Czy powinienem kierować się Koranem, czy Hadisami? Czy Sunna i Hadisy mają moc wiążącą? Na ile wiarygodne są Hadisy?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

W czasach, gdy w historii Islamu dochodziło do rozkładu i oddalenia od ducha Koranu, uczeni szukali wyjścia w Sunnie i tam je znajdowali. Ponieważ tym, który najlepiej objaśnia Koran, jest bez wątpienia Prorok.

Wszyscy uczeni islamscy uważali Sunnę Proroka (a.s.m.) za pierwszorzędne źródło w wyjaśnianiu Koranu. Czy opiera się to na jakiejś prawdzie?

Tak, misja prorocza nie kończy się na samym przyniesieniu Koranu; jego objaśnianie i pokazywanie, jak go stosować w praktyce, należą do zakresu jego obowiązków. Na przykład, następujące wersety określają część jego boskich zadań:

„I nie wysłaliśmy żadnego posłańca, inaczej jak w języku jego ludu, aby mógł im jasno przedstawić sprawę.” (Sura Ibrahim, 14:4)

„Ci, którzy idą za Posłańcem, Prorokiem niepiśmiennym, którego znajdują zapisanego u nich w Torze i w Ewangelii. On nakazuje im to, co jest dobre, a zakazuje im tego, co jest złe; i zezwala im na rzeczy dobre, a zakazuje im tego, co jest wstrętne; i zdejmuje z nich ich ciężar i pęta, które na nich były. A ci, którzy w niego uwierzyli, którzy go czcili i pomagali mu, i poszli za światłem, które z nim zostało zesłane – tacy będą szczęśliwi.” (Sura al-A'raf, 7:157)

„Kiedy Allah i Jego Wysłannik rozstrzygnęli już jakąś sprawę, to ani wierzący, ani wierząca nie mają innego wyboru w tej sprawie. A kto nie jest posłuszny Allahowi i Jego Wysłannikowi, ten błądzi w sposób oczywisty.” (Sura al-Ahzab, 33:36)

„Ależ nie! Na twego Pana! Oni nie uwierzą, dopóki nie uczynią cię sędzią w tym, co jest między nimi sporne, a potem nie znajdą w swoich duszach żadnego sprzeciwu co do tego, co rozstrzygnąłeś, i poddadzą się całkowicie.” (Sura an-Nisa, 4:65)

„Kto jest posłuszny Posłańcowi, jest posłuszny Allahowi. A jeśli ktoś się odwróci – to My nie posłaliśmy cię jako strażnika nad nimi; ty jesteś zobowiązany jedynie do wskazania prostej drogi i przekazania posłannictwa.” (Sura an-Nisa, 4:80)

„To, co wam daje Posłaniec, bierzcie; a tego, czego wam zabrania, wystrzegajcie się. I bójcie się Allaha! Zaprawdę, Allah jest straszny w karaniu!” (Sura al-Haszr, 59:7)

„Powiedz: Jeśli kochacie Allaha, to postępujcie za mną, a Allah was pokocha i przebaczy wam wasze grzechy. Allah jest Przebaczający, Litościwy.” (Sura Al-i Imran, 3:31)

Tak, te i podobne wersety wskazują, że zadanie Czcigodnego Proroka (a.s.m.) nie ograniczało się jedynie do przyniesienia Koranu ludziom.

Czy możemy to nieco rozwinąć?

1. Jednym z zadań Proroka jest wyjaśnianie wersetów, które są zwięzłe i ogólne (mücmel). Na przykład, Koran mówi: „Odprawiajcie modlitwę”, ale nie mówi, jak należy ją odprawiać. Mówi: „Wykonujcie skłon (ruku) i pokłon do ziemi (sudżud)”, ale nie podaje szczegółów, jak to robić. Nie ma szczegółów dotyczących postawy stojącej (kijam). Właśnie tutaj Prorok, mówiąc: „Módlcie się tak, jak ja się modlę”, wyjaśnia werset Koranu zarówno pod względem formy, jak i treści, i pokazuje, jak go stosować. Prorok wyjaśnia nakazy, które w Koranie zostały przedstawione w sposób zwięzły (mücmel) i nieobjaśniony, takie jak modlitwa, post, jałmużna (zekat) i pielgrzymka (hadżdż).
2. Do zadań Proroka należy również wyjaśnianie wersetów trudnych do zrozumienia.

Na przykład, w wersecie Koranu powiedziano:

„I przygotujcie przeciwko nim, co możecie, siły i oddziały konnicy, którymi moglibyście przerazić wroga Allaha i wroga waszego, jak również innych, których wy nie znacie, lecz których zna Allah.” (Sura al-Anfal, 8:60).

W tym wersecie pojawia się wyrażenie „Przygotujcie siłę i konie bojowe”. Towarzysze zapytali Proroka: „Czym jest siła?”. Prorok powtórzył trzykrotnie: „Wiedzcie, że siła to strzelanie, siła to strzelanie, siła to strzelanie”. Nakazał nam w ten sposób, abyśmy szybko i bez zwłoki dostosowywali się do zmieniających się w każdej epoce środków miotania.

Następnie, Prorok precyzuje (tahsis) i ogranicza (takyit) wersety Koranu, które są absolutne i ogólne (mutlak ve âm). Na przykład, Koran mówi:

„Allah zezwolił na handel, a zakazał lichwy.” (Sura al-Bakara, 2:275).

Zgodnie z tym wersetem, handel wszystkim jest dozwolony. Ale Prorok wprowadził tu ograniczenie, zakazując handlu wieprzowiną i alkoholem. W ten sposób wyjaśnił granice legalnego handlu.

Innym przykładem jest następujący werset:

„Ci, którzy uwierzyli i nie przyoblekli swojej wiary w niesprawiedliwość (zulm) – dla nich jest bezpieczeństwo; i oni są prowadzeni drogą prostą.” (Sura al-An'am, 6:82).

Gdy ten werset został objawiony, Towarzysze zaniepokoili się i zapytali Proroka: „Wszyscy wyrządzamy sobie krzywdę (niesprawiedliwość). O Wysłanniku Allaha, czy jest wśród nas ktoś, kto nie popadł w niesprawiedliwość?”. Prorok, przypominając werset „Zaprawdę, bałwochwalstwo (szirk) jest wielką niesprawiedliwością (zulm)”, wyjaśnił, że niesprawiedliwość w tym kontekście oznacza szirk (politeizm). W ten sposób Prorok wyjaśnia trudne do zrozumienia wersety tego rodzaju w Koranie.

1. Następnie, kwestie zawarte w Koranie były wielokrotnie potwierdzane i wzmacniane (teyit ve te'kid) przez naszego Proroka. W ten sposób zapewniano ich lepsze zrozumienie.
2. Nasz Prorok miał również rolę prawodawcy (şâri’), czyli autorytet do ustanawiania przepisów nieznajdujących się w Koranie. Na przykład, nazwy zakazanych pokarmów są wymienione w dwóch wersetach Koranu, ale w żadnym z nich nie ma mowy o mięsie osła. Nasz Prorok podczas wyprawy na Chajbar zakazał spożywania mięsa osłów domowych.

Dlaczego te kwestie nie zostały wyjaśnione w Koranie, a pozostawiono je Prorokowi?

Gdyby Koran zawierał wszystkie szczegóły, stałby się książką wielotomową. To z kolei utrudniłoby nam korzystanie z Koranu. Z tego względu wyjaśnienie części kwestii pozostawił naszemu Prorokowi. To, że pozostawił je Prorokowi, ma również swoje odrębne korzyści (maslahat). Ponieważ niektóre przepisy z czasem zostały abrogowane (neshedilmiş), czyli uchylone.

Ponadto, część hadisów dotarła do nas w formie słabych hadisów (zayıf hadis). Działanie w oparciu o te słabe hadisy przyniosło różnice zdań (ihtilâf), a różnica zdań jest miłosierdziem dla Ummy (wspólnoty). Gdyby Szlachetny Koran definitywnie wymieniał wszystkie te kwestie, nasze możliwości różnienia się w interpretacji byłyby mniejsze. Elastyczność naszej religii w dostosowywaniu się do zmieniającego się czasu i warunków społecznych mogłaby się zmniejszyć. A przecież, moim zdaniem, wyższość naszej religii polega na tym, że daje ona możliwość nowych interpretacji w zależności od czasu i miejsca. To piękna rzecz.

Co więcej, nasz Prorok pozostawił również pewien margines dla uczonych (âlimler). W tym tkwi piękno naszej religii. Uczeni, wychodząc od Koranu i Sunny, określili pewne podstawowe zasady i ustanowili metodologię (usul) wydawania orzeczeń. Dzięki tym metodom uczeni interpretują nowe kwestie. W ten sposób, bez potrzeby sięgania do innych systemów prawnych (szariatów) czy kultur, bez konieczności importowania praw, możemy sami ustanawiać nasze prawa zgodnie z nowymi warunkami. I tak, aż do późnego okresu osmańskiego, wszystkie nowe potrzeby były regulowane prawnie w ramach naszych własnych wartości, a przepisy wywodzono z Koranu i Sunny.

