Jakie są prawa kobiety w Islamie? Co można odpowiedzieć na zarzuty, że Islam nakłada na kobiety ucisk i ograniczenia?

Drogi Bracie / Droga Siostro,

W czasach przedislamskich (dżahilijja - okres ignorancji, nieświadomości) kobieta nie była nawet uznawana za pełnowartościowego człowieka. Religia Islamu wyniosła kobietę do należnej jej pozycji. Wolność nie polega na życiu według zachcianek własnej duszy i szatana. Prawdziwa wolność to życie zgodne z wolą Stwórcy. Ten bowiem, kto nie podąża za wolą Allaha, podąża za wolą swojej duszy lub szatana.

Postarajmy się krótko wyjaśnić ogólne prawa kobiety:

"A kiedy zwiastuje się któremuś z nich córkę, to jego oblicze czernieje i jest pełen stłumionego gniewu..." (Sura An-Nahl, 16:58)

W tym wersecie Allah (dżalla dżalaluhu – zmanifestował się Jego majestat) opisuje i potępia stosunek ludzi z okresu dżahilijji do kobiet. Tymczasem:

"On daje, komu chce, córki, i daje, komu chce, synów. Albo daje im i synów, i córki. A kogo chce, czyni bezpłodnym." (Sura Asz-Szura, 42:49)

Kobieta rodzi się tak samo jak mężczyzna, jest takim samym ludzkim dzieckiem. Rodzice ponoszą odpowiedzialność, jeśli czynią między nimi różnicę w okazywaniu czułości czy wręczaniu prezentów. Zlekceważyliby w ten sposób testament naszego Proroka (alejhissalatu łassalam – Pokój i błogosławieństwo niech będzie z nim) i zasłużyliby na pozbawienie jego wstawiennictwa. Wiedząc, że uczucia z czasów dżahilijji mogą od czasu do czasu odżywać w ludziach, Wysłannik Allaha (alejhissalatu łassalam) szczególnie podkreślał edukację córek i ogłosił, że:

"Ojciec, który wychowa trzy, dwie, a nawet jedną córkę, chroniąc jej prawa, będzie w Raju." (Ibn Madżah, Adab 3)

Z okazji narodzin dziewczynki, podobnie jak chłopca, składa się w ofierze zwierzę jako wyraz wdzięczności, co nazywa się Aqiqa. Nadaje się jej piękne imię i zapewnia obowiązkową edukację. Niezbędną wiedzę na temat płciowości otrzymuje od matki. Żaden tekst w Koranie, ani w Sunnie (tradycja Proroka) zachęcający do zdobywania wiedzy nie wyklucza z tego kobiet. Przeciwnie, wiedząc, że mogą być zaniedbywane, nasz Prorok (alejhissalatu łassalam) szczególnie zalecał edukację kobietom i nakazał chronić ich prawa. W jego czasach wyrastały kobiety, które osiągały stopień mudżtahida (uczonej zdolnej do samodzielnej interpretacji prawa islamskiego). Przykładem jest żona Wysłannika Allaha (alejhissalatu łassalam), nasza matka Aisza (niech Bóg będzie z niej zadowolony).

Kobieta, wychowywana bez jakiejkolwiek dyskryminacji w stosunku do mężczyzny, dochodzi do wieku małżeńskiego. Ma prawo, a jest to również zgodne z Sunną, zobaczyć kandydata na męża. Jeśli jej się nie spodoba, odrzuca go, a nalegania opiekunów (łali) czy kandydata niczego nie zmieniają.

Wychodząc za mąż, kobieta ma silną pozycję. Otrzymuje od kandydata na męża mahr (obowiązkowy dar ślubny) w wysokości, jakiej zażąda. Mahr jest jej najbardziej naturalnym prawem, określonym przez Allaha, i jest to dla niej zagwarantowane. Może nim dysponować w granicach prawa, całkowicie według własnej woli. Swój mahr lub inny majątek może przeznaczyć na cele charytatywne, zainwestować w działalność gospodarczą, zakładać firmy, stawać się udziałowcem spółek poprzez akcje, zarabiać i wydawać zarobione pieniądze, gdzie tylko zechce. Jej zabezpieczenie społeczne jest bowiem zagwarantowane poprzez małżeństwo. Wszystkie niezbędne wydatki na dom i na nią samą spoczywają na barkach mężczyzny. Mężczyzna nie może jej powiedzieć:

„Kup sobie ubrania czy kosmetyki za własne pieniądze”.

