tego samego źródła, z którego wieści przyniósł Isa”[4], a po wysłuchaniu tego, co Koran mówi o Hz. Isie, potwierdził to, pokazuje, jak bliskie islamowi były prawdy głoszone przez chrześcijaństwo przed jego zniekształceniem.

W judaizmie najdziwniejszą kwestią w tym temacie jest pogląd, że Tora nie zawiera wiary w życie ostateczne. W chrześcijaństwie natomiast jest to fakt, że Istotą, która będzie sądzić ludzi, nie jest ich Stwórca, Allah, lecz Mesjasz, który, podobnie jak inni ludzie, został stworzony przez Allaha. Ta dziwna sytuacja jest bez wątpienia dziełem zniekształcenia (tahrif)[5].

Według Ewangelii kara piekielna jest wieczna[6], jednak niektóre ugrupowania chrześcijańskie twierdziły, że Allah nie wycofa się ze swojej obietnicy (nagrody), ale może zrezygnować ze swojej groźby (kary), a zatem nie ukarze niewierzących, lecz wszystkich umieści w raju, ponieważ wieczna kara nie przystoi Allahowi[7]. Według niektórych teologów, ci, którzy zostali pozbawieni raju bez własnej winy, w końcu do niego wejdą[8].

Chociaż w Ewangeliach wspomina się o zmartwychwstaniu zarówno ducha, jak i ciała, oraz o materialnych aspektach raju i piekła[9], dominującym poglądem wśród chrześcijan po dziś dzień jest to, że w raju nie ma cielesnych przyjemności, takich jak jedzenie, picie i małżeństwo[10]. Komentatorzy Ewangelii bowiem, interpretując wyrażenia wskazujące na cielesne przyjemności w raju w sensie duchowym, takim jak szczęście, oddalili je od ich pierwotnego znaczenia[11].

Co więcej, od czasów Proroka[12] aż po dziś dzień, chrześcijanie dziwili się takim aspektom życia w raju w islamie, jak jedzenie, picie, życie małżeńskie[13], hurysy, pałace, rzeki, obecność rubinów, pereł itp., często je lekceważąc i wykorzystując jako materiał do ataków na islam[14].

Można powiedzieć, że jedną z przyczyn, które skłoniły chrześcijan do takiej wiary, jest ich przekonanie, że ciała po zmartwychwstaniu będą inne, a człowiek w tym ciele zyska nadludzką jakość i stanie się niemal aniołem[15].

Chociaż w chrześcijaństwie istnieje wiara w świat przejściowy (barzach), nie wszystkie wyznania są w tej kwestii zgodne. W katolicyzmie istnieje wiara w czyściec (purgatorium)[16], który można porównać do kary w grobie. Według niej, do czyśćca trafiają ci, którzy umarli nie w pełni oczyszczeni ze swoich grzechów, pozostają tam aż do oczyszczenia, a następnie wstępują do nieba. Jednak w czyśćcu nie ma przesłuchania przez aniołów. Kwestia sądu nad duszą zmarłego również nie jest jasno określona. W przeciwieństwie do tego, w prawosławiu i protestantyzmie nie ma kary ani nagrody w grobie[17].

Dziwnym jest, że chrześcijanie, przypisując Hz. Isie boskość, jednocześnie mówią, że nie znał on godziny Sądu Ostatecznego. Jak to ujął jeden z komentatorów Ewangelii, Mesjasz jako bóg określił czas Sądu, ale jako człowiek go nie znał (!)[18].

Według chrześcijan wstawiennictwo ma miejsce na tym świecie. Ta sytuacja dała chrześcijańskim duchownym ogromną władzę. Według nich Allah jest podporządkowany działaniom duchownych, a decyzje, które oni podejmują na ziemi, są akceptowane i ważne również w niebie[19].

W odpowiedzi na nakazy i zakazy Allaha miejsce boskiej sankcji, nagrody i kary, w Torze jest konsekwentnie ukazywane jako świat doczesny, podczas gdy w Ewangeliach, wręcz przeciwnie, konsekwentnie jako życie ostateczne. W ten sposób Tora nieustannie kierowała oblicze człowieka ku życiu doczesnemu, a Ewangelie ku życiu ostatecznemu. Święty Koran, który we wszystkich sprawach wskazuje drogę prostą (as-sirat al-mustaqim), z dala od tych skrajności, pogodził te dwa końce w szczęśliwej syntezie[20].

Teraz przytoczmy przykłady z dzisiejszych Ewangelii dotyczące kwestii eschatologicznych:

Nadejście Dnia Zmartwychwstania jest opisywane w sposób podobny do tego, co wyrażono w Koranie: „...słońce się zaćmi i księżyc nie da swego blasku. Gwiazdy będą spadać z nieba i moce niebios zostaną wstrząśnięte”.

W Ewangeliach widzimy również przykłady wskrzeszania umarłych przez Hz. Isę za pozwoleniem Allaha: „...i zbliżywszy się, dotknął mar. A ci, którzy je nieśli, zatrzymali się. I rzekł: Młodzieńcze, tobie mówię, wstań! Zmarły usiadł i zaczął mówić. I oddał go jego matce”[21].

To, że w Dniu Zmartwychwstania Mesjasz będzie sądził ludzi, jest opisywane w następujący sposób: „Albowiem wszyscy musimy stanąć przed trybunałem Chrystusa, aby każdy otrzymał zapłatę za uczynki dokonane w ciele, złe czy dobre”[22].

W Ewangelii Barnaby, która broni dogmatu o jedności Boga (tauhid), podobnie jak innych kwestii dogmatycznych, można znaleźć wiele wyrażeń bliskich temu, co przekazuje Koran na temat życia ostatecznego, raju i piekła. W tej ewangelii poruszono nawet szczegółowe kwestie dotyczące życia ostatecznego. Przykładem jest odpowiedź na pytanie, czy w raju będą różne stopnie: „Bartłomiej rzekł: O, Nauczycielu! Czy wspaniałość raju będzie dla wszystkich jednakowa? Jeśli tak, nie będzie to sprawiedliwe. Jeśli nie, to ten, kto ma mniej, będzie zazdrościł temu, kto ma więcej. Jezus odpowiedział: Nie będzie jednakowa, ponieważ Allah jest sprawiedliwy. I każdy będzie zadowolony, ponieważ tam nie ma zazdrości. Powiedz mi, Bartłomieju, jest pan, który ma wielu sług, i wszystkim daje takie same ubrania. Czy dzieci, którym dano ubrania dziecięce, będą smutne, że nie mają ubrań dla dorosłych?”[23].