Jak ludzie mają uczyć się Koranu za pomocą hadisów? Na przykład, wszyscy często czytamy Surę Jasin. Jeśli chcielibyśmy się dowiedzieć, „jak nasz Prorok zinterpretował tę surę”, gdzie możemy to znaleźć? Czy istnieje jakaś metoda, sposób postępowania?

Przede wszystkim, Koran jest interpretowany przez Koran. Jeden werset wyjaśnia bowiem drugi. Jeden aspekt danej kwestii jest omawiany w jednym miejscu, a inny w innym, i tak dalej. Jednak nasz Prorok również pozostawił wiele interpretacji (tafsir) dotyczących Koranu. Jednym z najobszerniejszych działów w zbiorze hadisów Buchariego jest Tafsir. Jednym z najobszerniejszych działów u Tirmiziego jest również Tafsir. Co więcej, hadisy dotyczące tafsiru, które nie znalazły się u Buchariego i Tirmiziego, zostały podane w innych naszych źródłach.

Czasami, stosując analogię z matematyki, mówię tak: przez dwa punkty przechodzi jedna prosta. Podobnie, znaczenie, które mamy wyprowadzić ze Szlachetnego Koranu, ma swój punkt wyjścia w Koranie. Jeśli jako drugiego punktu odniesienia nie użyjemy hadisu, wówczas z tego jednego punktu mogą wyłonić się tysiące różnych opinii. A czym jest religia? Jest religią jedności (Tałhid), wspólnoty i zgody. Z danego wersetu każdy powinien wyciągnąć interpretację zgodną z prawdą, a nie według własnego widzimisię. Musimy sprawdzić, co na ten temat powiedział Prorok. Jeśli nie ma nic w słowach Proroka, musimy sprawdzić, co powiedzieli Towarzysze (Sahaba), co powiedzieli Następcy (Tabi'in), co powiedzieli Następcy Następców (Atba at-Tabi'in). Oni mieli większą szansę na zrozumienie Koranu zgodnie z jego pierwotnym sensem niż my.

Na ile wiarygodne są Hadisy?

Nie ma powodu, aby nie ufać hadisom. Jak już wcześniej wspomnieliśmy, Szlachetny Koran kieruje ludzi do naszego Proroka, mówiąc: „To, co wam daje Posłaniec, bierzcie; a tego, czego wam zabrania, wystrzegajcie się.” Oznacza to, że Koran nieustannie wskazuje na naszego Proroka jako na drugie źródło.

Po drugie, sam Prorok wysuwał swoją osobę na pierwszy plan, zwracał uwagę na swoją Sunnę i podkreślał, że sprawy religii będą funkcjonować w oparciu o Sunnę. Na przykład, Prorok wysyła Czcigodnego Mu'aza do Jemenu. Pyta go: „Według czego będziesz tam postępował?”. Czcigodny Mu'az odpowiada: „Będę postępował według Koranu.” Prorok pyta: „A jeśli nie znajdziesz w Koranie?”. Mu'az odpowiada: „Według Twojej Sunny”. „A jeśli nie znajdziesz w Twojej Sunnie?” – pyta dalej Prorok. „Według mojego własnego rozumowania (idżtihad)” – odpowiada Mu'az. Prorok był z tego bardzo zadowolony. Ten hadis jest dowodem w rękach wszystkich uczonych Islamu (ulama). Jest on dowodem na konieczność idżtihadu i na autorytet Sunny. Zatem, już za życia Wysłannika Allaha, Towarzysze wiedzieli, że hadis jest drugim źródłem.

Czcigodny Umar opowiada: „Z moim sąsiadem i przyjacielem ustaliliśmy system rotacyjny (münavebe). Jednego dnia on szedł na pole i zajmował się pracą, a ja szedłem do Wysłannika Allaha i słuchałem go. Wieczorem opowiadałem mojemu przyjacielowi o tym, co tego dnia widziałem i słyszałem od Wysłannika Allaha. Następnego dnia ja szedłem na pole, a mój przyjaciel szedł słuchać Wysłannika Allaha, a wieczorem opowiadał mi o tym, co widział i słyszał. W ten sposób mieliśmy okazję codziennie z bliska śledzić nauki Proroka.”

Jeden z Towarzyszy mówi: „Zapisywałem wszystko, co usłyszałem od Wysłannika Allaha. Powiedziano mi: ‘Wysłannik Allaha też jest człowiekiem. Czasem mówi w gniewie, a czasem w spokoju. Nie jest właściwe, abyś wszystko zapisywał.’ Wobec tego przestałem. Ale zauważyłem, że to, co słyszałem, nie pozostawało w mojej pamięci. Dlatego ponownie udałem się do Proroka i opowiedziałem mu o sytuacji. Powiedziałem: ‘O Wysłanniku Allaha, słyszałem od ciebie piękne rzeczy i zapisywałem je. Ale Ansarowie (pomocnicy z Medyny) powiedzieli mi tak a tak. Wobec tego przestałem. Ale teraz, gdy nie piszę, czuję się niespokojny, co mam robić?’ Wysłannik Allaha, wskazując na swoje błogosławione usta, rzekł: ‘Z nich nie wychodzi nic innego jak tylko prawda, zapisuj.’”

Zdarzało się również, że inni przychodzili do Wysłannika Allaha i skarżyli się na swoją pamięć. Prorok radził im: „Wezwijcie na pomoc swoją prawą rękę”, czyli mówił im, aby zapisywali.

Powiem jeszcze jedną rzecz. Anas (r.a.) należy do tych, którzy przekazali bardzo wiele hadisów, i jest jednym z siedmiu zwanych Muksirun. W hadisie, na który natknąłem się w zbiorze Mustadrak, Czcigodny Anas mówi: „Za dnia zapisywałem hadisy od Wysłannika Allaha, a nocami czytałem mu je, aby dokonał korekty (tashih).” Oznacza to, że sam Prorok poprawiał to, co on zapisał. Od tego czasu w nauce o hadisach utrwalił się zwyczaj, że uczniowie przynosili i odczytywali hadisy swoim nauczycielom. Uczeń czytał przed nauczycielem to, co zapisał i zapamiętał, nauczyciel dokonywał korekty, i w ten sposób uczeń otrzymywał licencję na dalsze przekazywanie wiedzy (idżaza).

Czy możemy powiedzieć, że wszystkie hadisy są komentarzem do Koranu?

Tak. Prorok (a.s.m.) swoim życiem przełożył Szlachetny Koran na praktykę. Dlatego idealny styl życia i wzorzec, jakiego Koran wymaga od ludzi, objawia się w Proroku. Jeśli spojrzymy na to z perspektywy służby Bogu (kulluk), to Prorok w najdoskonalszy sposób pokazał, jak powinna wyglądać nasza służba wobec Allaha. Wszystkie akty czci Prorok wypełniał w sposób najdoskonalszy. Służba Bogu Proroka jest, we wszystkich swoich aspektach, najdoskonalszą formą służby, jakiej wymaga od nas Szlachetny Koran.

Podobnie jest w relacjach międzyludzkich. W relacjach z ludźmi i sąsiadami pokazywał najpiękniejsze wzorce. W relacjach małżeńskich ukazał najpiękniejsze wzorce relacji między mężem a żoną. W wychowaniu dzieci pokazał, jak należy postępować z dziećmi.

Oznacza to, że Prorok (a.s.m.) na każdym etapie, w każdym fragmencie i w każdym kadrze swojego życia reprezentował, przeżywał i ukazywał ideał Szlachetnego Koranu. Muzułmanie mogą czerpać z tego wzorca na miarę swoich możliwości. W jednym z hadisów Czcigodna Aisza, opisując moralność Proroka, mówi: „Jego moralnością był Koran.” Zatem Prorok również pod względem moralnym skomentował i wyjaśnił moralność Szlachetnego Koranu. Może nie wszystko ubrał w słowa, ale przełożył to na czyny. Każde jego słowo, każdy czyn i każde zachowanie jest egzegezą (tafsir) ducha Szlachetnego Koranu.

Z drugiej strony, przyniósł również wyjaśnienia do opowieści o dawnych narodach. Niektóre kwestie dotyczące Czcigodnego Ibrahima, których nie ma w Koranie, możemy znaleźć w hadisach Proroka. Oznacza to, że wszystkie lekcje, które Koran porusza, chce przynieść ludzkości, chce dać, czy to w dziedzinie prawa, moralności, czy stylu życia, możemy znaleźć w życiu Proroka, czasem w jego słowach, czasem w czynach, a czasem w jego analizach.

W Szlachetnym Koranie powiedziano: „Jedzcie i pijcie, i nie marnotrawcie.” W innym wersecie zakazuje się trwonienia (tebzir), które jest bratem marnotrawstwa (israf). Aby lepiej zrozumieć te dwa wersety, spójrzmy na praktykę Proroka:

Prorok wprowadził bardzo jasne ograniczenie marnotrawstwa, a najbardziej żywym tego przykładem jest ablucja (abdest). Podczas ablucji używał wody z umiarem, aby jej nie marnować. Nakazał myć organy trzema garściami wody. Więcej jest naganne (makruh). Prorok ograniczył to do tej ilości. Towarzysze, zdziwieni, pytają: „O Wysłanniku Allaha, czy to dla oszczędności wody?”. „Nie” – odpowiada Prorok. „Nawet jeśli będziesz nad brzegiem rzeki, będziesz mył swoje organy po trzy razy.”