Jest zobowiązany zapewnić jej utrzymanie na miarę swoich możliwości finansowych. Jeśli nie jest w stanie tego zrobić, nie może się ożenić. Jeśli przestaje to robić po ślubie, prośba kobiety o rozwód zostaje rozpatrzona pozytywnie.

Mąż nie może jej poniżać, ale musi pamiętać, że jest jego towarzyszką życia. Nie może jej zostawiać samej w domu w gniewie.

Prorok Muhammad (Pokój z nim) powiedział:

"Najlepszy z mężczyzn to ten, który najlepiej traktuje swoją żonę." (zob. Buchari, Nikah 43; Muslim, Fada'il 68)

Do obowiązków męża należy żartowanie z żoną w domu, zabawianie jej i sprawianie jej radości.

Mężczyzna nie może bić żony z błahych powodów, chyba że kobieta jawnie łamie swoje obowiązki i buntuje się. (W kwestii bicia żony można odnieść się do wersetu 4:34 sury An-Nisa i jego komentarzy (tafsir). Przykładowo: zob. Ibn Kathir IV/257; Kurtubi VI/170,172,173; Elmalılı IV/1351; Abu Dawud, Manasik 56; Ibn Madżah, Manasik 84; Muslim, Hajj 147; Tirmizi, Rada' 11; Halabi Saghir s. 395; Halabi Kabir s. 621; Canan, Terbiye s. 391). Nie może nękać żony nagłymi najściami z powodu zazdrości czy podejrzeń wynikających z jego własnych niepewności. Nasz Prorok (alejhissalatu łassalam) w jednym z hadisów zabronił mężczyźnie, który był długo z dala od rodziny, wracać do domu nagle w nocy bez uprzedzenia. Powodem było to, by żona miała czas przygotować się na jego powrót: ogolić pachy i okolice intymne, uczesać się i upiększyć. Znaczenie jednego z hadisów na ten temat jest następujące:

"Gdy wracasz (z daleka) w nocy, nie wchodź do żony, aby mogła użyć ostrza i się ogolić oraz uczesać, jeśli jest w nieładzie (aby przygotowała się na twój powrót)." (Buchari, Nikah 121,122; Muslim, Rada' 58, Imarah 181,182; Darimi, Nikah 32, Dżihad 163; Musnad III/298)

Komentatorzy hadisów wskazują również, że nagłe wejście do domu w nocy mogłoby być odebrane jako wyraz podejrzeń o zdradę ze strony żony.

Mąż ma również obowiązek zaspokojenia seksualnego żony. Nasz Prorok (alejhissalatu łassalam) przyrównał mężczyzn, którzy po zaspokojeniu siebie natychmiast odwracają się od żony, nie myśląc o niej, do kogutów, czyli zwierząt, i zalecił, aby nie przechodzić do stosunku seksualnego bez gry wstępnej, pieszczot i pocałunków. (Deylemi, za: Ghazali, Ihya II/52; zob. także Suyuti, al-Jami' as-Saghir VI/323). Mężczyzna może bowiem podniecić się samym patrzeniem, podczas gdy kobieta staje się gotowa na stosunek dopiero po dłuższej grze wstępnej. Dobry mąż to ten, który potrafi przygotować do tego żonę i zaspokoić ją tak, jak zaspokaja siebie. Mężczyźni, którzy w relacji seksualnej myślą tylko o sobie, nie powinni zapominać, że krzywdzą swoją partnerkę i czerpią przyjemność z zadawania jej cierpienia.

Kobieta ma prawo do rozwodu, jeśli w ciągu roku od ślubu mąż nie był w stanie odbyć z nią stosunku seksualnego. Kobieta może odmówić oddania się mężowi, dopóki nie otrzyma swojego mahru w całości.

Podobnie jak utrzymanie, koszty leczenia i lekarstw żony również należą do obowiązków męża. Jeśli kobieta nie potrafi piec chleba, mąż jest zobowiązany kupować gotowy. Jeśli chce, aby się stroiła, koszty kosmetyków i perfum ponosi mąż. Dwa komplety ubrań rocznie, letni i zimowy, należą się od męża. W przypadku sporu, jakość ubrań określają lokalne władze. Gdy mąż wyjeżdża w podróż, kobieta może zażądać od niego poręczyciela na poczet swojego utrzymania na czas jego nieobecności. Jeśli w dniach menstruacji chce spać osobno, ma prawo zażądać oddzielnego łóżka.