 

[1]. Zobacz także: Sura Al-Ma'ida, 5:69; Sura Al-Hadżdż, 22:17.

[2]. Al-Małardi, I, 133.

[3]. Abu Abdillah Muhammad b. Jazid b. Madżah al-Kazłini, as-Sunan, red. Muhammad Fu’ad Abdulbaki, Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, b.d., Fitan, 20, II, 1329.

[4]. Zob. Muhammad b. Ishak b. Jasar, Sirat Ibn Ishak, red. M. Hamidullah, Konya, 1981, s. 196; Ibn Hiszam, as-Sira an-Nabałijja, red. M. as-Saka i in., Bejrut, b.d., I, 336-337.

[5]. Chociaż w chrześcijaństwie wierzy się w rozliczenie po śmierci, wiara w ofiarę Mesjasza przyniosła im ulgę w tej kwestii. Ta wiara sugeruje, że ludzie nie będą pociągnięci do odpowiedzialności za swoje czyny i nie będą rozliczani po śmierci (Ataurrahim, s. 174).

[6]. Zob. Ewangelia wg św. Marka, 3:29.

[7]. Asz-Szahrastani, s. 251.

[8]. Yıldırım, Mevcut Kaynaklara Göre Hıristiyanlık, wyd. Işık, Izmir, 1996, s. 217.

[9]. Zob. Ewangelia wg św. Mateusza, 10:28; 13:43; Ewangelia wg św. Marka, 9:43–48; Ewangelia wg św. Łukasza, 16:24; Apokalipsa św. Jana, 21:8. Mimo tych wersetów odpowiedź Hz. Isy na pytanie saduceuszy, którzy negowali życie ostateczne, dotyczące tego, z kim w raju będzie żoną kobieta, która miała wielu mężów, brzmiała: „W Dniu Zmartwychwstania nie ma małżeństwa, mieszkańcy raju będą jak aniołowie w niebie” (zob. Ewangelia wg św. Mateusza, 22:18–25), co jest przykładem sprzeczności w ewangeliach (nawet w tej samej ewangelii).

[10]. Zob. Abu Ataillah, s. 376 (za: al-Kanz al-Dżalil fi Tafsir al-Indżil, I, 464); Addison, s. 172.

[11]. Abu Ataillah, s. 376.

[12]. Gdy jeden z Ludzi Księgi zapytał, czy twierdzisz, że mieszkańcy raju będą jeść i pić, Wysłannik Allaha (s.a.v.) odpowiedział: „Tak! Przysięgam na Allaha, w którego ręku jest moja dusza, że jednemu mieszkańcowi raju zostanie dana siła stu mężczyzn w jedzeniu, piciu, stosunku i pożądaniu”. Gdy ten człowiek powiedział: „Ten, kto je i pije, ma potrzeby, a w raju nie ma rzeczy uciążliwych”, Wysłannik Allaha (s.a.v.) odpowiedział: „Ich potrzeby zamienią się w krople potu wydobywające się z ich skóry o zapachu piżma” (Ahmad b. Hanbal, Musnad, Dar al-Fikr, Bejrut, b.d., I, 63).

[13]. Chrześcijanie twierdzili, że takie rzeczy w raju są sprzeczne z jego świętością. Jednak, jak wspomniano w powyższym hadisie, w rzeczywistości te czynności nabiorą jakości godnej raju. Ponieważ wszystko w życiu ostatecznym będzie odpowiednie dla tego świata.

[14]. Abdullah at-Tardżuman al-Andalusi, Tuhfat al-arib fi radd 'ala ahl al-salib, Hakikat Kitabevi, Stambuł, 1983, s. 53; Rahmatullah al-Hindi, Izhar al-Hakk, Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, 1993, s. 330; Abu Ataillah, s. 377. W islamie nie ma twierdzenia, że dobra rajskie są wyłącznie cielesne. Wspomina się również o dobrach duchowych i podkreśla się, że są one wyższe. Ponadto, przyjemności cielesne nie stanowią przeszkody dla przyjemności duchowych. W następującym wersecie wyraźnie stwierdza się, że zdobycie upodobania Allaha, będące przyjemnością duchową, jest cenniejsze niż przyjemności cielesne: „Allah obiecał wierzącym mężczyznom i wierzącym kobietom ogrody, pod którymi płyną rzeki, gdzie będą przebywać wiecznie, oraz piękne mieszkania w ogrodach Edenu. A upodobanie Allaha jest jeszcze większe. To jest wielkie zwycięstwo” (Sura At-Tałba, 9:72).

[15]. Louis Figuer, Le Lendemain De La Mort, Libraire Hachette, Paryż, 1881, s. 60; Addison, s. 172.

[16]. Słowo purgatorium oznacza miejsce, w którym dusze wiernych (chrześcijan) przebywają przez pewien czas, aby oczyścić się z grzechów; czyściec; miejsce i czas cierpienia (Saraç, s. 1134-1135). Na arabski przetłumaczono jako „mathar” (miejsce oczyszczenia) (zob. Dżabbur Abdunnur, Suhajl Idris, al-Manhal al-Karib, wyd. 4, Dar al-Adab, Bejrut, 1983, s. 278).

[17]. Abu Ataillah, s. 95; Yıldırım, s. 217.

[18]. Abu Ataillah, s. 117.

[19]. Tamże, s. 221.

[20]. Zob. Draz, s. 154, 182.

[21]. Ewangelia wg św. Łukasza, 7:15-16.

[22]. Drugi list Pawła do Koryntian, 5:10.

[23]. Ewangelia Barnaby, przeł. Mehmet Yıldız, Kültür Basın Yayın Birliği, Stambuł, b.d., s. 308.

Prof. Dr. Veysel Güllüce

 

B- Wiara w życie ostateczne w judaizmie

We wszystkich religiach, które istniały na przestrzeni dziejów, zarówno tych, które zakończyły swój cykl, jak i tych, które wciąż istnieją, można znaleźć mniejszy lub większy ślad wiary w życie ostateczne. Niewątpliwie w religiach boskich wiara w życie ostateczne powinna być znacznie głębsza i bardziej szczegółowa. Jednak gdy spojrzy się na judaizm z tej perspektywy, ze zdumieniem można zauważyć, że sytuacja wcale tak nie wygląda.