Widziałem w hadisach przekaz od Abu ad-Dardy: „Pewnego dnia Prorok, idąc gdzieś, natrafił na rzekę. Przyniesiono mu stamtąd naczynie z wodą. Dokonał nim ablucji i zostało trochę wody. My byśmy tę wodę po prostu rozchlapali dookoła. A Prorok rzekł: ‘Idźcie i wylejcie to do rzeki. Może w przyszłości stanie się pożywieniem dla jakiejś żywej istoty.’”

Ponadto, jeśli jemy za dużo, mówimy za dużo, spędzamy czas na próżno, również dopuszczamy się marnotrawstwa. To są nasze nieodwracalne straty. Nawet spalenie jednej zapałki bez potrzeby jest marnotrawstwem. To również jest naganne. Poprzez unikanie marnowania wody podczas ablucji pięć razy dziennie, udzielana jest lekcja szacunku dla natury. Na przykładzie ablucji uczy się, że marnotrawstwo jest poważną kwestią również w innych dziedzinach życia.

Spójrzcie teraz na wyjaśnienie wersetu „Nie marnotrawcie”. Oznacza to, że gdy czytamy wersety Koranu, musimy patrzeć, jak zostały one wyjaśnione w szlachetnych hadisach. Im szersza będzie nasza kultura hadisowa, tym lepiej zrozumiemy Szlachetny Koran.

Czy na zakończenie mógłbym powiedzieć coś takiego? Gdy czytamy werset ze Szlachetnego Koranu, będziemy starali się poznać jego znaczenie z tłumaczeń i komentarzy. Ale na tym nie poprzestaniemy, będziemy poszerzać naszą kulturę hadisową. Ucząc się dużej ilości hadisów i kształtując nimi nasze życie, gdy będziemy czytać Koran, będziemy jakby uczyli się jego znaczenia bezpośrednio od samego Proroka.

Zdecydowanie tak. Nasi uczeni, którzy to zrozumieli, jak na przykład At-Tabari, zapisywali każdy hadis, jaki przyszedł im na myśl w związku z danym wersetem. Niektórzy nawet krytykowali go za to, że w swoim tafsirze przytacza tak wiele hadisów. Duża część jego czterdziestotomowego tafsiru jest wypełniona hadisami. Ale gdy patrzymy na te hadisy, lepiej rozumiemy wersety. Ponieważ światło (nur), które daje hadis, jest inne niż znaczenie, które wydobędziemy z własnej refleksji. Moim zdaniem, najpiękniejsze jest dążenie do zrozumienia Szlachetnego Koranu poprzez hadisy.

Czym jest Sunna?

Sunna: Sunną nazywamy całokształt tego, co Prorok czynił, mówił, a także jego stany i zachowania. Możemy więc nazwać Sunną wszystko, co robił w ciągu swojego życia.

Słowo Sunna występujące w księgach prawoznawstwa islamskiego (fikh) ma jednak częściej znaczenie: „jeśli to zrobimy, otrzymamy nagrodę; jeśli nie zrobimy, nie ma grzechu”. Na przykład: jedzenie prawą ręką, dbanie o czystość zębów, niejedzenie na stojąco.

Jednakże, gdy rozumiemy słowo Sunna w szerokim znaczeniu, obejmuje ono wszystko, co czynił Prorok. W tym przypadku również nakazy i zakazy Allaha wchodzą w zakres Sunny. Na przykład czy Prorok odprawiał modlitwę? Tak. Zatem odprawianie modlitwy jest również Sunną.

Wobec tego, konieczne staje się podzielenie Sunny na kategorie.

• Fard (obowiązkowe): To wszystko, czego Allah od nas bezwzględnie wymaga, abyśmy to czynili lub tego zaniechali. Nasz Prorok jest tym, który w najlepszy sposób stosował nakazy i zakazy Allaha i był wzorem. My, naśladując go, w najwyższym stopniu podążamy za Prorokiem. Na przykład: odprawianie modlitwy, poszczenie, niepopełnianie cudzołóstwa, niespożywanie tego, co zakazane (haram).
• Ładżib (konieczne): Niezbędne praktyki naszej religii. Na przykład odprawianie modlitwy nocnej (Łitr) jako 3 rakaty jest ładżib.
• Nafila (dobrowolne): To czyny, które wykonujemy podczas aktów czci, wykraczające poza to, co jest fard i ładżib. Na przykład, podczas modlitwy recytowanie niektórych sur z Koranu jest fard, ale recytowanie modlitwy Subhanaka jest nafila.
• Adab (etykieta): Nazywamy to również edeb. Jeśli naśladujemy Proroka w naszych codziennych czynnościach, takich jak jedzenie, spanie, wchodzenie i wychodzenie z meczetu czy toalety (itp.), wykonujemy te czynności zgodnie z zasadami etykiety. Ten, kto tego nie przestrzega, nie popełnia grzechu.

Możemy więc podzielić Sunnę na fard, ładżib, nafila i adab. Najwyższa i najbardziej wartościowa jest Sunna wykonywana w tej właśnie kolejności.

Możemy to sobie wyobrazić na przykładzie ludzkiego ciała. Człowiek ma organy niezbędne do życia: mózg, serce, głowę itd. Podobnie, zasady wiary, w które musimy wierzyć, są jak mózg i serce naszej duszy.

Nasze ciało ma organy zmysłów: oczy, uszy, ręce, nogi itd. Fard jest jak one. Są to oczy, uszy, ręce i nogi naszej duszy. Ten, kto nie wypełnia obowiązków fard, jest niepełny, jak człowiek bez rąk, nóg, oczu i uszu.

W naszym ciele są również elementy dodające piękna i ozdoby, takie jak palce, brwi, włosy. Bez nich też możemy żyć, ale gdy je mamy, jesteśmy doskonalszymi ludźmi. Podobnie, części Sunny określane jako nafila i adab są ozdobą i pięknem naszej duszy. Jeśli je wykonujemy, otrzymujemy wielką nagrodę; jeśli nie, nie ma grzechu.

Podsumowując, części fard i ładżib to Sunny, które bezwzględnie należy wykonywać. Za wykonywanie części nafila i adab jest wielka nagroda.

Jeśli chodzi o rzeczy zakazane (haram), tak jak chronimy nasze ciało przed śmiertelnymi rzeczami, takimi jak AIDS, trucizna czy ogień, tak samo musimy chronić naszą duszę przed śmiertelnymi i trującymi zakazami.

Moc wiążąca Sunny i Hadisów

Czy Sunna, czyli życie Czcigodnego Proroka, jest wiążąca dla muzułmanów? Czy muszą za nią podążać?

Omówimy tę kwestię w świetle Szlachetnego Koranu, szlachetnych hadisów i opinii uczonych.

1. Szlachetny Koran: Istnieją wersety, które wskazują, że Czcigodny Prorok (a.s.) otrzymywał objawienie (łahj) również poza Szlachetnym Koranem.

Oto niektóre z nich:

1. W wersetach, w których mowa jest o tym, że Allah posłał spośród was Posłańca, który „recytuje wam Nasze znaki, oczyszcza was, naucza was Księgi i Mądrości i uczy was tego, czego nie wiedzieliście”, i że Allah „nauczył go Księgi i Mądrości”, rozumiemy, że Czcigodnemu Prorokowi (s.a.m.) oprócz Księgi została dana również Mądrość (Hikmet).

Spójnik łączący (atıf) niesie ze sobą zarówno znaczenie podobieństwa, jak i odrębności. Zatem, skoro przez Księgę rozumie się Szlachetny Koran, Mądrość musi być czymś innym. Prawdopodobieństwo, że jest to Sunna, jest największe. Podobieństwo wynika z faktu, że obie pochodzą od Allaha, co oznacza, że źródłem obu jest objawienie.

1. W wersecie: „I oto obiecał wam Allah jedno z dwóch stronnictw, że ono będzie wasze. Wy zaś pragnęliście, aby to, które było bezbronne, stało się wasze.” (Sura al-Anfal, 8:7) wspomniana obietnica została dana muzułmanom wcześniej, ale jej treść nie została ujawniona w wersecie. Jest to dowód na to, że została ona przekazana za pośrednictwem innego objawienia.
2. Werset: „I oto Prorok powierzył w tajemnicy jedną ze swoich żon pewną wiadomość. Lecz kiedy ona ją rozgłosiła, a Allah mu to ujawnił, on przedstawił jej część, a część pominął. A kiedy on jej to oznajmił, ona powiedziała: «Kto ci to oznajmił?» On powiedział: «Oznajmił mi Wszechwiedzący, w pełni Świadomy.»” (Sura at-Tahrim, 66:3) jest wyraźnym dowodem na istnienie objawienia poza Koranem. Choć w Koranie nie ma wyjaśnienia dotyczącego ujawnienia powierzonej tajemnicy, Czcigodny Prorok o tym wie. Skoro nie mógł tego wiedzieć sam z siebie, a powiedziano, że poinformował go o tym Allah, jasno wynika z tego istnienie objawienia, które nie weszło w skład Koranu.

