Słowo kafir (kafir) jest terminem określającym osobę, która zaprzecza Islamowi, okazuje niewdzięczność za otrzymane dobrodziejstwa, oddala się, unika lub „przykrywa” prawdę. W terminologii religijnej odnosi się do tych, którzy nie posiadają wiary (iman).
Kafirem nazywa się również osoby, które odrzucają Islam, Koran oraz Proroka Muhammada (sallallahu aleyhi wa sallam – pokój i błogosławieństwo Allaha z Nim). W wersecie, w którym Żydzi są wzywani do przyjęcia Islamu, powiedziano: „I wierzcie w to, co Ja zesłałem, potwierdzając prawdziwość tego, co wy posiadacie [Torę]. Nie bądźcie pierwszymi wśród niewierzących w to!...” (Sura Al-Baqarah, 2:41).
W wersetach koranicznych za kufr (kufyr – niewiarę) uznaje się nie tylko zaprzeczanie istnieniu Allaha, ale również przypisywanie Mu współtowarzyszy (szirk – szyrk, grzech politeizmu), wiarę, że posiada On syna, czy świadome zaprzeczanie jednemu z Jego atrybutów.
O tym, jak błędne wierzenia Żydów i Chrześcijan doprowadziły ich do stanu braku wiary, powiedziano:
„Są niewiernymi ci, którzy mówią: «Zaprawdę, Bóg to Mesjasz, syn Marii!» Powiedz [O Muhammadzie]: «A kto posiada moc, by sprzeciwić się Bogu, jeśliby On zechciał zniszczyć Mesjasza, syna Marii, jego matkę i wszystkich, którzy są na ziemi?» Do Allaha należy królestwo niebios i ziemi, i tego, co jest między nimi. On stwarza, co chce. Bóg jest nad każdą rzeczą wszechwładny!” (Sura Al-Ma'idah, 5:17).
„Są niewiernymi ci, którzy mówią: «Zaprawdę, Bóg to Mesjasz, syn Marii!» A Mesjasz powiedział: «O synowie Izraela! Czcijcie Allaha, mojego Pana i waszego Pana!» Zaprawdę, kto przypisuje Allahowi współtowarzyszy, temu Allah zabronił wejścia do Ogrodu [Raju].” (Sura Al-Ma'idah, 5:72).
„Są niewiernymi ci, którzy mówią: «Zaprawdę, Bóg jest trzecim z trzech!» A nie ma bóstwa, oprócz Boga Jedynego!” (Sura Al-Ma'idah, 5:73).
O tym, że wiara w bóstwa u Żydów i Chrześcijan jest jedynie naśladowaniem niewierzących, stwierdza się następująco:
„Żydzi powiedzieli: «Uzajr jest synem Allaha!» A chrześcijanie powiedzieli: «Mesjasz jest synem Allaha!» To są słowa wypowiedziane ich ustami, naśladują w ten sposób słowa tych, którzy byli niewierzący przed nimi.” (Sura At-Tawbah, 9:30).
W powyższych wersetach określono błędne przekonania i akty zaprzeczenia dotyczące Allaha Wszechmogącego, które prowadzą do kufru. Zgodnie z tym:
Zaprzeczanie istnieniu Allaha, przypisywanie Mu współtowarzyszy (szirk), wiara, że posiada On syna, lub świadome zaprzeczanie jednemu z Jego atrybutów, pogrąża człowieka w kufrze. Szirk jest największą formą kufru, ponieważ Allah nie ma sobie równych ani podobnych. W surze Al-Ikhlas, Bóg Wszechmogący definiuje Siebie w następujący sposób: „Mów: «On – Allah – jest Jeden, Allah – Wiekuisty! Nie zrodził i nie został zrodzony, i nikt nie jest Mu równy.»” (Sura Al-Ikhlas, 112:1-4). To, że szirk jest wyłączony z zakresu Bożego przebaczenia, zostało określone następująco: „Zaprawdę, Allah nie przebacza, jeśli dodaje się Mu współtowarzyszy, ale przebacza, komu chce, to, co jest mniejsze od tego. A kto dodaje Allahowi współtowarzyszy, ten wymyślił grzech ogromny.” (Sura An-Nisa, 4:48). Z drugiej strony, nie ma wątpliwości, że osoba, która porzuca szirk, okazuje skruchę (tawba) i prosi o przebaczenie (istighfar), umacniając swoją doktrynę (aqida), może dostąpić przebaczenia. Taka osoba bowiem, uwalniając się od miana „politeisty” (muszrik), jest uważana za wierzącego (mü'min).