Rzeczywiście, chociaż judaizm opiera się na przesłaniu Hz. Musy (Mojżesza) i wielkiej boskiej księdze, jaką jest Tora, poświęcił on bardzo mało miejsca życiu ostatecznemu. Ta sytuacja doprowadziła nawet niektórych uczonych do przekonania, że w judaizmie nie ma wiary w życie ostateczne.

Niektórzy współcześni uczeni stwierdzili, że Stary Testament, którego oryginał został objawiony przez Allaha i który jest nazywany Torą, został całkowicie pozbawiony wzmianek o życiu ostatecznym, zmartwychwstaniu i karze, a także zachęt i motywacji do życia ostatecznego. To, że księga niebiańska mogła znaleźć się w takim stanie, jest zdumiewające[1].

Addison twierdzi, że ważną rolę w doprowadzeniu judaizmu do takiego stanu odegrały jego tradycje i zwyczaje religijne oparte na podstawie etnicznej. Ta sytuacja skłoniła ich do myślenia o przyszłości Izraela, a nie o przyszłości, która czeka każdego z nich po śmierci, i sprawiła, że stali się obojętni na to, co po śmierci[2].

Jednakże szeroko zakrojone i dogłębne badania nad judaizmem wykazały, że powyższe stwierdzenia mogą dotyczyć jedynie pierwszych pięciu ksiąg Tory przypisywanych Hz. Musie[3], podczas gdy w innych księgach Tory, choć w niewielkim stopniu, wspomina się o ponownym zmartwychwstaniu i życiu ostatecznym. Ponadto, w innych źródłach religijnych judaizmu, takich jak Talmud, również znajdują się wzmianki o wierze w życie ostateczne[4].

Należy tutaj zaznaczyć, że Żydzi nazywają Torą tylko pierwsze pięć ksiąg. Według nich Talmud jest Torą ustną lub, inaczej mówiąc, przekazywaną[5]. Mówi się również, że kwestie związane z życiem ostatecznym poznawali, dziedzicząc je od siebie ustnie, drogą przekazu[6].

Niektórzy żydowscy uczeni i literaci również poruszali w swoich dziełach wiarę w życie ostateczne. Saadia Gaon mówi: „To, czego nauczył nas nasz Pan, że w życiu ostatecznym umarli zostaną wskrzeszeni dla kary, jest jedną z rzeczy, co do których nasza wspólnota jest zgodna”[7].

Słynny żydowski uczony, Majmonides, mówi: „Wierzę z pełną wiarą, że w czasie, gdy wola Allaha się spełni, umarli zostaną wskrzeszeni i będą trwać wiecznie”[8].

Należy również zaznaczyć, że po powrocie z Babilonu Żydzi podzielili się na dwie grupy: Samarytan i Hebrajczyków. Każda z tych grup wierzyła w inną Torę, wzajemnie określając Torę drugiej grupy jako zniekształconą. Tora będąca w posiadaniu Samarytan, choć w sposób ogólny, poświęcała więcej miejsca życiu ostatecznemu niż druga[9].

Niektórzy żydowscy uczeni, w ramach obrony, twierdzili, że brak wzmianek o zmartwychwstaniu i życiu ostatecznym w pierwszych pięciu księgach Tory wynika z faktu, że w czasach Hz. Musy wiara w życie ostateczne była silna, a zatem nie było potrzeby jej podkreślania. Skupiono się natomiast na bardziej potrzebnych kwestiach, takich jak jedność Boga, ponieważ ówcześni Żydzi pogrążeni byli w politeizmie. Żydowski uczony Ibn Kammuna mówi: „Brak wyraźnego stwierdzenia w tej kwestii nie jest przeszkodą, aby te prawdy zostały objawione Hz. Musie i Synom Izraela... Jeśli zapyta się, dlaczego więc nie zostało to zapisane w Torze? Odpowiada się: W kwestiach boskich spory i pytania nie są dozwolone. Być może kryje się w tym mądrość, której przyczyny nie znamy”. Następnie wyjaśnia brak wzmianek o zmartwychwstaniu i karze w Torze w następujący sposób: „Prorocy, z natchnienia Allaha, są lekarzami dusz. Tak jak lekarz stara się leczyć ludzi tym, co ma pod ręką, tak i ludzie w czasach Musy (a.s.) nie zaprzeczali nagrodzie i karze w życiu ostatecznym. Wręcz przeciwnie, ich chorobą było oddawanie czci bożkom, gwiazdom i innym rzeczom. Czyli oddawali cześć innym niż Allah”. W ten sposób Ibn Kammuna uzależnia brak wzmianek o zmartwychwstaniu i karze w Torze od tego, że Synowie Izraela znali tę doktrynę. Kontynuuje: „Gdyby chorobą Synów Izraela było zaprzeczanie nagrodzie i karze, w Torze byłoby o tym wiele wzmianek. Skoro tak nie było, poprzestano na rozpowszechnianiu tego wśród narodu i aluzjach do życia ostatecznego. Dlatego Żydzi wierzyli w zmartwychwstanie umarłych, w trwanie duszy po śmierci i wyznawali to. Podtrzymywali tę wiarę, przekazując ją z pokolenia na pokolenie. Modlili się za swoich zmarłych, a gdy czuli, że zbliża się ich koniec, okazywali skruchę”[10].

Jednakże trudno zgodzić się z tymi twierdzeniami i wyjaśnieniami, jako że jednym z głównych celów zesłania boskiej religii, zaraz po jedności Boga, jest wiara w życie ostateczne. Istota ludzka, która pod wpływem namiętności i pragnień nieustannie zwraca się ku światu doczesnemu, musi być często ostrzegana o istnieniu życia ostatecznego, raju i piekła. A jeśli tym narodem jest naród żydowski, znany ze swojej chciwości na świat, tym bardziej potrzebuje on ostrzeżeń i napomnień. Dlatego w Świętym Koranie często wspomina się o życiu ostatecznym, raju i piekle, i podkreśla się przemijalność życia doczesnego. Do tego stopnia, że niemal w każdej surze można znaleźć ogólną lub szczegółową informację o życiu ostatecznym. Wbrew twierdzeniom żydowskich uczonych, brak wzmianek w księdze objawionej przez Allaha o eschatologicznej nagrodzie i karze, będących podstawą boskiego przesłania, jest wyraźnym dowodem na zniekształcenie Tory. Mimo to, te wyjaśnienia można uznać za ważne, ponieważ pokazują, że Żydzi wierzyli w życie ostateczne.