2. Szlachetne Hadisy:

1. Jak przekazał Mikdad ibn Ma’dikarib, Wysłannik Allaha (a.s.) powiedział: „...Została mi dana Księga i wraz z nią to, co jest do niej podobne.”(8)
2. Hadisy Kudsi (Święte Hadisy):(9) W tego rodzaju hadisach zwroty takie jak: „Wysłannik Allaha (a.s.) w hadisie, który przekazał od swojego Pana, powiedział”, „Allah Wszechmogący w hadisie przekazanym przez Wysłannika Allaha (a.s.) powiedział” oraz fakt, że hadisy te rozpoczynają się słowami „O słudzy Moi”, są dowodami na to, że Czcigodny Prorok otrzymywał objawienie (łahj) również poza Koranem.
3. Słynny Hadis Dżibrila (Gabriela):(10) Anioł Dżibril (a.s) przybył w ludzkiej postaci, zadał kilka pytań i otrzymał odpowiedzi, a Czcigodny Prorok (a.s.m) poinformował swoich Towarzyszy, że był to Dżibril, który przybył, aby nauczyć ich religii.
4. Wyrażenia używane przez Czcigodnego Proroka (a.s.), takie jak: „Zaprawdę, mój Pan, Allah, objawił mi”(11), „Zostało mi nakazane”, „Zostało mi zabronione”(12), a także jego informacje o tym, że Dżibril (a.s) nauczył go pewnych rzeczy**(13), są również wyraźnymi dowodami na istnienie objawienia poza Koranem.**(14)

Dodatkowo, odpowiedź Czcigodnego Proroka na pytania pewnego Żyda: „W rzeczywistości nie wiedziałem tego. Ale Allah mnie o tym poinformował”(15), jest kolejnym argumentem wspierającym tę tezę.

3. Opinie Uczonych:

Szlachetni Towarzysze (Ashab-ı Kiram) (r.a.) wiedzieli z praktyk, wyjaśnień i wypowiedzi Czcigodnego Proroka (a.s.), że otrzymywał on objawienie poza Koranem. Wyrażali to wielokrotnie. Uczeni również, w oparciu o Koran, hadisy i wypowiedzi Towarzyszy, formułowali swoje opinie na temat źródła Sunny i, jeśli nie wszyscy, to większość z nich stwierdziła, że źródłem Sunny jest objawienie.

Nasza matka Aisza (r.a) oświadczyła, że objawienie przyszło w sprawie Czcigodnej Chadidży i że została jej obiecana rezydencja w Raju.

W przekazach pojawiają się stwierdzenia, że „Dżibril zsyłał Sunnę, tak jak zsyłał Koran.”(16) Ponadto, informacje o dobrym traktowaniu sąsiadów, sposobie dokonywania ablucji, odprawiania modlitwy, głośnym wypowiadaniu talbiji (formuły pielgrzymkowej), odprawianiu modlitwy w błogosławionej dolinie Akik, czasach modlitw, bramie Raju, przez którą wejdzie umma Muhammada (a.s.m), oraz o tym, że imię seyyidü’s-szüheda (pana męczenników), Czcigodnego Hamzy (r.a), zostało uwiecznione na tablicach przez mieszkańców niebios**(17), które Prorok otrzymał za pośrednictwem Dżibrila (a.s), również wskazują na istnienie objawienia poza Koranem.**

Tałus natomiast wspomina, że posiadał pisemny tekst dotyczący zadośćuczynienia (dija), który został zesłany drogą objawienia, i twierdził, że przepisy dotyczące jałmużny (zekat) i zadośćuczynienia pochodzą z objawienia.(18)

Al-Ałza’i, mówiąc: „Gdy dotrze do ciebie hadis od Wysłannika Allaha (a.s.), strzeż się, byś nie sądził według czegoś innego; albowiem Wysłannik Allaha (a.s.) był przekazicielem od Allaha Wszechmogącego”(19), wyraził, że Sunna opiera się na objawieniu.

Jak już wcześniej wspomnieliśmy, jednym z tych, którzy wnieśli ważne wyjaśnienia w tej kwestii, jest Imam Asz-Szafi'i.(20) Zgodnie z poglądem, który opiera na opinii uczonego, którego wiedzy ufał, i który sam przyjął, Sunna jest albo objawieniem, albo wyjaśnieniem objawienia, albo sprawą powierzoną mu przez Allaha. To ostatnie opiera się na proroctwie, którym go wyróżnił, i na mądrości (hikmet), którą mu natchnął. Zatem, niezależnie od tego, która sytuacja zostanie przyjęta za podstawę, Allah nakazał ludziom posłuszeństwo Wysłannikowi Allaha i zażądał, aby postępowali zgodnie z wymogami Sunny. Wyjaśnianie Koranu przez Sunnę odbywa się albo drogą Posłannictwa od Allaha, albo przez natchnienie, albo przez „nakaz” mu dany.

Podzielający te poglądy Ibn Hazm określa Sunnę jako „objawienie nie-recytowane” (łahj ghajr matlułł) i stwierdza, że tak jak musimy przestrzegać Koranu, który jest „objawieniem recytowanym” (łahj matlułł), tak samo musimy przestrzegać Sunny, która jest drugim objawieniem, gdyż pod względem zależności i pochodzenia od Allaha, oba są takie same.(21)

Czcigodny Al-Ghazali również stwierdza, że Sunna opiera się na objawieniu, i określa ją jako „objawienie nie-recytowane”.(22)

Jeśli przyjmiemy, że cała Sunna jest objawieniem, to samo przez się wynika, że tak jak Czcigodny Prorok (a.s.) nie mógł zmieniać Szlachetnego Koranu, tak samo nie mógł zmieniać Sunny.(23)

W ramach koncepcji, że cała Sunna, podobnie jak Koran, opiera się na objawieniu, pojawia się ważna kwestia. Jeśli Czcigodny Prorok (a.s.) w każdej sprawie i wydarzeniu czekał na objawienie Sunny, tak jak na werset Koranu, to jak należy oceniać jego idżtihady (samodzielne rozumowanie prawne) i konsultacje (istişare)? Oczywiście, bywały czasy, gdy czekał na objawienie, ale myślenie w ten sposób o każdym etapie życia i ocenianie go w ten sposób wpędziłoby nas w trudności.

Właśnie takie sytuacje skłoniły niektórych uczonych do przekonania, że nie cała Sunna, ale jej część opiera się na objawieniu, a część na takich działaniach jak idżtihad i konsultacje.

Na przykład Ibn Kutajba, dzieląc źródła Sunny na trzy, mówi:

a) Sunna przyniesiona przez Dżibrila od Allaha.(24)

b) Sunna, którą Allah pozostawił Wysłannikowi (a.s.), prosząc go o wyrażenie własnej opinii (ra'j).(25)

c) Sunna, którą Wysłannik Allaha ustanowił dla nas jako adab (dobre maniery). Jest to Sunna, za której wykonanie otrzymuje się nagrodę, a za zaniechanie nie ma kary.(26)

Podzielający podobny pogląd hanefita As-Sarachsi stwierdza, że wnioski, do których Czcigodny Prorok (a.s) dochodził w wyniku własnej opinii i idżtihadu, mają status (mesabe) objawienia.

Doskonale, oto profesjonalne tłumaczenie ostatniej, wysoce teologicznej części tekstu, zrealizowane zgodnie z ustalonymi zasadami.

Objawienie (łahj) dzieli się na dwie części:

1. Objawienie zewnętrzne (Zahir łahj). Dzieli się ono na trzy rodzaje:

a) Objawienie przychodzące za pośrednictwem anioła, postrzegane przez słuch i co do którego istnieje pewność, że pochodzi od Allaha. Tą częścią jest objawienie Koranu.

b) Objawienie przekazywane Czcigodnemu Prorokowi przez anioła za pomocą znaków, bez słów.(27)

c) Natchnienie (ilham). Jest to sytuacja, w której serce Wysłannika Allaha (a.s.) doznaje boskiego potwierdzenia w sposób niepozostawiający najmniejszej wątpliwości. W jego sercu wschodzi światło, a osąd w danej sprawie staje się w pełni jasny.

2. Objawienie wewnętrzne (Batin łahj): As-Sarachsi, nazywając je „ma juszbihu al-łahj” (to, co przypomina objawienie), twierdzi, że są to orzeczenia, do których Wysłannik Allaha (a.s.) dochodził w wyniku własnej opinii (ra'j) i rozumowania prawnego (idżtihad). Kwestie takie jak to, że nie był on pozostawiany w błędzie i że znajdował się pod stałą kontrolą objawienia, sprawiają, że również orzeczenia z tej kategorii mają status objawienia. Idżtihad innych członków Ummy nie ma takiego statusu jak idżtihad Czcigodnego Proroka (a.s.m), ponieważ istnieje możliwość, że się pomylą, a ich błędy nie są korygowane przez objawienie.(28)

Wyjaśnienie As-Sarachsiego w rezultacie oznacza, że wszystkie zachowania Czcigodnego Proroka (a.s.) opierały się na objawieniu lub przeszły przez jego korektę, gdyż zachowanie lub słowo Czcigodnego Proroka (a.s.) jest albo poprawne, albo błędne. Jeśli zostało skorygowane za jego życia, sprawa jest jasna. Jeśli pozostało w niezmienionej formie, okazuje się, że było poprawne. Albowiem niemożliwe jest, aby Allah pozwolił na trwanie w błędzie.