Opisywanie Allaha Wszechmogącego w sposób niegodny Jego majestatu, drwienie z jednego z Jego imion lub nakazów, lekceważenie ich lub przypisywanie Allahowi niedoskonałości, wyprowadza człowieka poza granice religii (el-Fetâvâ'l-Hindiyye, Bulak 1310, II, 258).
Według Ebû Hanîfe (Abu Hanify, zm. 150/767), atrybuty Allaha Wszechmogącego są odwieczne (qadim, bez początku) i nie są stworzone (makhlūq), ani czymś, co pojawiło się później. Z tego powodu twierdzenie, że Jego atrybuty są stworzone, lub wątpienie w tej kwestii, wyprowadza człowieka z religii (Ali al-Qari, Szarh al-Fiqh al-Akbar, Egipt 1323 h., s. 22). Według Imama Asz-Szafi’i, Malika i Ahmeda ibn Hanbala, osoba, która zaprzecza wiedzy Allaha, staje się kafirem (Ibn Taymiyyah, Majmū' al-Fatāwā, Rijad 1381-1386 h., XXIII, s. 349). Z drugiej strony, w kufr popada również ten, kto traci nadzieję na miłosierdzie Allaha lub uważa się za bezpiecznego od Jego kary. Bóg Wszechmogący powiedział w Świętym Koranie: „Zaprawdę, nadzieję na miłosierdzie Allaha tracą tylko ludzie niewierni!” (Sura Yusuf, 12:87). „Powiedz: «O słudzy moi, którzy przekroczyliście granice przeciwko samym sobie, nie traćcie nadziei na miłosierdzie Allaha! Zaprawdę, Allah przebacza wszystkie grzechy. On jest Przebaczający, Litościwy!»” (Sura Az-Zumar, 39:53). „Czyż oni mogą czuć się bezpieczni przed podstępem Allaha? A czuje się bezpieczny przed podstępem Allaha tylko lud, który jest stratny.” (Sura Al-A'raf, 7:99).
Nawet osoba o tak błędnych poglądach, przyjmuje Islam, gdy szczerze wypowie słowa jedności Boga (Kalimat at-Tawhid) lub wyznania wiary (Kalimat asz-Szahada). Prorok (sallallahu aleyhi wa sallam) powiedział w jednym z hadisów: „Nakazano mi walczyć z ludźmi, dopóki nie powiedzą: Lā ilāha illallāh (Nie ma bóstwa oprócz Allaha). Gdy to powiedzą, ich krew i mienie są przeze mnie chronione, chyba że wynika to z prawa [Islamu]. A ich ostateczny rozrachunek należy do Allaha.” (asz-Szawkānī, Nayl al-Awtār, VII, 197 i nast.; az-Zajla’ī, Nasb ar-Rāyah, III, 379).
Całkowite odrzucenie instytucji proroctwa (nubuwwa) lub zaprzeczenie proroctwu któregokolwiek z proroków jest również aktem niewiary (kufr). Z tego powodu Żydzi, którzy akceptując innych proroków, nie uznali Proroka Isy (Hz. Isa, aleyhisselam – pokój z Nim) i Proroka Muhammada (Hz. Muhammed, aleyhisselam – pokój z Nim) za wysłanników Allaha, a także Chrześcijanie, którzy nie uznali proroctwa Proroka Muhammada (aleyhisselam), popadli w kufr (Alî el-Kârî, dz. cyt., s. 50; el-Fetâvâ'l Hindiyye, II, 263; el-Gazzâlî, el-Iqtisad, Egipt, b.d., s. 112).
Ci, którzy odrzucają instytucję proroctwa, nie wchodzą do Islamu jedynie przez wypowiedzenie formuły jedności Boga (Kalimat at-Tawhid), czyli „Nie ma bóstwa oprócz Allaha”. Muszą oni dodać również wyznanie wiary (Kalimat asz-Szahada), oznaczające: „Zaświadczam, że Muhammad jest sługą i wysłannikiem Allaha”. Natomiast wyznawcy innych religii, tacy jak Żydzi i Chrześcijanie, aby wejść do Islamu, oprócz szczerego wypowiedzenia wyznania wiary, muszą również zadeklarować, że zerwali wszelkie więzi ze swoją poprzednią religią. W przypadku takich osób stwierdzenia typu: „Jestem wierzącym (mü'min)”, „Jestem muzułmaninem”, „Uwierzyłem i wszedłem do Islamu” nie są wystarczające.