W zależności od swojej pozycji społecznej, kobieta może zażądać od męża służącej. Wynagrodzenie służącej pokrywa mąż. Poza pracami domowymi, których niewykonywanie przez kobiety jest zgodnie ze zwyczajem uznawane za naganne, kobieta nie jest zobowiązana do wykonywania żadnych innych prac.

W razie potrzeby, małżonkowie uzgadniają miesięczną kwotę na utrzymanie. Jeśli kobieta uzna, że jest niewystarczająca, może poprosić o jej zwiększenie. Jeśli mąż się nie zgodzi, żona może zwrócić się do sądu.

Jeśli kobieta nie życzy sobie mieszkać z krewnymi męża, jest on zobowiązany zapewnić jej oddzielne mieszkanie. Jako uzasadnienie podaje się, że obecność innych osób mogłaby przeszkadzać w swobodnym okazywaniu sobie czułości i pożyciu małżeńskim. Z tego samego powodu kobieta ma prawo zażądać osobnych pokoi dla dzieci, z wyjątkiem tych, które są zbyt małe, by rozumieć relacje intymne.

Kobieta ma prawo raz w tygodniu odwiedzić swoich rodziców, a mąż nie może jej w tym przeszkodzić.

Kobieta ma prawo do pracy w zakresie tego, co jest prawnie dozwolone, pod warunkiem, że nie narusza to praw jej męża.

Jeśli z powodu menstruacji lub okresu poporodowego kobieta chce udać się do publicznej łaźni, opłatę za to ponosi mąż. Jednakże, jeśli wiadomo, że w danej łaźni nie przestrzega się zasady zakrywania miejsc intymnych, kobieta nie powinna tam iść.

Mężczyzna jest zobowiązany do zapewnienia wszelkiego utrzymania swojej żonie, z którą się rozwiódł, przez cały okres oczekiwania, niezależnie od tego, czy był to rozwód odwołalny, czy nieodwołalny.

Powyższe punkty to zaledwie kilka przykładów z tematów omawianych we wszystkich księgach prawa islamskiego, gdy wymienia się prawa kobiety wobec mężczyzny. Nie są to jedynie zalecenia, lecz prawnie usankcjonowane prawa, które podlegają egzekucji. Jeśli w regionie Morza Czarnego, w Anatolii czy gdziekolwiek indziej kobiety są zmuszane do pracy i przytłaczane ciężkimi zadaniami, które normalnie mógłby wykonać tylko mężczyzna, wina za to nie leży po stronie Islamu, lecz tych, którzy usunęli Islam z życia tych kobiet.

Większość uczonych islamskich stwierdziła, że w przypadku wyborów kobieta ma prawo do głosowania. Nie ma bowiem żadnego dowodu, który by jej tego prawa odmawiał. Co więcej, głosowanie jest formą przymierza wierności. Nasz Prorok (alejhissalatu łassalam) przyjmował przymierze wierności również od kobiet (zob. Sura Al-Mumtahana, 60:12 i jej komentarze). Po śmierci Omara (radijallahu anhu – Bóg z niego rad), w kwestii wyboru następnego kalifa, zasięgano opinii wszystkich, włączając w to nawet niezamężne młode dziewczęta. [zob. Muhammed Hamidullah, Islâm Müesseselerine Giriş, Stambuł 1981, s. 112 (cytat za Ibn Kathirem)]

Wreszcie, gdy kobieta umiera, koszt jej całunu również ponosi mąż. (W celu szerszego omówienia tych punktów, które przedstawiliśmy w skrócie, zob. Ibn Abidin, Radd al-Muhtar, Egipt 1380 (1960), III/571. Zobacz także działy dotyczące utrzymania we wszystkich księgach prawodawstwa islamskiego, a w szczególności Sarakhsi, Mabsut V/180).

Jak widać, kobieta jest osobą, która nie ma żadnych zmartwień ani trosk związanych z utrzymaniem, co oznacza, że posiada pełne zabezpieczenie społeczne. A wszystkie te prawa, w przypadku sporu, są prawnie egzekwowalne na mocy decyzji sądu. W Islamie mąż i żona nie są dwoma wrogimi obozami, które nieustannie walczą o swoje prawa. Są dwiema połówkami jednej całości, które się uzupełniają, pomagają sobie, wspierają się i stanowią dla siebie źródło spokoju i siły moralnej. Tak samo nasz Prorok (alejhissalatu łassalam) pomagał w pracach domowych oraz podzielił obowiązki między Alim (Bóg z niego rad), a jego żoną Fatimą (Bóg z niej rad).