Asz-Szatibi zaś mówi:

Hadis jest albo czystym objawieniem od Allaha, albo idżtihadem dokonanym przez Czcigodnego Proroka (a.s.). Jednak w tym drugim przypadku jego idżtihad jest oparty na autentycznym objawieniu z Księgi lub Sunny i przeszedł przez jego kontrolę. Nawet jeśli przyjmie się pogląd, że Czcigodny Prorok mógł popełnić błąd w swoim idżtihadzie, nigdy nie jest on pozostawiany w błędzie, lecz natychmiast korygowany. Ostatecznie zawsze wraca do tego, co słuszne. Dlatego w niczym, co od niego pochodzi, nie ma możliwości błędu.(29)

Na podstawie tych wypowiedzi można powiedzieć, że ci, którzy twierdzą, iż cała Sunna jest objawieniem, wcale nie przesadzają. Ostatecznie bowiem cała Sunna przechodzi przez kontrolę objawienia: albo jest potwierdzana (ibka), albo korygowana (tashih). Skoro nie możemy zaakceptować istnienia praktyki, która nie przeszłaby przez kontrolę objawienia, możemy z łatwością stwierdzić, że wszystko opiera się na objawieniu. Jednakże, mówiąc, że cała Sunna opiera się na objawieniu, zaznaczmy, że mamy na myśli te Sunny, które zostały ustalone za czasów Wysłannika Allaha i dotarły do nas jako autentyczne.

4. Objawienie przez milczącą aprobatę (Vahyi takriri)

Definiując Sunnę, wspomnieliśmy, że jej częścią jest również tak zwana Sunna milczącej aprobaty (takriri sunnet), czyli sytuacja, w której Czcigodny Prorok (a.s.m) milczał lub aprobował coś, co działo się w jego obecności, co widział lub o czym słyszał.(30) Oznacza to, że gdy Czcigodny Prorok widział lub słyszał o pewnych praktykach Szlachetnych Towarzyszy – czy to pozostałościach z czasów Dżahilijji, czy też działaniach wynikających z ich własnego zrozumienia – czasami je korygował, czasami zmieniał, a czasami nie reagował. Szlachetni Towarzysze interpretowali jego milczenie jako aprobatę. Gdyż nie przystawałoby Czcigodnemu Prorokowi (a.s.), aby pozwolił na trwanie błędu popełnionego przez jego ummę. Z tego powodu nawet jego milczenie oznaczało, że dany czyn lub słowo nie jest błędne.

Tak jak Towarzysze (r.a) byli pod kontrolą Czcigodnego Proroka (a.s.), tak Wysłannik Allaha (a.s.) jako wymóg cechy isma (nieomylność, ochrona przed grzechem) znajdował się pod stałą kontrolą objawienia.(31) Dlatego należy wiedzieć, że jego błąd nie zostałby pozostawiony bez korekty(32), a to upomnienie nastąpiłoby natychmiast, bez zwłoki.(33) Tą cechą Czcigodny Prorok (a.s.) odróżnia się od wszystkich innych ludzi, w tym tych, którzy są uprawnieni do idżtihadu.

Wiadomo, że był on upominany za niektóre swoje zachowania nawet przed powołaniem na proroka.(34)

Pewnego razu, bawiąc się z dziećmi Kurajszytów, chciał zdjąć swój izar (rodzaj odzienia biodrowego), aby przenosić kamienie, ale został surowo powstrzymany. Innym razem, chcąc pomóc swojemu wujowi Abu Talibowi w naprawie studni Zemzem, zdjął swój izar, aby położyć na nim kamienie, ale zemdlał. Gdy odzyskał przytomność, powiedział, że ktoś w białych szatach nakazał mu się okryć.(35)

Tak jak jego ciało było chronione przed widokiem w niestosownych sytuacjach, tak był on chroniony przed niektórymi nieprzyjemnymi praktykami rozpowszechnionymi w ówczesnym społeczeństwie. Według jego własnych słów, chciał obejrzeć gry i zabawy weselne, ale nie mógł ich usłyszeć i zasnął, a potem aż do powołania na proroka nie skalał się żadnym złem.(36)

Czy można sobie wyobrazić, że istota, która była pod taką ochroną, gdy jeszcze nie była prorokiem i jej przykład dla ummy i ludzkości nie był ostatecznie ustalony, nie byłaby chroniona i korygowana w okresie, gdy stała się wzorem dla swojej ummy i całej ludzkości we wszystkich aspektach życia, gdyby popełniła błąd lub miała jakąś niedoskonałość?(37)

Widzimy tego przykłady w Szlachetnym Koranie.

Czcigodny Prorok (a.s.) obawiał się o zachowanie objawienia w pamięci, ale Allah Wszechmogący uspokoił go, informując, że nie ma ku temu podstaw.(38)

Był upominany w kwestiach takich jak to, że jego zadaniem jest jedynie przekazanie posłannictwa, a prowadzenie prostą drogą zależy wyłącznie od woli Allaha(39); został powstrzymany od modlitwy o przebaczenie dla swojego wuja Abu Taliba, o co prosił.(40)

Z drugiej strony, po bitwie pod Uhud został odwiedziony od przeklinania swoich wrogów(41) oraz od chęci dokonania musla (okaleczenia ciał wrogów) w odwecie za to, co uczyniono Czcigodnemu Hamzie (r.a).(42)

Ponadto, został upomniany za pomysł uwolnienia jeńców wziętych w bitwie pod Badr w zamian za okup(43), powstrzymany od praktyk mających na celu pozyskanie hipokrytów(44) oraz upomniany za to, że zakazał sobie czegoś, co Allah uczynił dozwolonym, aby zadowolić swoje żony.(45)

Te i podobne wersety są wyraźnymi dowodami na to, że niektóre decyzje Czcigodnego Proroka (a.s.) były korygowane, gdy nie były zgodne z wolą Bożą. Allah Wszechmogący najpierw dawał mu swobodę wyboru, zachęcając do idżtihadu i konsultacji z Towarzyszami. Jeśli wynik był zgodny z wolą Allaha, pozostawał niezmieniony; jeśli nie, był korygowany. Świadczą o tym takie przypadki, jak zmiana jego poglądu na temat losu dzieci politeistów (najpierw stwierdził, że dzielą los ojców, potem, że są w Raju), wycofanie się pod wpływem objawienia z opinii, że jaszczurki są przemienionym ludem żydowskim, a także zmiana zdania w kwestii kary w grobie (najpierw uważał to za żydowską intrygę, potem, po upomnieniu przez objawienie, potwierdził jej istnienie i szukał przed nią schronienia u Allaha w swoich modlitwach)(46) – wszystko to pokazuje, że był on upominany i korygowany również przez objawienie poza Koranem.

Tak więc, skoro niemożliwe było, aby czyn, ruch lub słowo dokonane lub usłyszane w obecności Wysłannika Allaha trwały w błędnej formie, i skoro tego rodzaju Sunna milczącej aprobaty jest dla ummy absolutnym wzorem, to tym bardziej niemożliwe jest, aby czyny i działania Wysłannika Allaha (a.s.) w obecności Allaha trwały w błędnej formie, a wszystko, co od niego pochodziło przez całe jego życie, jest dla nas tym bardziej wzorem.

Zatem, Allah (c.c), który jest Wszechwiedzący, Świadomy, Słyszący, Widzący i Mądry, albo korygował każde słowo, czyn i zachowanie pochodzące od Czcigodnego Proroka, albo pozostawiał je w niezmienionej formie. Niezależnie od tego, czy te rzeczy, których nie tknął i które trwały, nazwiemy, jak uczeni haneficcy, objawieniem wewnętrznym(47), czy też objawieniem przez milczącą aprobatę, w rezultacie możemy stwierdzić, że Sunna Czcigodnego Proroka (a.s.m) opiera się na objawieniu.

Wychodząc z tego założenia, uważamy, że nie jest właściwe patrzeć na niektóre zwyczaje i tradycje społeczeństwa, w którym żył Czcigodny Prorok, a które on sam kontynuował, jedynie jako na zwyczaje i tradycje, ponieważ przeszły one przez kontrolę Allaha i w pewnym sensie stały się objawieniem przez milczącą aprobatę. Zresztą, jak już wcześniej wspomnieliśmy, podstawy tych praktyk sięgały Czcigodnego Ibrahima (a.s) lub innych proroków.

Zatem, nawet jeśli zachowania i działania prezentowane przez Czcigodnego Proroka istniały w Dżahilijji, gdyby były błędne, z pewnością zostałyby skorygowane przez objawienie. Te, które nie zostały skorygowane, można uznać za zaaprobowane.