W dzisiejszej Torze, w pierwszych pięciu księgach, nie ma prawie żadnych wzmianek o życiu ostatecznym, podczas gdy w późniejszych księgach, przypisywanych innym prorokom, choć w sposób ogólny, wspomina się o życiu ostatecznym, raju i piekle. Tę różnicę interpretowano na różne sposoby.

Według niektórych badaczy, przyczyna tej zmiany jest nieznana[11]. Niektórzy teologowie biblijni, wychodząc z podobieństw w wierze w życie ostateczne w zaratusztrianizmie i judaizmie, twierdzili, że ta wiara weszła do judaizmu pod koniec niewoli babilońskiej pod wpływem zaratusztrianizmu i rozwijała się stopniowo[12]. Według innych w tej kwestii możliwe są trzy wpływy zewnętrzne, geograficzne i kulturowe: Mezopotamia, Kanaan i Iran[13].

Will Durant mówi: „Idea zmartwychwstania zakorzeniła się u Żydów dopiero po tym, jak stracili nadzieję na panowanie na ziemi. Prawdopodobnie Żydzi przejęli tę ideę od Persów lub też przejęli pewne elementy od Egipcjan. Z tego duchowego rezultatu narodziło się chrześcijaństwo”[14]. Zaza, autor dzieł o judaizmie, zgadza się z tym twierdzeniem, mówiąc: „Żydzi zaczęli myśleć o sprawach niewidzialnych dopiero po tym, jak doświadczyli niewoli babilońskiej i zostali rozproszeni przez Rzymian”[15].

W tych stwierdzeniach twierdzi się, że wiara w życie ostateczne w judaizmie pojawiła się w wyniku pewnych przyczyn duchowych pod presją warunków, jako rodzaj samopocieszenia, poszukiwania w innym świecie szczęścia i panowania, którego nie mogli osiągnąć na tym świecie. Takie twierdzenie jest typowe dla tych, którzy źródła religii upatrują nie w objawieniu, lecz w innych, ziemskich przyczynach.

Takie rozumienie byłoby oceną źródeł religii z ewolucjonistycznego punktu widzenia, co jest sprzeczne z prawdą objawioną w Koranie, że ludzie byli jedną wspólnotą, a dopiero potem popadli w spory[16]. Tak jak ludzie fizycznie pochodzą z jednego źródła, tak i pod względem wiary zostali napojeni z jednego źródła. Gdy w naturze ludzkiej pojawiły się wahania i spory, za pośrednictwem proroków podjęto próbę ich naprawienia i oczyszczenia...[17].

Istnieją spory co do tego, czy różne wyrażenia w judaizmie o znaczeniu „końca dni”[18] odnoszą się do dnia, w którym zostaną wskrzeszeni dla kary i rachunku, czy też do dnia, w którym Żydzi uwolnią się od ucisku, odpoczną od wojen i odniosą zwycięstwo nad swoimi wrogami[19].

Niektórzy badacze, akceptując istnienie pewnego rodzaju wiary w życie ostateczne w judaizmie, twierdzą jednak, że nie jest to wiara w życie ostateczne w znaczeniu, jakie nadaje jej islam[20]. Stwierdzili, że chociaż w księgach Starego Testamentu przypisywanych innym prorokom wspomina się o raju i piekle, jest to powierzchowne i nie na tyle, by oderwać Żydów od ich chciwości na świat[21]. Według niektórych, ta wiara jest całkowicie inna. Według badaczy judaizmu, naród żydowski dzieli się na dwie części. Jedna część żyła w wolności i szczęściu doczesnym. Oprócz dobrobytu materialnego, zdobyli również upodobanie Allaha. Druga część, w przeciwieństwie do poprzedniej, żyła w niewoli i na wygnaniu. Według myśli żydowskiej, powrócą oni na świat, aby skorzystać z dóbr tego świata[22].

Podobnie jak w przypadku terminu „życie ostateczne” dyskusyjne jest również to, czy termin „zmartwychwstanie” w Starym Testamencie odnosi się do zmartwychwstania po śmierci, czy też do osiągnięcia przez naród żydowski stabilizacji doczesnej i politycznej oraz odrodzenia. Na przykład wyrażenie „Twoi zmarli ożyją, ich ciała powstaną, obudźcie się, mieszkańcy prochu!”[23] zostało zinterpretowane przez niektórych chrześcijańskich komentatorów Starego Testamentu jako niewskazujące na zmartwychwstanie w Dniu Sądu, lecz na doczesne odrodzenie Żydów po niewoli. Taka interpretacja wyrażeń, które wyraźnie wskazują na zmartwychwstanie eschatologiczne, jest rodzajem zniekształcenia. Mimo to prawdą jest, że w Starym Testamencie znajdują się wersety wskazujące na odrodzenie narodowe[24].

Na przykład, można powiedzieć, że w wyrażeniach „Wielu z tych, co śpią w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do wiecznego życia, a inni na wieczną hańbę i pohańbienie”[25] nie chodzi o zmartwychwstanie eschatologiczne, jak twierdzą również uczeni chrześcijańscy, lecz o narodowe odrodzenie Żydów, ponieważ w tym wersecie mowa jest o przebudzeniu się większości, a nie wszystkich śpiących. Zmartwychwstanie eschatologiczne zaś obejmie wszystkich ludzi[26].

Jednakże wyrażenia takie jak „śpiący w prochu ziemi”, „wieczne życie i wieczna hańba i pohańbienie” wspierają twierdzenia tych, którzy mają odmienne zdanie. Rzeczywiście, przez niektórych ten werset jest uważany za wyraźnie wyrażający ideę życia ostatecznego[27].

Wydaje się, że Żydzi w czasach Proroka wierzyli w życie ostateczne, a nawet w karę w grobie: Jeden z żydowskich uczonych podszedł do Wysłannika Allaha (s.a.v.) i powiedział: „O, Muhammadzie, Allah Wszechmogący w Dniu Zmartwychwstania utrzyma niebiosa na jednym palcu, ziemie na jednym palcu, góry i drzewa na jednym palcu, wodę na jednym palcu, a resztę stworzenia na jednym palcu, a następnie wstrząśnie nimi i powie: Ja jestem Królem!”. Wysłannik Allaha (s.a.v.) przyjął słowa żydowskiego uczonego z zdumieniem i potwierdzeniem, i uśmiechnął się. Następnie odczytał następujący werset[28]: „Oni nie ocenili Allaha tak, jak On na to zasługuje. Cała ziemia w Dniu Zmartwychwstania będzie w Jego garści, a niebiosa będą zwinięte w Jego prawicy...” (Sura Az-Zumar, 39:67).