KOBIETA W RODZINIE

Islam głosi, że pod względem aktu stworzenia kobieta i mężczyzna są sobie równi:

"O ludzie! Zaprawdę, My stworzyliśmy was z mężczyzny i kobiety..." (Sura Al-Hudżurat, 49:13).

Religia Islamu oświadcza również, że nie ma rozróżnienia pomiędzy kobietą i mężczyzną, a w narodzinach, śmierci i życiu pośmiertnym żadna z płci nie ma wyższości nad drugą. Każdy człowiek bowiem stanie przed Allahem sam, bez pomocników, i sam zda rachunek ze swoich czynów (Sura Marjam, 19:93). Wierzące kobiety, które postępują sprawiedliwie i nie schodzą z drogi Allaha, są w Koranie wymieniane wśród tych, którzy „będą wieść wieczne życie w Raju” (Sura An-Nahl, 16:97).

Różnice między kobietą, a mężczyzną wynikają z ich fizjologii, przy czym podkreśla się, że kobiety są istotami delikatniejszymi i bardziej wrażliwymi. Z tego powodu w życiu jednostki i społeczeństwa obserwuje się różnice w funkcjach obu płci, co w rzeczywistości ma na celu ochronę kobiety. Religia Islamu ani nie poniżyła kobiety, jak to miało miejsce w wierzeniach czasów przedislamskich, ani nie narzuciła matriarchalnego modelu życia rodzinnego. Nakreśliła taki model rodziny, w którym wszyscy jej członkowie mają odrębne obowiązki, a w ich wypełnianiu absolutnie nie ma miejsca na niesprawiedliwość wobec siebie. Wprowadzając innowacje w życiu rodzinnym, Islam przyjął model o przełomowym charakterze w dziedzinie sprawiedliwości, eliminując wszelkie zachowania, które mogłyby stanowić element ucisku i szkodzić rodzinie, zarówno ze strony mężczyzny, jak i kobiety.

Islam powierzył rolę głowy rodziny mężczyźnie.

"Mężczyźni są opiekunami kobiet, ponieważ Allah dał jednym wyższość nad drugimi i ponieważ oni wydają ze swojego majątku..." (Sura An-Nisa, 4:34).

W innym wersecie Allah Wszechmogący, powierzając mężczyźnie rolę głowy rodziny, mówi:

"...One (kobiety) mają takie same prawa jak i obowiązki, zgodnie z tym, co jest słuszne. Mężczyźni jednak mają nad nimi wyższy stopień. Allah jest potężny, mądry." (Sura Al-Baqara, 2/228)

Rola mężczyzny jako głowy rodziny wiąże się z ogromną odpowiedzialnością, ponieważ obejmuje obowiązek zaspokajania potrzeb rodziny i ochrony jej przed wszelkimi zewnętrznymi wpływami. W zamian za to mężczyzna w rodzinie nie może ingerować w osobisty majątek kobiety, ani nakładać na nią pewnych ciężarów. Kobieta może nawet zażądać od męża opiekunki do dziecka, jeśli nie chce się nim zajmować, i może nie wykonywać prac domowych. Mimo to, tego rodzaju prace i obowiązki domowe są wskaźnikiem pobożności (taqła) kobiety, dlatego były one zachęcane przez naszego Proroka (Pokój z nim). Kobieta została zobowiązana do posłuszeństwa mężowi w sprawach zgodnych z prawem (Abu Dawud, Nikah, 40).

Trwałość życia rodzinnego w Islamie jest możliwa dzięki wzajemnemu poszanowaniu praw.

Prorok Muhammad (alejhissalatu łassalam) powiedział:

"Macie prawa wobec waszych żon, a wasze żony mają prawa wobec was." (Tirmizi, Rada', 11).

W kontekście wzajemnych praw, poddanie i posłuszeństwo kobiety oznacza wypełnianie jej obowiązków wobec męża w granicach tego, co jest prawnie dozwolone.

PRAWA KOBIETY WOBEC MĘŻA

Mężczyzna jest odpowiedzialny za utrzymanie rodziny, musi zaspokajać materialne potrzeby kobiety, czyniąc to w ramach zasad Islamu (Sura An-Nisa, 4/34) oraz jest zobowiązany do dobrego traktowania żony i ochrony jej praw:

"...Obchodźcie się z nimi w sposób uprzejmy. A jeśli czujecie do nich wstręt, to być może czujecie wstręt do czegoś, w czym Allah umieścił wielkie dobro." (Sura An-Nisa, 4/19).