PRZEKAZY ZEZWALAJĄCE NA SPISYWANIE HADISÓW

Istnieje wiele przekazów (riłajat), które zezwalają na spisywanie hadisów i wskazują, że były one spisywane. Jeden z nich pochodzi od Abdullaha ibn 'Amra (radijallahu anhu), którego spisane hadisy przetrwały w formie księgi dla następnych pokoleń. Opowiada on:

„Zapisywałem wszystko, co usłyszałem od Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselam – Pokój i błogosławieństwo Allaha niech będzie z Nim), aby to zapamiętać. Jednak Kurajszyci zabronili mi tego, mówiąc: «Zapisujesz wszystko, co usłyszysz od Wysłannika Allaha (aleyhissalâtu vesselâm), a przecież Wysłannik Allaha (aleyhissalâtu vesselam) jest człowiekiem i przemawia zarówno w stanie gniewu, jak i zadowolenia». Wobec tego przestałem pisać. Przedstawiłem jednak tę sprawę Czcigodnemu Prorokowi (aleyhissalâtu vesselam). Wysłannik Allaha (aleyhissalâtu vesselam) wskazał palcem na swoje błogosławione usta i rzekł: «Pisz! Przysięgam na Tego, w którego ręku jest moja dusza, że z tych ust nie wychodzi nic innego jak tylko prawda».”

Przekaz potwierdzający, że Abdullah ibn 'Amr (radijallahu anhu) systematycznie spisywał hadisy, pochodzi od Abu Hurajry (radijallahu anhu) i, co więcej, jest odnotowany w zbiorze Al-Buchariego. Abu Hurajra (radijallahu anhu) powiedział:

„Nikt nie znał więcej hadisów od Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselam) niż ja, z wyjątkiem Abdullaha ibn 'Amra. On mnie przewyższał, gdyż on pisał, a ja nie pisałem.”

Przekazy wyrażające zgodę na spisywanie hadisów nie ograniczają się do tego. Rady Wysłannika Allaha (aleyhissalâtu vesselam) dla tych, którzy skarżyli się na swoją pamięć, takie jak: „Wezwijcie na pomoc swoją prawą rękę” czy „Zwiążcie wiedzę pismem”, a także przekazywanie na prośbę pisemnych wersji niektórych przemówień, oraz istnienie ponad 300 „listów” (czyli dokumentów pisemnych) – z których wszystkie były hadisami, o długości od kilku wersów do kilku stron – są wystarczającymi dowodami na zezwolenie Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselâm) na spisywanie hadisów. Nawet oceniając same listy, można zrozumieć, że Czcigodny Prorok (aleyhissalâtu vesselâm) nie sprzeciwiał się systematycznie i uporczywie spisywaniu czegokolwiek poza Koranem, a wręcz przeciwnie, przywiązywał wielką wagę do szerokiego stosowania pisma w życiu społecznym.

SAHIFA AL-SAHIHA ABU HURAJRY

Niektóre przekazy wskazują, że Abu Hurajra (radijallahu anhu) również spisywał hadisy, które usłyszał od Wysłannika Allaha (aleyhissalâtu vesselam). Nazwa tego zbioru to As-Sahifa as-Sahiha (Autentyczny Zwój). Al-Hasan ibn 'Amr ibn Umajja ad-Damri opowiada: „Przekazałem pewien hadis w obecności Czcigodnego Abu Hurajry (radijallahu anhu). On jednak zaprzeczył, mówiąc: «Taki hadis nie istnieje». Powiedziałem mu, że usłyszałem go od niego. Wówczas rzekł: «Jeśli usłyszałeś go ode mnie, to musi on być u mnie zapisany». Wziął mnie za rękę i zaprowadził do swojego domu. Tam pokazał mi wiele ksiąg («këtëbën këthirëtën»), w których zapisane były hadisy Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselâm). Znalazł tam hadis, który przekazałem, i powiedział: «Czyż ci nie mówiłem? Jeśli przekazałem jakiś hadis, to jest on u mnie zapisany».”

(Uwaga: ostatnie zdanie stoi w sprzeczności ze zdaniem z akapitu dwa wyżej: „Abu Hurajra (radijallahu anhu) powiedział: «Nikt nie znał więcej hadisów od Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselam) niż ja, z wyjątkiem Abdullaha ibn 'Amra. On mnie przewyższał, gdyż on pisał, a ja nie pisałem»”.)

ZBIERANIE HADISÓW

Drugi ważny okres w historii hadisów stanowią prace, które nazywamy „Tadłin as-Sunna” (Kodyfikacja Sunny). Czasowo obejmuje on drugi wiek hidżry.

CZYM JEST TADWIN?

Tadłin w sensie językowym oznacza zebranie i ułożenie w formie księgi. Jako termin (istılah) w nauce o hadisach, oznacza oficjalne spisanie hadisów i ułożenie ich w formie ksiąg. Słowo „oficjalnie” ma tu szczególne znaczenie. Jak bowiem widzieliśmy w poprzednich omówieniach, spisywanie hadisów było działalnością, która rozpoczęła się indywidualnie i prywatnie już za czasów Wysłannika Allaha (aleyhissalâtu vesselam). Co więcej, sam Wysłannik Allaha (aleyhissalâtu vesselam) pozostawił po sobie wiele dokumentów pisemnych, z których wszystkie są określane jako „Sunna”.

Jednak żadna z tych czynności nie wchodzi w zakres „spisywania” określanego słowem tadłin. W tadłinie bowiem chodzi o spisanie całości hadisów. Możemy więc sformułować doskonalszą definicję tadłinu w następujący sposób: „jest to działalność pisarska z drugiego wieku hidżry, obejmująca wszystkie hadisy i prowadzona z inicjatywy państwa.”

JAK TO SIĘ ZACZĘŁO?

Dzieło tadłinu rozpoczyna się za czasów jednego z kalifów z dynastii Umajjadów, Umara ibn 'Abd al-'Aziza. Ten władca, słynący z pobożności i przywiązania do Sunny Wysłannika Allaha (aleyhissalâtu vesselâm), widząc, jak pokolenie Towarzyszy znających Sunnę, a po nich wielcy uczeni, z różnych powodów jeden po drugim odchodzą z tego świata, zaczął obawiać się, że hadisy zaginą. Aby zapobiec temu niebezpieczeństwu, postanowił zaangażować wszystkich dostępnych uczonych w dzieło spisywania hadisów. W tym celu jako kalif wysyłał do namiestników rozkazy i okólniki.

Treść jednego z listów wysłanych przez Umara ibn 'Abd al-'Aziza zachowała się w zbiorze Al-Buchariego. Jest to list wysłany do namiestnika Medyny, Abu Bakra ibn Hazma:

„Zbadaj, zbierz i spisz przekazy dotyczące Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselam) w twoim mieście. Obawiam się bowiem zaginięcia wiedzy (hadisów) i wymarcia uczonych. W tej pracy niech będzie przyjmowana jedynie Sunna Wysłannika Allaha (aleyhissalâtu vesselam). Niech uczeni zasiadają w miejscach publicznych, takich jak meczety, i rozpowszechniają wiedzę poprzez nauczanie, ucząc tych, którzy nie wiedzą. Albowiem wiedza nie ginie, dopóki nie jest utrzymywana w tajemnicy.”

W przekazie odnotowanym przez Ibn Sa'da, Umar ibn 'Abd al-'Aziz (rahimahullah – niech Allah się nad nim zlituje) w liście do Ibn Hazma dodał następujące zdanie:

„...niech będzie przyjmowana znana, praktykowana Sunna lub przekazy Amry bint 'Abd ar-Rahman...”

W przekazie Darimiego znajduje się następujący dodatek:

„Spisz przekazy, które są u was (lub w waszym regionie) autentycznie ustalone od Czcigodnego Proroka (aleyhissalâtu vesselam) oraz przekazy ustalone od Czcigodnego Umara.”

Jak odnotowuje Abu Nuajm w Tarich Isfahan, Umar ibn 'Abd al-'Aziz wysłał ten list do wszystkich krain islamskich.

Biorąc pod uwagę różne przekazy mówiące o dziele tadłinu, możemy uzyskać pełniejszy obraz tej kwestii.

Aby w pełni docenić inicjatywę kalifa Umara ibn 'Abd al-'Aziza w kodyfikacji hadisów, warto raz jeszcze przytoczyć wyznanie Muhammada ibn Szihaba az-Zuhriego, który oddał największe zasługi w tej dziedzinie i którego imię jest z nią nierozerwalnie związane:

„Nie uważaliśmy za stosowne spisywania wiedzy, dopóki ci władcy (umara) nas do tego nie zmusili. (Gdy podjęliśmy się tego dzieła pod wpływem interwencji i przymusu władców), uznaliśmy, że żadnemu muzułmaninowi nie należy zabraniać spisywania.”

PRZYCZYNY, KTÓRE DOPROWADZIŁY DO ZBIERANIA HADISÓW

Warto bliżej przyjrzeć się rzeczywistym czynnikom, które doprowadziły do spisania hadisów i zebrania ich w księgach:

1. Obawa przed zaginięciem hadisów wraz z wymieraniem uczonych: Zgodnym zdaniem uczonych, jest to jeden z głównych powodów, wyrażony również w liście Umara ibn 'Abd al-'Aziza. Była to rzeczywiście ważna kwestia. Chociaż hadisy były spisywane indywidualnie, czyniono to głównie „w celu zapamiętania”, a po zapamiętaniu notatki były palone lub umierający zalecał zniszczenie tego, co od niego spisano. Nawet przytoczony powyżej przekaz od Az-Zuhriego wystarczy, aby zrozumieć wahanie panujące w kręgach naukowych co do spisywania hadisów.