Z niektórych przekazów wynika, że Żydzi w czasach Proroka wierzyli również w karę w grobie. Według jednego z przekazów pewna Żydówka, która przyszła do Hz. Aiszy, pomodliła się słowami: „Niech Allah ochroni cię przed karą w grobie”[29].

Rzeczywiście, we wczesnym Starym Testamencie wspomina się, że po śmierci z człowieka pozostaje tylko rodzaj cienia, który schodzi do dołu pod ziemią, zwanego po hebrajsku szeol, a tłumaczonego na arabski jako maqarr al-mauta, gdzie gromadzą się wszyscy, sprawiedliwi i niesprawiedliwi[30]. Możliwe, że tym słowem określano świat grobu. Jednakże, nawet jeśli na podstawie powyższych stwierdzeń powiemy, że w judaizmie istniał świat grobu, to taki świat grobu, przypominający ten z religii pierwotnych[31], różni się od tego w islamie. W judaizmie nagroda i kara w grobie dotyczą tylko duszy, nie wspomina się też o aniołach zadających pytania w grobie[32].

W dzisiejszych źródłach żydowskich stwierdza się, że w raju nie ma rzeczy materialnych, jedzenia, picia, małżeństwa, prokreacji, gór, ogrodów i rzek[33]. Jednak, jak wynika z przekazów, Żydzi w czasach Proroka, w przeciwieństwie do dzisiejszych wierzeń, wierzyli w istnienie rzeczy materialnych i przyjemności w raju. Pewien żydowski uczony zapytał Wysłannika Allaha (s.a.v.) o pierwszy posiłek wiernych w raju, o to, czym będą się potem żywić i co będą pić. Gdy Wysłannik Allaha (s.a.v.) odpowiedział, ten potwierdził, mówiąc: „Powiedziałeś prawdę”[34]. Ta sytuacja jest jednym z dowodów na to, że zniekształcenie w judaizmie trwało przez całą historię.

Księgi opisywały piekło jako straszne miejsce pod ziemią, bez powrotu, gdzie gromadzą się przed obliczem Allaha[35]. Według Żydów pobyt w piekle, jak to wyrażono w Świętym Koranie z ust Żydów[36], jest na krótki czas. Zarówno dobrzy, jak i źli, w końcu dostąpią wiecznych dóbr. Nikt nie pozostanie w piekle na stałe, z wyjątkiem dopuszczających się przestępstw takich jak samobójstwo i sprowadzanie wspólnoty na manowce[37].

W judaizmie, w Starym Testamencie, nie ma wzmianek o znakach Dnia Zmartwychwstania. Jednak z słów żydowskiego uczonego Saadii Gaona można wywnioskować takie domniemanie. Mówi on: „Czyż my, monoteiści, nie wierzymy, że Wzniosły Stwórca w życiu ostatecznym wskrzesi wszystkich umarłych dla kary? Czy można więc zaprzeczyć, że dla tego narodu zostanie uczyniona łaska w postaci przedłużenia tego okresu, poprzez wskrzeszenie naszych zmarłych przed Dniem Sądu, tak że ich życie doczesne zostanie połączone z życiem ostatecznym? Czyż nie jest to sprawiedliwość w zamian za wszelkie trudy i udręki? Rzeczywiście, nasz naród został poddany wielkim próbom. Dlatego zasługuje na przedłużenie tego okresu przed życiem ostatecznym. W ten sposób, tak jak byli najlepszym narodem w cierpliwości i trudzie, tak samo będą w łasce”[38].

Widzimy, że w różnych odłamach judaizmu istnieją różne koncepcje życia ostatecznego. Na przykład, późniejszy odłam Kostanijja uznaje życie ostateczne, nagrodę i karę, podczas gdy Dustanijja wierzy, że ta nagroda i kara mają miejsce na świecie. Esseńczycy, jeden z najstarszych odłamów żydowskich, wierzyli w nieśmiertelność duszy[39], podczas gdy saduceusze całkowicie zaprzeczali życiu ostatecznemu[40].

Możemy podsumować ogólne zarysy życia ostatecznego w judaizmie w trzech punktach:

1. Brak wzmianek o życiu ostatecznym, zmartwychwstaniu i karze w dzisiejszej Torze, czyli w pierwszych pięciu księgach przypisywanych Hz. Musie.

2. Istnienie pewnych wzmianek na ten temat w księgach przypisywanych innym prorokom.

3. Wspominanie o życiu ostatecznym w Talmudzie i w wypowiedziach komentatorów żydowskiej doktryny[41].

Uważamy za stosowne zacytować tutaj w kolejności wyrażenia, które zidentyfikowaliśmy w wyniku przeglądu Starego Testamentu od początku do końca, dotyczące zmartwychwstania i życia ostatecznego. W ten sposób będzie można bliżej zobaczyć, w jakim stopniu ten temat jest poruszany zarówno w księgach przypisywanych Hz. Musie, jak i innym prorokom.

Wyrażenia, które zidentyfikowaliśmy w Starym Testamencie dotyczące zmartwychwstania i życia ostatecznego:

„Pan Bóg wyprowadził go z ogrodu Eden, aby uprawiał ziemię, z której został wzięty”[42].

„Ja zabijam i ja ożywiam”[43].

„Gdy wrzucili tego człowieka do grobu Elizeusza, dotknął on kości Elizeusza, ożył i stanął na nogi”[44].

„Bóg wydobywa głębokie rzeczy z ciemności. Cień śmierci wyprowadza na światło”, „Choć po mojej skórze i to ciało zniszczeje, bez ciała będę oglądał Boga”, „Niegodziwiec jest zachowany na dzień zagłady, na dzień gniewu zostanie wyprowadzony”[45].

„Nie zostawisz mojej duszy w szeolu, nie pozwolisz, by Twój święty zobaczył zgniliznę. Ukażesz mi ścieżkę życia. Pełnia radości w Twojej obecności i wieczne dobra po Twojej prawicy”[46].