Islam, przede wszystkim, zabrania nadużywania władzy „zarządzania rodziną i bycia jej głową”, która została powierzona mężczyźnie. Celem tego jest ochrona porządku rodzinnego. Z tego punktu widzenia, wykorzystywanie tego przywileju przez mężczyznę w sposób tyrański wobec kobiety jest niedozwolone. Tylko na gruncie uprzejmości stosunki między kobietą a mężczyzną mogą przebiegać w normalny sposób.

Islam pozwala kobiecie na wykorzystywanie swoich talentów i kompetencji w relacjach społecznych w maksymalnym możliwym stopniu (w granicach prawa). W tej społecznej sferze daje jej również wolność do pracy, podejmowania działań i zdobywania wiedzy, aby mogła w jak najlepszy sposób pomagać muzułmanom (Buchari, Ilm, 36; Ibrahim Dżamal, Müslüman Kadının Fıkıh Kitabı, tłum. Beşir Eryarsoy, Stambuł 1987, s. 483 i nast.).

"Kobieta jest jak krzywe żebro. Jeśli zechcesz je wyprostować, złamiesz je. Jeśli chcesz być z nią szczęśliwy, zaakceptuj ją z tą krzywizną." (Buchari, Nikah, 79).

"Najlepszy z was to ten, który jest najlepszy dla swojej żony." (Tirmizi, Rada', 11; Ibn Madżah, Nikah, 50).

Z tych hadisów dowiadujemy się, że nasz Prorok (alejhissalatu łassalam) nieustannie upominał muzułmanów w kwestii kobiet i zalecał dobre ich traktowanie. Kobiety się nie bije, udziela się jej rad. Jedynie w sytuacji, gdy kobieta buntuje się, nie słucha męża w ramach zasad islamskich, przebywa z osobami, które nie są jej mahram (bliskimi krewnymi, zaakceptowanymi przez męża przyjaciółmi), marnotrawi majątek męża i wynosi na zewnątrz tajemnice rodzinne, najpierw udziela się jej upomnienia. Jeśli to nie skutkuje, upomnienie można zintensyfikować. Jeśli i to nie przynosi rezultatu, w zależności od sytuacji, można ją lekko uderzyć (Sura An-Nisa, 4:34). Jednakże, jeśli i to nie przynosi skutku, nie należy jej już bić.

PRAWA MĘŻA WOBEC ŻONY:

"Mężczyźni są opiekunami kobiet, ponieważ Allah dał jednym wyższość nad drugimi i ponieważ mężczyźni wydają (na kobiety) ze swojego majątku." (Sura An-Nisa, 4:34).

"Dobre kobiety to te, które są posłuszne z oddaniem i które w nieobecności mężów strzegą tego, co Allah nakazał strzec..." (Sura An-Nisa, 4:34).

Kobiety powinny być posłuszne i pełne szacunku wobec swoich mężów, aby mąż mógł należycie wypełniać swoje obowiązki w rodzinie. Kobieta jest zobowiązana do posłuszeństwa mężowi w granicach prawa. Ponadto, wykonywanie prac domowych i wychowywanie dzieci to czyny, które zwiększają bogobojność (taqła) kobiety. Islam bowiem nie nałożył na kobietę takiego obowiązku, lecz zachęcał do tego, informując, że w ten sposób zdobędzie zadowolenie Allaha.

Mężczyźni mają przewagę nad kobietami ze względu na pewne naturalne cechy i siłę, których kobiety nie posiadają. Nie oznacza to jednak, że są oni wyżsi pod względem godności i cnoty (Mawdudi, Tafhimu'l Kur'an, I, Stambuł 1986, s. 317, 318).

Wysłannik Allaha (alejhissalatu łassalam – Pokój i błogosławieństwo Allaha z nim) powiedział:

"Jeśli kobieta odprawia pięć razy dziennie modlitwę, pości przez miesiąc w roku, strzeże swojej czystości i jest posłuszna mężowi, bramy Raju stoją przed nią otworem." (Buchari, Miskat, II/202).

Jednakże posłuszeństwo, o którym tu mowa, musi mieścić się w ramach nakazów Allaha. Jeśli mąż lekceważy te nakazy, kobieta nie jest zobowiązana do posłuszeństwa mu. Ponieważ posłuszeństwo Allahowi jest nadrzędne wobec posłuszeństwa mężowi.