Co więcej, był to okres częstych niepokojów politycznych i wewnętrznych zamieszek. Sama strata słynnego muhaddisa (uczonego w dziedzinie hadisów) tamtych czasów, Sa'ida ibn Dżubajra, zabitego w 95 roku hidżry przez Al-Hadżdżadża Tyrana, była wydarzeniem wystarczającym, by wzbudzić w Umarze ibn 'Abd al-'Azizie lęk, że „hadisy zaginą”. Ponadto, te same wydarzenia doprowadziły do śmierci Talka ibn Habiba, a słynny Mudżahid, choć o włos uniknął egzekucji, został uwięziony.

2. Wzrost działalności fałszowania hadisów z powodu sporów politycznych i religijnych: Chociaż nie zostało to wyraźnie odzwierciedlone w liście Umara ibn 'Abd al-'Aziza, był to drugi ważny czynnik prowadzący do kodyfikacji. Potwierdzają to słowa Az-Zuhriego (rahimahullah): „Gdyby nie hadisy przychodzące ze wschodu, które były u nas nieznane i odrzucone, nie spisałbym ani jednego hadisu, ani nie pozwoliłbym na ich spisywanie.”

Czcigodny As-Sujuti tak podkreślił rolę fałszowania hadisów w procesie kodyfikacji: „Sunna została skodyfikowana w formie mieszanej z wypowiedziami (akłal) Towarzyszy i fatłami Tabi'in (Następców) w czasie, gdy uczeni rozproszyli się po różnych krainach, a fałszerstwa i nowinki (bid'a) Charydżytów i Rafidytów mnożyły się.”

SPOSÓB PRZEPROWADZENIA KODYFIKACJI (TADŁIN)

Przekazy wskazują, że Umar ibn 'Abd al-'Aziz nie poprzestał na wydaniu okólnika, lecz skrupulatnie nadzorował prace kodyfikacyjne. Na przykład, w stolicy zatrudniono specjalnych skrybów do tej pracy. Przykładowo, Hiszam ibn 'Abd al-Malik przydzielił dwóch skrybów do dyspozycji Az-Zuhriego. Przez cały rok spisywali oni hadisy od Az-Zuhriego.

W działalność kodyfikacyjną osobiście zaangażował się kalif Umar ibn 'Abd al-'Aziz (rahimahullah). Z zeszytem i piórem w ręku uczęszczał na modlitwy, a po nich zasiadał w kręgach naukowych, spisując hadisy od Ałna ibn 'Abdillaha i Jazida ibn ar-Rakkasziego.

Podczas kodyfikacji, oprócz przekazów przypisywanych Wysłannikowi Allaha (aleyhissalâtu vesselam), niektórzy muhaddisi włączyli do pojęcia „Sunna” i spisali również asar (przekazy) od Szlachetnych Towarzyszy i Tabi'in (Następców).

Spisane na prowincji na rozkaz kalifa hadisy były wysyłane w zeszytach do stolicy, gdzie były kopiowane i ponownie rozsyłane do krain islamskich. Tę ważną kwestię potwierdza przekaz od Az-Zuhriego: „Umar ibn 'Abd al-'Aziz (rahimahullah) nakazał zebranie Sunny. My zaś spisaliśmy ją w zeszytach. Umar ibn 'Abd al-'Aziz (rahimahullah) wysłał po jednym zeszycie do każdego miejsca pod swoim panowaniem.”

Jest pewne, że te wysyłane zeszyty były wtórnymi kopiami, przepisanymi z oryginalnych egzemplarzy w stolicy.

Niektóre przekazy wskazują, że zebrane w stolicy hadisy przechodziły pewną kontrolę pod nadzorem uczonych. Abu'z-Zinad Abdullah ibn az-Zakwan opowiada: „Widziałem, jak Umar ibn 'Abd al-'Aziz zebrał prawników (fukaha). Uczeni zebrali dla niego wiele Sunn. (Czytał je razem z prawnikami) i gdy wspomniano o Sunnie, która nie była podstawą praktyki prawnej, mówił: «To jest zbędne, nie postępuje się według tego».”

Można przypuszczać, że wspomniane wyżej egzemplarze, wysyłane ze stolicy na prowincję, były kopiowane po tej procedurze kontrolnej.

Ważną cechą działalności kodyfikacyjnej było to, że hadisy nie były spisywane według jakiejkolwiek metody klasyfikacji (tasnif), takiej jak sunan, sahih czy musnad. Za podstawę przyjęto samo spisanie hadisów, utrwalenie ich na piśmie, a nie ich dopasowanie do takiego czy innego stylu lub celu. Z tego powodu przekazy marfu' (sięgające Proroka), mauquf (zatrzymujące się na Towarzyszu) i maqtu' (zatrzymujące się na Następcy) były spisywane razem, obok siebie, włączając w to przekazy sahih (autentyczne), hasan (dobre) i da'if (słabe). Ich rozróżnienie i uporządkowanie nastąpi w następnym stuleciu, w okresie Tabłib (klasyfikacji tematycznej).

ROLA ABU BAKRA IBN HAZMA

Mimo że namiestnik Medyny, Abu Bakr ibn Hazm, był wielkim uczonym hadisów swoich czasów, nie posiadamy zapisków świadczących o tym, że osobiście spisywał hadisy w odpowiedzi na nakaz Umara ibn 'Abd al-'Aziza. Mógł on jako namiestnik ograniczyć się do zobowiązania uczonych do tej działalności. I rzeczywiście, Az-Zuhri, który z sercem i duszą zaangażował się w tę pracę i odegrał w niej pierwszoplanową rolę, był uczonym z Medyny, i nie ulega wątpliwości, że rozpoczął swoją pracę na rozkaz Abu Bakra ibn Hazma.

Chociaż Umar ibn 'Abd al-'Aziz nie dożył pełnych owoców dzieła kodyfikacji, to na podstawie przekazu od samego Az-Zuhriego odnotowaliśmy wcześniej, że skodyfikowane za jego czasów materiały osiągnęły poziom umożliwiający ich kopiowanie i rozsyłanie do prowincji. Z tego powodu uczeni islamscy są zgodni (ittifak), że pierwsze dzieło kodyfikacji zostało podjęte za czasów Umara ibn 'Abd al-'Aziza (rahimahullah), w ostatnich latach pierwszego wieku hidżry.

Prof. Dr İbrahim Canan

Dr Ahmet Çolak

Przypisy:

1- Chociaż mówi się, że werset: „On nie mówi pod wpływem namiętności. To jest tylko objawienie, które mu zostało zesłane” odnosi się tylko do Koranu, są uczeni, którzy twierdzą, że obejmuje on również Sunnę. Na przykład Elmalılı, komentując ten werset, napisał: „On, czyli Koran lub jego mowa, jest tylko objawieniem. Inaczej nie można tego powiedzieć. Jest tylko objawiany”, wskazując w ten sposób, że również Sunna była objawiona. (Yazır, Hak Dini VII, 457); por. Al-Kurtubi, Tafsir, XVII, 84-85; Aydınlı, Abdullah, Sünnetin Kaynağı Hakkında, Din Öğretimi dergisi, nr 37, Ankara, 1992, s. 48; Kırbaşoğlu, Sünnet, 236 i n.

2- Sura al-Baqara, 48; Sura Al-i Imran, 164.

3- Sura an-Nisa, 113; Sura al-Dżumu'a, 2.

4- Na temat tych, którzy twierdzą, że „Hikmet” (Mądrość) oznacza Sunnę, zob. Hasan al-Basri, Katada, Jahja ibn Kasir, (As-Sujuti, Miftahu’l-Dżanna, s. 23); Imam Asz-Szafi'i, Ar-Risala, 32, 78, 93.

5- Fakt, że Koran i Sunna są objawieniem, nasuwa pytanie o różnicę między nimi. Z tego wersetu wynika, że nie ma między nimi różnicy co do istoty. Jednak jedno jest „objawieniem recytowanym” (łahj matlułł), a drugie „objawieniem nie-recytowanym” (łahj ghajr matlułł). As-Sujuti podsumowuje to w następujący sposób: Słowo Boże dzieli się na dwie części. Allah mówi do Dżibrila: „Powiedz Prorokowi, że Allah nakazuje ci to i to”. Dżibril rozumie boski zamysł i przekazuje go Prorokowi. Jest to podobne do sytuacji, gdy władca wysyła zaufanego posłańca do swoich poddanych, a poseł przekazuje wolę władcy własnymi słowami. W drugim przypadku Allah mówi do Dżibrila: „Idź do Proroka i przeczytaj mu tę księgę”. A on czyta mu ją dosłownie, litera po literze. Objawienie Koranu jest podobne do drugiego przypadku, a objawienie Sunny do pierwszego. Dlatego też mówi się, że dozwolone jest przekazywanie Sunny pod względem znaczenia. As-Sujuti, al-Itkan, I, 45; Zob. Subhi as-Salih, Hadis İlimleri, s. 261-262; Karaman, Hadis Usulü, s. 9-10.