Mogliby oni bowiem wypowiadać te słowa, pozostając jednocześnie przy swojej dawnej religii. W takim przypadku powstałby typ człowieka będącego jednocześnie Żydem i muzułmaninem lub Chrześcijaninem i muzułmaninem, co jest niezgodne z istotą Islamu (el-Zuhaylî, el-Fıkhu'l-İslâmî ve Edilletüh, Damaszek, 1404/1984, VI, 427).
Przypisywanie boskości któremukolwiek z proroków również jest aktem kufru. Z tego powodu Chrześcijanie, którzy twierdzili, że Prorok Isa (aleyhisselam) jest Bogiem, zostali uznani za niewierzących (kafir) (zob. Sura Al-Ma'idah, 5:17, 72).
Zaprzeczenie całości Świętego Koranu, jednej jego surze, jednemu wersetowi, jednemu z jego przepisów, nakazów czy zakazów jest aktem kufru. Podobnie, kufrem jest odrzucenie jakiegokolwiek słowa, co do którego wszyscy uczeni są zgodni (idżma), że pochodzi z Koranu, lub odrzucenie sposobu recytacji ustalonego drogą masowego przekazu (tawatur), a także dodawanie czegokolwiek do Koranu. Drwienie ze Świętego Koranu, jego sury lub wersetu, lekceważenie go i umniejszanie jego wagi również należą do czynów, które wyprowadzają człowieka poza granice religii (Ali el-Kârî, dz. cyt., s. 151; el-Fetâvâ'l Hindiyye, II, 266; A. Saim Kılavuz, İman Küfür Sınırı, Stambuł 1982, s. 114-115).
W Islamie zasady wiary stanowią nierozerwalną całość. Odrzucenie którejkolwiek z nich jest równoznaczne z odrzuceniem całości. Nie jest możliwe kontynuowanie bycia muzułmaninem, dokonując rozróżnienia między Allahem a Jego Wysłannikiem, wierząc w jedną część Koranu, a odrzucając inną (zob. Sura Al-Baqarah, 2:85). W Świętym Koranie powiedziano:
„Zaprawdę, ci, którzy nie wierzą w Allaha i Jego posłańców i chcą uczynić rozróżnienie między Allahem a Jego posłańcami, i mówią: «Wierzymy w jednych, a nie wierzymy w innych», i chcą znaleźć drogę pośrednią – oni są niewiernymi naprawdę! A dla niewiernych przygotowaliśmy karę poniżającą.” (Sura An-Nisa, 4:150-151).
W tych wersetach Allah Wszechmogący grozi Żydom i Chrześcijanom, którzy zaprzeczają Jemu i Jego prorokom, ponieważ w kwestii wiary rozdzielają oni Allaha i Jego wysłanników. Wierzą w niektórych proroków, a innych nie uznają. Jest to postawa oparta jedynie na ślepym naśladowaniu przodków i emocjonalnym myśleniu, pozbawiona dowodów, wynikająca z zachcianek i namiętności. W rezultacie Żydzi nie uwierzyli w Proroka Isę (aleyhisselam) i Proroka Muhammada (aleyhisselam). Chrześcijanie z kolei nie zaakceptowali Proroka Muhammada (aleyhisselam), który przyszedł po nich. Tymczasem wiara w instytucję proroctwa wymaga wiary we wszystkich proroków, których Allah zesłał na ziemię (Ibn Kathir, Tafsir, Stambuł 1985, II, 396-397). W czasach nadejścia Islamu Żydzi mieszkający w regionie Hidżazu byli zazdrośni o posłannictwo Proroka Muhammada (aleyhisselam) jako wielkiego proroka, dlatego sprzeciwili się mu, uznali go za kłamcę, a w okresie medyńskim nawet z nim walczyli. Zostali jednak pokonani, a następnie wygnani z regionu Hidżazu. O ich wcześniejszych prześladowaniach, tyranii, a nawet zabójstwach proroków, Święty Koran wspomina w następujący sposób:
„I oto powiedzieliście: «O Mojżeszu! My nie możemy znieść jednego rodzaju pożywienia. Poproś więc dla nas swego Pana, aby On przygotował dla nas to, co wydaje ziemia: warzywa, ogórki, czosnek, soczewicę i cebulę.» On powiedział: «Czy chcecie zamienić to, co jest lepsze, na to, co jest gorsze? Uchodźcie więc do Egiptu, tam będziecie mieli to, o co prosicie.» I spadły na nich poniżenie i nędza, i zasłużyli oni na gniew Allaha. Stało się tak, ponieważ nie wierzyli w znaki Allaha i zabijali proroków (takich jak Zachariasz, Jan, Szu'ajb i inni) bez żadnego prawa. Stało się tak, ponieważ byli nieposłuszni i przekraczali granice.” (Sura Al-Baqarah, 2:61).