„Nie powstrzymuj się od karcenia dziecka! Bo jeśli uderzysz je rózgą, nie umrze. Ty je uderzysz rózgą, ale jego duszę wybawisz z szeolu”, „Bądź w bojaźni Pańskiej każdego dnia! Bo naprawdę jest przyszłość, a twoja nadzieja nie zostanie zawiedziona”[47].

„Twoi zmarli ożyją, ich ciała powstaną... Ziemia wyda swoich zmarłych”[48].

„I w tym czasie powstanie Michał, wielki książę, który stoi na straży synów twego ludu. I nastanie czas ucisku, jakiego nie było, odkąd powstał naród aż do tego czasu. I w tym czasie twój naród zostanie wybawiony, wszyscy, którzy są zapisani w Księdze. I wielu z tych, co śpią w prochu ziemi, obudzi się, jedni do życia wiecznego, a drudzy na wieczną hańbę. A mądrzy będą jaśnieć jak blask nieba, a ci, którzy wielu prowadzą do sprawiedliwości, jak gwiazdy na wieki wieków. A ty, Danielu, zamknij te słowa i zapieczętuj księgę aż do czasu ostatecznego. Wielu będzie badać, a wiedza się pomnoży”[49].

Podobnie opisywane jest ożywienie kości zmarłych Synów Izraela na równinie, które oblekły się w ciało[50]. Ta opowieść przypomina opowieść z Koranu o tych, którzy opuścili swoje domy ze strachu przed śmiercią, oraz o Hz. Uzajrze.

Tak niewielka liczba wzmianek o życiu ostatecznym w Starym Testamencie jest największym dowodem na jego zniekształcenie. A już to, że w pierwszych pięciu księgach stanowiących Torę, jak twierdzi wielu badaczy, nie ma w ogóle mowy o życiu ostatecznym, jest sytuacją nie do przyjęcia dla księgi boskiej. Mimo to, niektórzy chrześcijańscy komentatorzy Starego Testamentu ponownie zniekształcili te wersety, interpretując wyrażenia wskazujące na zmartwychwstanie eschatologiczne jako odrodzenie narodowe, co jeszcze bardziej oddaliło Stary Testament od życia ostatecznego i uczyniło go księgą doczesną. W ten sposób Żydzi, którzy, jak wyraża Koran, i tak byli nadmiernie przywiązani do świata doczesnego i najbardziej chciwi na życie doczesne spośród ludzi[51], stali się jeszcze bardziej przywiązani do świata. Istota ludzka bowiem, mimo częstych ostrzeżeń o karze i nagrodzie eschatologicznej, z trudem potrafi uchronić się przed miłością do świata i egoizmem, a tak rzadkie występowanie tego rodzaju ostrzeżeń w księdze Żydów uczyniło z nich istoty myślące tylko o świecie, nie myślące o życiu ostatecznym i bojące się śmierci.

Dotychczas przedstawiliśmy poglądy i oceny judaizmu oparte na jego zwolennikach i źródłach żydowskich, a także na uczonych opisujących judaizm. Spójrzmy teraz na judaizm i Torę z perspektywy Koranu:

Według Świętego Koranu, Tora jest księgą objawioną przez Allaha Hz. Musie, zawierającą przewodnictwo i światło. Gdy odwołujemy się do wersetów mówiących o treści Tory, widzimy, że Tora jest opisywana jako księga wyjaśniająca wszystko: „Potem daliśmy Musie Księgę, aby dopełnić Naszą łaskę dla tych, którzy czynią dobro, aby wyjaśnić wszystko, jako przewodnictwo i miłosierdzie. Być może uwierzą w spotkanie ze swoim Panem” (Sura Al-An'am, 6:154), „Zapisaliśmy dla Musy na tablicach napomnienie i wyjaśnienie wszystkiego. Weź je mocno i nakaż swemu ludowi, aby przyjęli je w najlepszy sposób. Wkrótce pokażę wam siedzibę bezbożnych” (Sura Al-A'raf, 7:145).

Niewątpliwie jedną z głównych rzeczy wyjaśnianych są kwestie związane z życiem ostatecznym. Rzeczywiście, w końcowym fragmencie pierwszego wersetu: „Być może uwierzą w spotkanie ze swoim Panem”, jest powiedziane, że najważniejszym celem dania Tory Hz. Musie jest wiara w życie ostateczne, a w końcowym fragmencie drugiego wersetu: „Wkrótce pokażę wam siedzibę bezbożnych”, jest powiedziane, że losem niewiernych jest piekło[52].

W innych wersetach widzimy, że wśród rzeczy objawionych Hz. Musie znajdują się również kwestie związane z Dniem Zmartwychwstania i życiem ostatecznym. W jednym z wersetów, zwracając się do Hz. Musy, powiedziano: „Dzień Zmartwychwstania z pewnością nadejdzie, niemalże go ukryję, aby każda dusza otrzymała zapłatę za to, o co zabiegała” (Sura Ta-Ha, 20:15). W innym zaś Hz. Musa i Hz. Harun (Aaron) mówią: „Zaprawdę, zostało nam objawione, że kara spotka tych, którzy zaprzeczają prorokom i odwracają się od nich” (Sura Ta-Ha, 20:48).

W surze Al-A'la, po wspomnieniu o tym, że nieszczęśliwi wejdą do wielkiego ognia, że ci, którzy oczyszczą swoją duszę, osiągną zbawienie, i że życie ostateczne jest lepsze niż życie doczesne, powiedziano, że te wiadomości znajdują się w pierwszych zwojach, w zwojach Hz. Ibrahima i Hz. Musy: „To jest w pierwszych zwojach, w zwojach Ibrahima i Musy” (Sura Al-A'la, 87:18–19).

Widzimy, że ta wiara zakorzeniła się również u tych, którzy uwierzyli w Hz. Musę. Najlepszym przykładem są słowa czarowników, którzy uwierzyli w Hz. Musę. Gdy czarownicy uwierzyli, w odpowiedzi na groźby Faraona, że zabije ich w straszny sposób, nie przejęli się i powiedzieli: „Nigdy nie przedłożymy ciebie nad cuda, które do nas przyszły, i nad naszego Stwórcę. Czyń, co chcesz! Ty możesz wydać wyrok tylko w tym życiu doczesnym. My uwierzyliśmy w naszego Pana, aby przebaczył nam nasze błędy i to, do czego nas zmusiłeś. Allah jest lepszy i bardziej trwały. Kto przyjdzie do swego Pana jako grzesznik, dla niego jest piekło. Tam ani nie umrze, ani nie będzie żył. A kto przyjdzie jako wierzący z dobrymi uczynkami, dla nich są wysokie stopnie, ogrody Edenu, pod którymi płyną rzeki, gdzie będą przebywać wiecznie! To jest nagroda dla tych, którzy oczyszczają swoją duszę” (Sura Ta-Ha, 20:72–76)[53].