6- Sura al-Anfal, 7.

7- Sura at-Tahrim, 3.

8- Na początku hadisu znajduje się informacja, że nadejdą ludzie, którzy będą mówić: „Bierzemy to, co znajdujemy w Koranie, a tego, czego w nim nie ma, nie bierzemy”, a następnie stwierdzenie, że została dana również Sunna, co jest ważne z perspektywy naszego tematu. Zob. Abu Dałud, Sunna, 6.

9- Te hadisy, określane jako kudsi, ilahi lub rabbani, są przypisywane Allahowi (c.c). Istnieją różne poglądy: że zarówno ich forma słowna, jak i znaczenie pochodzą od Allaha; lub że, podobnie jak inne hadisy, ich znaczenie pochodzi od Allaha, a forma słowna od Proroka, ale są tak określane, aby zwrócić uwagę ummy. Zob. Al-Hadis ła’l-Muhaddisun, s. 18; Kałaidu’t-Tahdis, s. 64 i n.

10- Zob. Buchari, Iman, 37; Muslim, Iman, 1; Abu Dałud, Sunna, 16; Tirmizi, Iman, 4.

11- Muslim, Dżanna, 63-64; Zob. Aydınlı, Sünnetin Kaynağı, s. 50-51; Toksarı, Sünnet, s. 98-99; Abu Dałud, Adab, 48.

12- Muslim, Iman, 32-36; Zob. al-Munałi, Fajdu’l-Kadir, VI, 289-290.

13- Przykłady zob. Muslim, Dżanaiz, 1; Tirmizi, Imam, 18; Dżihad, 32.

14- Chociaż niektórzy badacze twierdzą, że hadisy, w których pojawia się słowo „objawienie”, nie mogą stanowić dowodu na to, że hadisy ogólnie były objawiane, ponieważ były przekazywane co do znaczenia (Erul, Bünyamin, İslamiyat, t. 1, s. 1, s. 55 i n.), to w innym artykule ten sam autor stwierdza: „Nie jest możliwe, abyśmy powiedzieli, że Wszechmogący Allah nie komunikował się z Czcigodnym Prorokiem poza Koranem”, i mówi, że Wysłannik Allaha miał za zadanie przekazywać, nauczać, oczyszczać i wyjaśniać. Twierdzi jednak, że właściwsze byłoby nazywanie tego „Hikmet” (Mądrością). (Erul, Bünyamin, İslamiyat, t. III, s. 1, s. 184).

15- Muslim, Hadżdż, 34.

16- Buchari, Nikah, 108.

17- Kolejno zob. As-Sujuti, Miftah, 29; Musnad, II, 85, 160; Buchari, Adab, 28; Muslim, 1, 140; Abu Dałud, Manasik, 24, 27; Tirmizi, Hadżdż, 14; Abu Dałud, Salat, 2; Buchari, Badu’l-Chalk, 6; Abu Dałud, Sunna, 9; Musnad, I, 191; Ibn Hiszam, Sira, III, 101-102.

18- As-Sujuti, Miftah, 29.

19- Abdulghani Abdulchalik, Hudżdża, 337; Mówi się, że istnieje konsensus (idżma) co do tego, że Sunna opiera się na objawieniu. Zob. tamże, s. 338; Przekazuje się również, że Hasan ibn Atijja powiedział, iż Sunna, podobnie jak Koran, opiera się na objawieniu. Darimi, Mukaddima, 49.

20- Imam Asz-Szafi'i, który mówi, że „objawienie recytowane” (łahj matlułł) to Koran, a „objawienie nie-recytowane” (łahj ghajri matlułł) to Sunna, twierdzi, że Sunna jest „mądrością” (hikmet) wspomnianą w Koranie. (Ar-Risala, 3-4, 10; al-Umm, V, 127, 128).

21- Ibn Hazm, al-Ihkam, 93; por. Kırbaşoğlu, Sünnet, s. 260-261.

22- Al-Ghazali, Mustasfa, I, 83; Na temat tego, że Al-Chattabi podzielał ten pogląd, zob. Al-Chattabi, Ma'alimu’s-Sunan, V, 10.

23- Çakan, İ. Lütfi, Hadislerde Görülen İhtilaflar ve Çözüm Yolları, Stambuł, 1982, s. 96.

24- Hadis stwierdzający, że kobieta nie może być poślubiona jednocześnie ze swoją ciotką ze strony matki i ojca, należy do tej kategorii. Buchari, Nikah, 27; Muslim, Nikah, 37-38.

25- Jako przykład podaje pozwolenie udzielone przez Proroka Abd ar-Rahmanowi ibn Aufowi (r.a) na noszenie jedwabnych ubrań z powodu choroby, mimo że jest to zakazane. Zob. Buchari, Dżihad, 91; Libas, 29; Muslim, Libas, 24-26.

26- Ibn Kutajba, Abu Muh. Abdullah, Ta’łilu Muchtalifi’l-Hadis, Bejrut, 1972, s. 196 i n.

27- Wyrażenia takie jak „Duch Święty tchnął w moje serce” należą do tej kategorii objawienia. Ibn Madża, Tidżarat, 2; Bajhaki, Sunan, VII, 76; As-Sujuti, Miftah, 30.

28- As-Sarachsi, Szamsuddin, Usulu’s-Sarachsi, Bejrut, 1973, II, 90-96.

29- Asz-Szatibi, Mułafakat, IV, 19; Podobne poglądy zob. Abdulghani, Hudżdża, s. 334 i n.

30- Zob. Aydınlı, Istılah, 148; Zob. również Buchari, I’tisam, 24.

31- Isma, jedna z cech proroków, oznacza, że są oni wolni od niewiary, nieznajomości Boga, kłamstwa, błędu, pomyłki, zaniedbania, nieznajomości szczegółów szariatu i są od nich chronieni. Oznacza również, że niemożliwe jest, aby trwali w błędzie. Zob. Al-Ghazali, Mustasfa, II, 212-214; As-Sabuni, Maturidijja Aka’idi, tłum. Bekir Topaloğlu, Ankara, 1979, s. 212-212; Yazır, Hak Dini, IX, 6357; Abdulghani, Hudżdża, 108 i n.

32- As-Sarachsi, Usul, II, 68.

33- As-Sabuni, Maturidijja, 121; Abdulghani, Hudżdża, s. 222; Na temat poglądu Ibn Tajmijji, że prorocy nie są pozostawiani w błędzie, zob. Abduldżalil Isa, Idżtihadu’r-Rasul, Egipt, b.d., s. 33.

34- Na temat ochrony go (a.s.m) przez Allaha Wszechmogącego przed nieczystościami Dżahilijji, zob. Ibn Sa’d, Tabakat, I, 121; Abu Nuajm, Dala’il, I, 129; Bajhaki, Dala’il, I, 313.

35- Abu Nuajm, Dala’il, I, 147; Zob. również Buchari, I, 96; Muslim, I, 268; Bajhaki, Dala’il, I, 313-314.

36- Zob. At-Tabari, Tarich, II, 196; Abu Nuajm, Dala’il, I, 143; Bajhaki, Dala’il, I, 315; Pewnego razu siłą zabrano go (a.s.m) na zabawę, ale zniknął, a gdy się pojawił, powiedział: „Biały i wysoki mężczyzna powiedział mi: «O Muhammadzie! Strzeż się, byś nie dotknął tego bożka, wracaj»”. Por. Musnad, II, 68-69; Köksal, İslam Tarihi, II, 117-121.

37- Szerzej na ten temat zob. As-Sarachsi, Usul, II, 91; Al-Ghazali, Mustasfa, II, 214; As-Sabuni, Maturidijja, s. 121; Abdulghani, Hudżdża, 221-222; Abduldżalil Isa, Idżtihad, s. 31-33; Çakan, İhtilaflar, s. 96, 113; Erdoğan, Sünnet, 192 i n.

38- Sura al-Kijama, 16-17.

39- Kolejno zob. Sura al-Ghaszija, 21-22; Sura Hud, 12; Sura al-Kahf, 23; Sura al-Kasas, 56; Sura Junus, 99; Sura asz-Szu'ara, 3.

40- Sura at-Tauba, 113.

41- Tirmizi, Tafsir, sura 3/12; Sura Al-i Imran, 128; Abduldżalil Isa, Idżtihad, s. 95.

42- Organy Czcigodnego Hamzy, takie jak uszy i nos, zostały odcięte, a wątroba wyrwana. Ibn Hiszam, Sira, III, 101-103. Werset na ten temat zob. Sura an-Nahl, 126-127.

43- Sura al-Anfal, 67-68. Zob. Abdulghani, Hudżdża, 185.

44- Sura at-Tauba, 88, 84; Zob. Ibn Kasir, Tafsir, II, 378; Abduldżalil Isa, s. 105.

45- Sura at-Tahrim, 1-2.

46- Zob. Abduldżalil Isa, Idżtihad, s. 59-66.

47- Zob. As-Sarachsi, II, 90-91; At-Tahanałi, Muh. Ali b. Ali, Kaszfu Istilahati’l-Funun, Stambuł, 1984, II, 1523.

Poznaj Islam