Wspólnota muzułmańska (Umma) wierzy we wszystkich proroków, których Allah Wszechmogący zesłał na ziemię, zarówno tych, których imiona zostały wymienione w Koranie, jak i tych, których nie wymieniono. Z tego powodu wiara w proroków wcześniejszych religii objawionych (semavî dinler), takich jak Prorok Dawud (Hz. Davud, aleyhisselam), Prorok Musa (Hz. Musa, aleyhisselam) i Prorok Isa (aleyhisselam), oraz w to, że niezmienione oryginały objawionych im ksiąg są dziełem objawienia, jest warunkiem bycia uznawanym za wierzącego (mü'min). Muzułmanin, który odrzuciłby jednego z nich, na przykład proroctwo Proroka Isy (aleyhisselam) lub objawioną mu Ewangelię (Indżil), wyszedłby poza granice religii. W związku z tym wiara islamska ma charakter uniwersalny. Obejmuje ona w swoich podstawach również niezmienione, oryginalne formy Judaizmu i Chrześcijaństwa. Święty Koran w wielu wersetach informuje o późniejszych zmianach wprowadzonych do Ewangelii i Tory (Tawrat) oraz o zabobonach i błędnych wierzeniach, które zostały do tych religii wprowadzone. Jako przykład można podać następujący werset:
„Są niewiernymi ci, którzy mówią: «Zaprawdę, Bóg to Mesjasz, syn Marii!» A Mesjasz powiedział: «O synowie Izraela! Czcijcie Allaha, mojego Pana i waszego Pana!» Zaprawdę, kto przypisuje Allahowi współtowarzyszy, temu Allah zabronił wejścia do Ogrodu [Raju]. Jego miejscem pobytu będzie ogień. A dla niesprawiedliwych nie ma żadnych pomocników.” (Sura Al-Ma'idah, 5:72).
Zaprzeczenie jednemu z islamskich nakazów lub zakazów, które zostały ogłoszone w Świętym Koranie lub w autentycznych hadisach i co do których nie ma sporów, jest aktem niewiary (kufr). Uznawanie za dozwolone (halal) zakazów takich jak spożywanie alkoholu, hazard czy cudzołóstwo (zina) ma właśnie taki charakter. Jednakże kwestia, czy popełnianie zakazanych czynów zwanych „grzechami ciężkimi” (kabira), wyprowadza człowieka z religii, była przedmiotem dyskusji wśród uczonych w pierwszych wiekach Islamu.
Przekazuje się od Ibn Umara (radijallahu anhu), że istnieje dziewięć grzechów ciężkich. Są to: przypisywanie Allahowi współtowarzyszy (szirk), bezprawne zabicie człowieka, rzucanie oszczerstw o cudzołóstwo na cnotliwe kobiety, ucieczka z pola bitwy, praktykowanie magii (sihr), przywłaszczanie majątku sieroty, nieposłuszeństwo wobec muzułmańskich rodziców oraz trwanie w grzechu. Ebû Hurejre (radijallahu anhu) dodał do tej listy spożywanie lichwy (riba), a Ali (radijallahu anhu) – picie wina. Jednocześnie niektórzy uczeni uznali za grzech ciężki każdy grzech, którego szkodliwość jest równa lub większa od wyżej wymienionych, podczas gdy inni za grzech ciężki uważali każdy zakaz, za którego złamanie Allah i Jego Wysłannik wyznaczyli karę. Na ten temat az-Zahabi (zm. 748/1437) napisał specjalne dzieło, w którym opisał siedemdziesiąt grzechów ciężkich (az-Zahabi, Kitâbu'l-Kebâir, Bejrut, 1355/1933).
Sekta charydżytów (charydżyci), która pojawiła się w czasie kalifatu Alego (radijallahu anhu), uważała czyny (amal) za część wiary (iman) i twierdziła, że osoba popełniająca grzech ciężki odstępuje od religii. Szkoła mutazylitów (mutazylici) również uznawała czyny za część wiary, dlatego twierdziła, że grzech ciężki pozbawia człowieka statusu wierzącego (mü'min). Jednakże, w odróżnieniu od charydżytów, uważali, że nie czyni go to od razu niewierzącym (kafir). Według nich, taka osoba otrzymuje miano „grzesznika” (fasiq) i do czasu okazania skruchy pozostaje w „pozycji pośredniej między wiarą a niewiarą” (manzila bayna al-manzilatayn). Jeśli umrze po okazaniu skruchy, umiera jako muzułmanin; jeśli umrze bez skruchy, umiera jako niewierzący (Taftazânî, Szarh al-Akaid, tłum. Süleyman Uludağ, Stambuł 1980, s. 262 i nast.).