Wzajemne zaspokojenie w rodzinie jest niezbędną potrzebą, dlatego żadna ze stron nie powinna tego lekceważyć. W normalnych warunkach kobieta powinna być świadoma potrzeb męża i okazywać mu szacunek. Islam głosi, że pod względem aktu stworzenia kobieta i mężczyzna są równi. Równość ta dotyczy również kar doczesnych. Kary za przestępstwa popełnione przeciwko kobiecie są takie same jak za przestępstwa popełnione przeciwko mężczyźnie. Fakt, że w dziedziczeniu kobieta otrzymuje połowę tego, co mężczyzna, nie jest działaniem poniżającym kobietę, ani przejawem nierówności. Kiedy zrozumiemy spojrzenie Islamu na kobietę, obowiązek mężczyzny do zarządzania jej sprawami, powierzenie jej opiekunowi (łali) obowiązku ponoszenia kosztów przed jej ślubem, a następnie nałożenie tego obowiązku na jej męża po ślubie, staje się jasne, jaka mądrość Boża za tym stoi.

Kobieta ma pełną swobodę w dysponowaniu odziedziczonym majątkiem i nie musi wydawać z niego nic na rzecz męża, chyba że czyni to z własnej, nieprzymuszonej woli. Mężczyzna natomiast w każdej sytuacji jest zobowiązany do ponoszenia kosztów. W ten sposób kobieta, choć otrzymuje spadek, może go w ogóle nie wydać (Ibrahim Dżamal, dz. cyt., s. 485).

Allah Wszechmogący stworzył kobietę jako panią domu. Tak jak mężczyzna jest odpowiedzialny za utrzymanie rodziny i zarabianie, tak kobieta jest odpowiedzialna za zarządzanie tym majątkiem w celu należytego prowadzenia domu. Kobieta jest bowiem "pasterką" domu swojego męża. Poza tym Islam nie nakłada na kobietę żadnych obowiązków poza domem. Koran w wersecie:

"I pozostawajcie w swoich domach..." (Sura Al-Ahzab, 33:33)

zachęca kobietę do przebywania w domu. Jednak w pewnych okolicznościach wyjście kobiety z domu może być konieczne. Na przykład: brak mężczyzny, który mógłby zająć się jej sprawami, konieczność pracy zarobkowej z powodu trudnej sytuacji materialnej rodziny, trudności finansowe męża, jego choroba lub niezdolność do zapewnienia utrzymania. W takich przypadkach prawo islamskie przewiduje elastyczność i wyjście z sytuacji.

"Allah pozwolił wam, kobietom, wychodzić na zewnątrz w razie potrzeby." (Buchari-Muslim).

Mimo wszystko, w dzisiejszych warunkach, muzułmanka, nawet jeśli przestrzega wszelkich zasad islamskich, na targu, na ulicy czy w pracy nie jest w stanie w pełni uchronić się przed spojrzeniami złych ludzi. Dlatego, nawet jeśli warunki życia są trudne, kobiety powinny trzymać się z dala od ulic.

Islam, powierzając kobiecie obowiązki w domu, rozwiązuje problem jej zatrudnienia. Jednocześnie ratuje ludzką duszę, błądzącą pomiędzy skrajnościami: surowej izolacji płci, a zupełnym brakiem zasad.

Źródła:

• Seyyid Qutb, İslâm Kapitalizm Çatışması (Konflikt islamu z kapitalizmem), Stambuł 1988, s. 129;
• Said Hawwa, İslâm, tłum. Said Şimşek, Ankara, s. 197 i nast.;
• Mustafa Sibai, Kadının Yeri (Miejsce kobiety), Stambuł 1988, s. 57 i nast.;
• Abdullah Nasuh Ulvan, İslâmda Aile Eğitimi (Edukacja rodzinna w islamie), I, s. 221 i nast.;
• Ömer Ferruh, İslâm Aile Hukuku (Islamskie prawo rodzinne), tłum. Yusuf Ziya Kavakcı, Stambuł 1976, s. 228 i nast.;
• Hz. Peygamber ve Aile Hayatı (Prorok i życie rodzinne), Praca zbiorowa, Stambuł 1989, s. 171 i nast.;
• M. Ali Haşimi, Kur'an ve Sünnette Müslüman Şahsiyeti (Osobowość muzułmanina w Koranie i Sunnie), tłum. Resul Tosun, Stambuł 1988, s. 63 i nast.
• (Encyklopedia Islamska Şamil, Hasło: Kobieta)

Poznaj Islam