W tych wersetach wyraźnie widać silną, niezachwianą wiarę czarowników, którzy uwierzyli w Hz. Musę, oraz to, że Hz. Musa szeroko wyjaśniał swojemu ludowi kwestie związane z życiem ostatecznym.

To, że w późniejszych okresach Tora została zniekształcona, jest wyrażone w wielu wersetach: „Wśród Żydów są tacy, którzy przenoszą słowa z ich miejsc...” (Sura An-Nisa, 4:46)[54], „Biada tym, którzy piszą Księgę własnymi rękami, a potem mówią: «To jest od Allaha», aby uzyskać za to niewielką korzyść!..” (Sura Al-Baqara, 2:79). W takich wersetach ta prawda jest wyraźnie stwierdzona, a ci, którzy zniekształcają księgę Allaha, są surowo potępieni.

Niewątpliwie to zniekształcenie w dużej mierze dotknęło również wyrażeń związanych z życiem ostatecznym, rajem i piekłem. Dzisiejsza Tora jest wyraźnym świadectwem tej prawdy. Jednakże, jeśli zwróci się uwagę na wersety przekazujące wypowiedzi Żydów w czasach Proroka na temat raju i piekła, widać, że u ówczesnych Żydów, mimo pewnych błędów, istniała wiara w życie ostateczne. Widać to również we wspomnianych hadisach.

„Ogień piekielny dotknie nas tylko na kilka dni” (Sura Al-Baqara, 2:80), „Do Raju wejdą tylko ci, którzy są Żydami lub chrześcijanami” (Sura Al-Baqara, 2:111), „Powiedz: Jeśli siedziba ostateczna u Allaha należy wyłącznie do was, a nie do innych ludzi, to pragnijcie śmierci, jeśli jesteście prawdomówni!” (Sura Al-Baqara, 2:94). Takie wersety pokazują, że wierzyli oni w życie ostateczne, raj i piekło, ale w tej wierze były pewne błędy i zniekształcenia.

To, że w niektórych wersetach wyrażono silne przywiązanie Żydów do życia doczesnego i ich nadmierną miłość do niego, również wskazuje na słabość ich wiary w życie ostateczne: „Z pewnością znajdziesz ich jako najbardziej przywiązanych do życia doczesnego spośród ludzi...” (Sura Al-Baqara, 2:96).

W świetle tych wyjaśnień widzimy, że Święty Koran, omawiając Torę i judaizm, poruszał różne punkty:

1. W Torze życie ostateczne, choć nie tak szeroko jak w Świętym Koranie, zostało szczegółowo opisane. Hz. Musa głosił tę wiarę swojemu ludowi, a wierni, którzy w tamtym okresie szczerze uwierzyli w Hz. Musę, również wierzyli z całą pewnością w istnienie życia ostatecznego, raju i piekła.

2. Chociaż Żydzi w czasach Proroka wierzyli w życie ostateczne, raj i piekło, w wyniku zniekształceń w Torze i ich własnego materializmu ta wiara była słaba i pełna błędów.

3. W Świętym Koranie, wspominając o cechach Żydów, takich jak ich nadmierne przywiązanie do życia doczesnego i miłość do niego oraz strach przed śmiercią, w sposób ukryty wskazano, że w każdej epoce będą oni narodem przywiązującym wagę tylko do świata, a mało myślącym o życiu ostatecznym, raju i piekle.

Jak widać, we wszystkich sprawach, również w kwestii judaizmu, najprawdziwszą informację, wolną od skrajności, podaje Wzniosły Koran.

 

[1]. M.A. Draz, Kur'ân Ahlakı, przeł. Emrullah Yüksel, Ünver Günay, İz yay., Stambuł, 1993, s. 153; Muhammad Ghazali, al-Mahałir al-Chamsa li'l-Qur'an al-Karim, Kair, 1989, s. 149; Abu'l-Hasan Ali an-Nadłi, as-Sira' bajna'l-Iman wa'l-Maddijja, Dar al-Qalam, Kuwejt, 1981, s. 17. Z powodu tego rodzaju twierdzeń na temat Tory i judaizmu poczuliśmy potrzebę poświęcenia temu tematowi nieco więcej uwagi i badań.

[2]. Zob. Addison, s. 158.

[3]. Pierwsze pięć ksiąg Tory to: Księga Rodzaju (at-Takłin), Księga Wyjścia (al-Churudż), Księga Kapłańska (Al-Lałijjin), Księga Liczb (al-A'dad) i Księga Powtórzonego Prawa (at-Tasnija).

[4]. Fawi, s. 146; Abu Ataillah, s. 147; zob. także: Francine Kaufmann-Josy Eisenberg, Yahudi Kaynaklarına Göre Yahudilik, (w: Mehmet Aydın, Din Fenomeni, Konya, 1995, s. 99-100).

[5]. Abu Ataillah, s. 140 (za: Ibn Kammuna, Tankih al-Abhas fi'l-Milal as-Salas, s. 40). Talmud jest prawem prawnym, moralnym i religijnym, które obejmuje każdy moment życia Żydów. Według Talmudu Tora ma siedemdziesiąt twarzy. Według Kabały, trzeciej wielkiej księgi Żydów, tradycyjne czytanie Tory jest ezoteryczne (Kaufmann-Eisenberg, s. 102–103, 111).

[6]. Tamże, s. 144.

[7]. Tamże, s. 55 (za: Saadia Gaon, al-Amanat wa'l-I'tikadat, Londyn, s. 211). Saadia Gaon zmarł w 942 r., a Majmonides w 1205 r.

[8]. Tamże, s. 55 (za: al-Fikr ad-Dinijju'l-Isra’ilijju Atłaruhu ła Mazahibuh, s. 159).

[9]. Tamże, s. 144–145. Główne odłamy judaizmu to: esseńczycy, zeloci, saduceusze, faryzeusze (Kaufmann-Eisenberg, s. 101).

[10]. Tamże, s. 140-142 (za: Ibn Kammuna, s. 40).

[11]. Randles-Hough, s. 18.