Natomiast według uczonych Ahl as-Sunna (sunnitów), popełnienie grzechu ciężkiego, dopóki nie towarzyszy mu zaprzeczenie jego zakazowi, nie wyprowadza człowieka z religii. Ich argumenty w tej kwestii są następujące: Wiara (iman) jest potwierdzeniem serca (tasdiq). Dopóki ten stan trwa, ciężki grzech popełniony pod wpływem pożądania, chwilowych pragnień, zazdrości czy lenistwa nie jest sprzeczny z potwierdzeniem w sercu. Staje się on jednak aktem kufru, jeśli jest popełniony z przekonaniem, że „to, co zakazane (haram), jest dozwolone (halal)” lub z lekceważeniem zakazu i nakazu. Z drugiej strony, wersety Koranu i hadisy nazywają grzeszników i buntowników mianem „wierzących” (mü'min). Przykładem mogą być następujące wersety:
„O wy, którzy wierzycie! Nawracajcie się do Allaha szczerą skruchą!” (Sura At-Tahrim, 66:8).
„O wy, którzy wierzycie! Zostało wam przepisane prawo talionu...” (Sura Al-Baqarah, 2:178).
„A jeśli dwie grupy wierzących walczą ze sobą, to doprowadźcie między nimi do zgody.” (Sura Al-Hujurat, 49:9).
Działania wspomniane w tych wersetach mają charakter grzechów ciężkich. Mimo to, Bóg Wszechmogący zwraca się do tych, którzy je popełniają, używając tytułu „wierzący”.
Kwestią, co do której panuje jednomyślna zgoda od czasów Proroka (sallallahu aleyhi wa sallam) aż do dziś, jest to, że odmawia się modlitwę pogrzebową za zmarłych spośród Ludzi Qibli (Ahl al-Qibla – tj. muzułmanów), o których wiadomo, że popełniali grzechy ciężkie i że można prosić dla nich o przebaczenie Allaha.
W Świętym Koranie wierzący są ostrzegani przed grzechami ciężkimi w następujący sposób: „Jeśli będziecie unikać wielkich grzechów, które zostały wam zakazane, to My odpuścimy wam wasze złe czyny i wprowadzimy was wejściem szlachetnym [do Raju].” (Sura An-Nisa, 4:31; zob. także Sura Ash-Shura, 42:37; Sura An-Najm, 53:32). Wyłączenie w tym wersecie grzechów ciężkich z ogólnego zakresu przebaczenia wynika z faktu, że podlegają one określonym karom w tym świecie, a dodatkowo wymagają specjalnej skruchy i prośby o przebaczenie (istighfar) za ich konsekwencje w życiu ostatecznym. Większość małych grzechów może natomiast zostać automatycznie odpuszczona w wyniku dobrych uczynków, takich jak modlitwa (namaz), post (sawm), pielgrzymka (hadżdż), jałmużna (zakat), czynienie dobra ludziom i inne szlachetne czyny, bez potrzeby specjalnej skruchy (Ahmad ibn Hanbal, Musnad, II, 229). Co więcej, pielgrzymka hadżdż może stać się przyczyną odpuszczenia nawet niektórych grzechów ciężkich. Istnieją bowiem hadisy stwierdzające, że ten, kto odprawi pielgrzymkę w sposób doskonały, jego przeszłe grzechy zostaną mu przebaczone tak, że staje się jak w dniu, w którym urodziła go matka (Bukhari, Muhsar, 9, 10; Nasa’i, Hacc, 4; Ibn Madża, Manasik, 3; Darimi, Manasik, 7; Ahmad ibn Hanbal, II, 229, 410, 483, 494).
Podsumowując, wymogiem wiary jest akceptacja nakazów i zakazów Allaha oraz wszystkich islamskich przepisów, postrzegając Islam jako kompletny system (nizam). Osoby, które odrzucają część z nich lub twierdzą, że stosowanie Islamu w naszych czasach nie jest możliwe i na tej podstawie odrzucają choćby jeden przepis, stają się niewierzącymi (kafir).