[12]. Addison, s. 157; Mehmet Paçacı, Kur'ân'da ve Kitab-ı Mukaddeste Ahiret İnancı, Nun yay., Stambuł, 1994, s. 72. Jacob, sprzeciwiając się takiemu twierdzeniu, stwierdził, że ta wiara jest związana z bardziej ogólnym pragnieniem (zob. Edmond Jacob, Theologie de L'Ancien Testament, Neuchatel (Szwajcaria), 1968, s. 253).

[13]. Mahmud As'ad, İslam Tarihi, Marifet yay., Stambuł, 1983, s. 316.

[14]. Abu Ataillah, s. 153 (za: Will Durant, Kissat al-Hadara, II, 345).

[15]. Tamże, s. 54 (za: al-Fikru al-Israilijju Atłaruhu ła Mafahimuh, s. 109).

[16]. Zob. Sura Al-Baqara, 2:213; Sura Junus, 10:19.

[17]. Zob. Kılıç, „Kur'ân'a Göre Fıtrî Safvet Dönemi ve Tevhid'in Yozlaşması”, Yeni Ümit, nr 13 (wrzesień 1993), s. 34-40; Mitoloji Kitab-ı Mukaddes ve Kur'ân-ı Kerîm, s. 209-210. Dziwnym jest stwierdzenie niektórych myślicieli muzułmańskich, takich jak Ibn Ruszd, że „pierwszymi, którzy ogłosili zmartwychwstanie ciał (haszr al-adżsad), byli prorocy Synów Izraela, którzy przyszli po Musie” (Abu'l-Łalid Muhammad b. Ahmad Ibn Ruszd, Tahafut at-Tahafut, red. S.J. Maurice Bouyges, wyd. 2, Dar al-Maszrik, Bejrut, b.d., s. 580). Dochodzenie do takiego wniosku na podstawie zniekształconej księgi nie jest słuszne. Słuszne jest wydawanie osądu na podstawie Koranu. Jak zobaczymy w nadchodzących wersetach, wersety Koranu wspierają tezę przeciwną temu twierdzeniu.

[18]. Jak „w tym dniu”, „na końcu dni”, „w nadchodzących dniach” (zob. Jacob, s. 257–258).

[19]. Abu Ataillah, s. 54.

[20]. Tamże, s. 16.

[21]. Ghazali, Muhammad, al-Mahałir al-Chamsa, s. 149–150.

[22]. Czelebi, al-Jahudijja, Maktabat an-Nahdat al-Misrijja, Kair, 1978, s. 202–204.

[23]. Księga Izajasza, 19:26.

[24]. Zob. Jacob, s. 250.

[25]. Księga Daniela, 12:2.

[26]. Abu Ataillah, s. 132–133.

[27]. Randles-Hough, s. 18; Addison, s. 163.

[28]. Muhammad b. Isma’il al-Buchari, as-Sahih, al-Maktabat al-Islamijja, Stambuł, b.d., Tauhid, 19, VIII, 184; Muslim b. Hadżdżadż al-Kurajszi, as-Sahih, Munafikun, 19, 21, (IV, 2147–2148).

[29]. Buchari, Dżana'iz, 87, I, 102; podobny przekaz zob. Muhammad al-Manbidżi al-Hanbali, Taslijat Ahl al-Masa'ib, red. M. Hasan al-Humsi, Dar ar-Raszid, Bejrut, 1988, s. 284.

[30]. Randles-Hough, s. 18; Jacob, s. 243; Addison, s. 158, 227; Abu Ataillah, s. 98.

[31]. Zob. Addison, s. 158.

[32]. Abu Ataillah, s. 100.

[33]. Tamże, s. 285 (za: Zaferu'l-Islam Han, Talmud Tarichuhu ła Ta'alimuh, s. 78; Fajumi, al-Amanat ła'l-I'tikadat, s. 263).

[34]. Zob. Muslim, Hajd, 34, I, 252.

[35]. Abu Ataillah, s. 99, 286.

[36]. „I Żydzi powiedzieli: «Ogień piekielny dotknie nas tylko na kilka dni...»” (Sura Al-Baqara, 2:80).

[37]. Abu Ataillah, s. 287 (za: Sz. J. Mujal, Talmud Asluhu ła Tasalsuluhu ła Adabuh, s. 143).

[38]. Tamże, s. 118-119 (za: Fajumi, al-Amanat wa'l-I'tikadat, s. 226).

[39]. Muhammad Ataurrahim, Bir İslâm Peygamberi Hz. İsâ, İnsan yay., Stambuł, 1985, s. 30. Szerzej o esseńczykach zob.: tamże, s. 27-35.

[40]. Abu Ataillah, s. 156–157.

[41]. Tamże, s. 139.

[42]. Księga Rodzaju, 3:23.

[43]. Księga Powtórzonego Prawa, 32:39.

[44]. 2 Księga Królewska, 13:21.

[45]. Księga Hioba, 12:22; 19:26; 21:30.

[46]. Psalm 16, 10–11.

[47]. Księga Przysłów, 23:13–14, 17–18; 24:14.

[48]. Księga Izajasza, 26:19.

[49]. Księga Daniela, 12:1–4.

[50]. Zob. Księga Ezechiela, 37:1–14.

[51]. „Z pewnością znajdziesz ich jako najbardziej przywiązanych do życia doczesnego spośród ludzi” (Sura Al-Baqara, 2:96).

[52]. Jest to pogląd Hasana al-Basriego i Mudżahida, a al-Małardi wymienia ten pogląd jako pierwszy w kwestii znaczenia tego wyrażenia. Al-Małardi wymienia jeszcze trzy inne poglądy, według których to wyrażenie odnosi się do siedzib narodów zniszczonych w przeszłości (zob. Ali b. Muhammad b. Habib al-Małardi, an-Nukat ła'l-Ujun (Tafsir al-Małardi), Dar al-Kutub al-Ilmijja, Bejrut, 1992, II, 261).

[53]. Wyrażenia w wersetach 74, 75 i 76 mogą być zarówno przekazem słów czarowników, jak i informacją od Allaha o mieszkańcach raju i piekła (zob. Dżarullah Mahmud b. Umar az-Zamachszari, al-Kaszszaf 'an Haka'ik at-Tanzil ła 'Ujun al-Akałil, Dar al-Ma'rifa, Bejrut, II, 546).

[54]. Zobacz także: Sura Al-Ma'ida, 5:13, 41.

 

Prof. Dr Veysel Güllüce

Poznaj Islam